Кіріспе
Иммунизация немесе иммундау – адамның иммундық жүйесінің жұқпалы агентке қарсы нығайтылатын процесі (иммуноген деп аталады). Бұл жүйе организмге жат молекулаларға, яғни «өзіне жат» (non-self) заттарға тап болғанда иммундық жауап береді, сондай-ақ иммунологиялық жад арқасында келесі кездесуге жылдам жауап беру қабілетін дамытады. Бұл адаптивті иммундық жүйенің қызметі. Сондықтан, адамды немесе жануарды иммуногенге бақылаулы түрде ұшырату арқылы оның денесі өзін-өзі қорғауға үйренеді: бұл белсенді иммунизация деп аталады. Иммунизация иммундық жүйенің маңызды элементтерін – Т-жасушаларын, В-жасушаларын және В-жасушалары өндіретін антиденелерді жақсартады. Жады В-жасушалары мен жады Т-жасушалары жат молекуламен екінші рет кездескенде жылдам жауап беруге жауапты. Пассивті иммунизация – бұл ағзаның өзі өндірмей, осы элементтерді тікелей ағзаға енгізу. Иммунизация табиғатта да, денсаулық сақтау саласында адам күш-жігерінің нәтижесінде де әртүрлі жолдармен жүзеге асырылады. Табиғи иммунитетті иммундық жүйесі бұрын жұққан инфекциямен сәтті күрескен организмдер алады, егер тиісті патоген иммунизацияға мүмкіндік беретін болса. Табиғи иммунитеттің тиімділігі әртүрлі болуы мүмкін (толық емес, ішінара) және уақыт өте келе (айлар, жылдар немесе ондаған жылдар, патогенге байланысты) әлсіреуі мүмкін. Денсаулық сақтау саласында иммунитетті жасанды түрде индукциялаудың негізгі әдісі вакцинация болып табылады, ол инфекцияның алдын алу (патоген иесінде жеткілікті көбеймейді), ауыр аурудың алдын алу (инфекция болады, бірақ ауыр емес) немесе екеуінің де алдын алудың маңызды түрі болып табылады. Емдеуге болатын ауруларға қарсы вакцинация аурудың салмағын азайтады, бірақ ол ауруды толығымен жоя алмайды. Ауру тудыратын микроорганизмдерге қарсы вакциналар организмнің иммундық жүйесін дайындап, инфекциямен күресуге немесе оның алдын алуға көмектеседі. Мутациялар қатерлі жасушаларды денеге белгілі ақуыздар немесе басқа молекулалар өндіруге мәжбүр етеді, бұл терапиялық қатерлі ісік вакциналарының теориялық негізін құрайды. Иммунизация үшін басқа молекулаларды да қолдануға болады, мысалы, никотинге қарсы эксперименталды вакциналарда (NicVAX) немесе семіздікке қарсы вакцина жасау эксперименттеріндегі грелин гормонында. Иммунизация көбінесе аурудың жеңіл түріне тәуекел етуге қарағанда, белгілі бір ауруға қарсы иммунитет алудың қауіпсіз және оңай жолы ретінде айтылады. Олар ересектер мен балалар үшін де маңызды, өйткені олар бізді көптеген аурулардан қорғайды. Иммунизация балаларды өлімге әкелетін аурулардан ғана қорғай қоймайды, сонымен қатар балалардың иммундық жүйесін дамытуға да көмектеседі. Иммунизацияның арқасында кейбір инфекциялар мен аурулар әлемде толықтай жойылды. Мысалы, полиомиелит. Денсаулық сақтау саласының мамандары мен уақытында вакцинацияланған балалардың ата-аналарының арқасында 1979 жылдан бері АҚШ-та полиомиелит жойылды. Полиомиелит әлемнің басқа бөліктерінде әлі де кездеседі, сондықтан кейбір адамдар әлі де оған шалдығу қаупі бар. Бұл вакцинаны ешқашан алмаған, вакцинаның барлық дозасын алмаған немесе полиомиелит әлі де кең таралған аймандарға саяхат жасаған адамдарды қамтиды. Белсенді иммунизация/вакцинация «20 ғасырдың он ұлы денсаулық саласындағы жетістіктерінің» бірі деп танылды.
financial immunization
Immunization, or immunisation, is the process by which an individual's immune system becomes fortified against an infectious agent (known as the immunogen). When this system is exposed to molecules that are foreign to the body, called non self, it will orchestrate an immune response, and it will also develop the ability to quickly respond to a subsequent encounter because of immunological memory. This is a function of the adaptive immune system. Therefore, by exposing a human, or an animal, to an immunogen in a controlled way, its body can learn to protect itself: this is called active immunization. The most important elements of the immune system that are improved by immunization are the T cells, B cells, and the antibodies B cells produce. Memory B cells and memory T cells are responsible for a swift response to a second encounter with a foreign molecule. Passive immunization is direct introduction of these elements into the body, instead of production of these elements by the body itself. Immunization happens in various ways, both in the wild and as done by human efforts in health care. Natural immunity is gained by those organisms whose immune systems succeed in fighting off a previous infection, if the relevant pathogen is one for which immunization is even possible. Natural immunity can have degrees of effectiveness (partial rather than absolute) and may fade over time (within months, years, or decades, depending on the pathogen). In health care, the main technique of artificial induction of immunity is vaccination, which is a major form of prevention of disease, whether by prevention of infection (pathogen fails to mount sufficient reproduction in the host), prevention of severe disease (infection still happens but is not severe), or both. Vaccination against vaccine preventable diseases is a major relief of disease burden even though it usually cannot eradicate a disease. Vaccines against microorganisms that cause diseases can prepare the body's immune system, thus helping to fight or prevent an infection. The fact that mutations can cause cancer cells to produce proteins or other molecules that are known to the body forms the theoretical basis for therapeutic cancer vaccines. Other molecules can be used for immunization as well, for example in experimental vaccines against nicotine (NicVAX) or the hormone ghrelin in experiments to create an obesity vaccine. Immunizations are often widely stated as less risky and an easier way to become immune to a particular disease than risking a milder form of the disease itself. They are important for both adults and children in that they can protect us from the many diseases out there. Immunization not only protects children against deadly diseases but also helps in developing children's immune systems. Through the use of immunizations, some infections and diseases have almost completely been eradicated throughout the World. One example is polio. Thanks to dedicated health care professionals and the parents of children who vaccinated on schedule, polio has been eliminated in the U. S. since 1979. Polio is still found in other parts of the world so certain people could still be at risk of getting it. This includes those people who have never had the vaccine, those who did not receive all doses of the vaccine, or those traveling to areas of the world where polio is still prevalent. Active immunization/vaccination has been named one of the "Ten Great Public Health Achievements in the 20th Century".
Тарих
Вакциналар енгізілгенге дейін адамдар жұқпалы ауруға қарсы иммунитет алу үшін сол ауруға шалдығып, одан сауығуға мәжбүр болды. Шешек (variola) осылайша, егу арқылы алдын алды, ол табиғи ауруға қарағанда жеңілірек әсер етті. Шешекке егу туралы алғашқы нақты сілтеме 1549 жылы жарық көрген қытайлық автор Ван Куанның (1499–1582) «Douzhen xinfa» (痘疹心法) еңбегінде келтірілген. Қытайда сау адамдардың мұрына ұнтақталған шешек қыртысы үрленді. Содан кейін науқастарда аурудың жеңіл түрі дамиды және олар одан әрі иммунитет алатын болды. Бұл әдіс 0,5–2,0% өлім-жітіммен қатар жүрді, бірақ бұл көрсеткіш аурудың өзіндегі 20–30% өлім-жітімнен әлдеқайда төмен болды. Қытайдың егу тәжірибесі туралы екі хабарлама 1700 жылы Лондон Корольдік қоғамына келіп түсті; біреуі – Қытайда орналасқан Шығыс Үндістан компаниясының қызметкері доктор Мартин Листерден, екіншісі – Клоптон Хаверстен. Вольтердің (1742) сөзіне сүйенсек, түріктер егуді көршілес Черкесиядан алған. Вольтер черкестердің осы әдісті қайдан алғанын нақты айтпайды, бірақ олардың қытайлықтар «осы жүз жыл бойы» осыны істеп келе жатқанын хабарлайды. Оны 1721 жылы Англияға Түркиядан леди Мэри Уортли Монтегю әкелді және сол жылы Бостонда Забдиел Бойлстон қолданды. 1798 жылы Эдвард Дженнер сібір қымызбен (шешек вакцинасы) егуді енгізді, бұл әлдеқайда қауіпсіз процедура болды. «Вакцинация» деп аталатын бұл процедура бірте-бірте шешекке қарсы егуді ығыстырды, ал қазір оны вакцинациядан ажырату үшін «вариоляция» деп атайды. 1880 жылдарға дейін «вакцина»/«вакцинация» терминдері тек шешекке қатысты қолданылды, бірақ Луи Пастер жануарлардағы құс холерасы мен көкжәнді, ал адамдардағы қызыл жегі ауруларына қарсы иммундау әдістерін әзірледі және «вакцина»/«вакцинация» терминдерін жаңа процедураларды қамту үшін кеңейтуді ұсынды. Қандай вакцина қолданылғанын нақты көрсетілмесе, бұл шатасуға әкелуі мүмкін, мысалы, қызылша вакцинасы немесе тұмау вакцинасы.
Пассивті және белсенді иммундау
Иммундау белсенді немесе пассивті жолмен жүзеге асырылуы мүмкін: вакцинация – иммундаудың белсенді түрі.
Белсенді иммундау
Белсенді иммундау адамның, мысалы, микробпен қарым-қатынасқа түскен кезде табиғи түрде пайда болуы мүмкін. Иммундық жүйе соңында антиденелер мен микробқа қарсы басқа да қорғаныс шараларын жасайды. Келесі рет осы микробқа қарсы иммундық жауап өте тиімді болуы мүмкін; мұндай жағдай балалық шақтағы көптеген инфекцияларда кездеседі, адам бір рет ғана ауырады, бірақ содан кейін иммунитет қалыптасады. Жасанды белсенді иммундау – бұл микробты немесе оның бөліктерін адамға табиғи жолмен жұғудан бұрын инъекциялау. Егер толық микробтар қолданылса, олар алдымен өңделеді. Иммундаудың маңыздылығы соншалықты зор, АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары оны "20 ғасырдағы денсаулық сақтау саласындағы он ең үлкен жетістіктердің" бірі деп атады. Тірі әлсіретілген вакциналардың патогендік қасиеттері төмендеген. Олардың тиімділігі иммундық жүйенің көбейіп, табиғи инфекцияға ұқсас жауапты тудыру қабілетіне байланысты. Әдетте, бір доза жеткілікті. Тірі, әлсіретілген вакциналардың мысалдары: қызылша, қызылша, құтыру, MMR, сары қызылша, сушешек, ротавирус және тұмау (LAIV).
Пассивті иммундау
Пассивті иммундау – иммундық жүйенің бұрыннан синтезделген элементтері адамға берілуі, соның салдарынан организмнің осы элементтерді өзіндік өндіру қажеттілігі тумайды. Қазіргі таңда антиденелер пассивті иммундау үшін қолданылады. Осы иммундау әдісі өте жылдам әрекет ете бастайды, бірақ ұзақ сақталмайды, себебі антиденелер табиғи жолмен ыдырайды, ал оларды қайта өндіруге В-жасушалары жеткіліксіз болса, олар жоғалады. Пассивті иммундау физиологиялық жағдайда жүктілік кезінде анадан ұрыққа антиденелердің берілуі арқылы жүзеге асады, бұл ұрықты туылмас бұрын және туғаннан кейін қорғауға мүмкіндік береді. Жасанды пассивті иммундау көбінесе инъекция арқылы жасалады және белгілі бір аурудың жақындағы жарылысы кезінде немесе тетанус сияқты уыттануды жедел емдеу үшін қолданылады. Антиденелер жануарларда өндірілуі мүмкін, бұл "сарысу терапиясы" деп аталады, алайда жануар сарысуына қарсы иммунитет болғандықтан анафилактикалық шокқа ұшырау қаупі жоғары. Сондықтан, мүмкіндігі болған жағдайда, жасуша мәдениетінде in vitro өндірілген гуманизацияланған антиденелер қолданылады.
Оң сыртқы әсер
Иммундау қоғамға оң сыртқы тұтыну эффектісін тудырады. Жеке адамды белгілі бір антигендерден қорғаумен қатар, топтық иммунитет арқылы қоғамдағы барлық басқа адамдарға да қосымша қорғаныс береді. Осы қосымша қорғаныс иммундау нарықтық операцияларында ескерілмейтіндіктен, әрбір иммундаудың шекті пайдасы төмен бағаланады. Бұл нарық сәтсіздігінің себебі – жеке адамдар шешімдерді әлеуметтік шекті пайданың емес, жеке шекті пайданың негізінде қабылдайды. Қоғамның иммундауды төмен бағалауы салдарынан, қалыпты нарық мәмілелері арқылы әлеуметтік тұрғыдан оңтайлы деңгейден төменгі көлемде вакцинация жасалады. Мысалы, егер А тұлға антигенге қарсы иммунитетті 100 долларға бағаласа, ал иммундау 150 доллар тұрса, А тұлға иммундаудан бас тартады. Бірақ, егер топтық иммунитеттің қосымша пайдасы В тұлғасы А тұлғасының иммунитетін 70 долларға бағалайтынын көрсететін болса, онда олардың иммундаудың жалпы әлеуметтік шекті пайдасы 170 долларды құрайды. Жеке тұлғаның жеке шекті пайдасы әлеуметтік шекті пайдадан төмен болғандықтан, иммундауды жеткіліксіз тұтынуға алып келеді.
Әлеуметтік оң нәтиже
Жеке шекті пайда әлеуметтік шекті пайдадан төмен болса, кез келген тауардың жеткіліксіз тұтылуына әкеледі. Бұл айырмашылықтың мөлшері қоғамның әр түрлі егуге берген құндылығымен анықталады. Көп жағдайда егулер антигенді жоюға жеткілікті әлеуметтік оңтайлы деңгейге жетпейді. Керісінше, олар ауру адамдардың оңтайлы санына мүмкіндік беретін әлеуметтік көлемге жетеді. АҚШ-та кеңінен егілетін аурулардың көпшілігі әлі де аз мөлшерде кездеседі, кейде үлкен ошақтар болады. Қызылша – АҚШ-та бірнеше адамның өліміне себеп болатын іріктемелерге орын қалдыратын әлеуметтік оңтайлылыққа ие аурудың жақсы мысалы. Сонымен қатар, вирустың жойылуымен аяқталатын, өте қауіпті аурулар да бар, мысалы, шешек. Мұндай жағдайларда әлеуметтік шекті пайда соншалықты үлкен, қоғам аурудың таралуы мен тіршілігін мүмкін емес ететін егу деңгейіне жету үшін шығындарға дайын. Кейбір аурулардың қауіптілігіне қарамастан, егу құны мен әлеуметтік шекті пайда арақатынасы егудің соңғы мақсаты әрқашан толық жою емес екенін көрсетеді. Әлеуметтік оңтайлы нәтиже қайда екенін нақты анықтау қиын болғанымен, біз егуі бар барлық ауруларды жою оңтайлы емес екенін білеміз.
Сыртқы әсерді ішкілендіру
Оң сыртқы әсерді ішкілендіру үшін, иммундаудың шекті пайдасына тең төлем жасалуы керек. АҚШ сияқты елдерде бұл төлемдер көбінесе үкіметтен берілетін субсидиялар түрінде болады. 1962 жылға дейін АҚШ-тағы иммундау бағдарламалары жергілікті және штаттық деңгейде жүргізілді. Субсидиялардың үйлесімсіздігі салдарынан, АҚШ-тың кейбір аймақтары әлеуметтік оңтайлы деңгейге жетті, ал басқалары субсидиясыз қалды және иммундаудың жеке шекті пайда деңгейінде тоқтап қалды. 1962 жылғы «Вакцинацияға көмек» заңынан бері АҚШ жалпы алғанда, үлкен ауқымда әлеуметтік оңтайлы нәтижеге қарай жылжуда. Үкіметтік субсидияларға қарамастан, әлеуметтік оңтайлы деңгейге қол жеткізілгенін анықтау қиын. Иммундаудың нақты әлеуметтік шекті пайдасын анықтаудағы қиындықтармен қатар, мәдени қозғалыстар жеке шекті пайда қисықтарын өзгертіп отыр. Вакцинаға қатысты дау-дамайлар кейбір азаматтардың иммундаудан күтетін пайдаға деген көзқарасын өзгертті. Егер А деген адам иммундаумен байланысты денсаулыққа қауіптің жоғары екеніне, тіпті антигеннің өзінен де үлкен екеніне сенетін болса, ол иммундау үшін төлем жасауға немесе оны алуға құштар болмайды. Құштарлық танытушылардың азаюы және шекті пайданың өсуі үкіметтерге субсидиялар арқылы әлеуметтік оңтайлы деңгейге жетуді қиындатады. Үкіметтік субсидиялардан басқа, коммерциялық емес ұйымдар дамушы аймақтарға тегін иммундау ұсыну арқылы қоғамды әлеуметтік оңтайлы нәтижеге қарай жылжыта алады. Иммундауға қол жеткізе алмаса, дамушы қоғамдар жеке шекті пайдамен анықталатын деңгейге жете алмайды. Иммундау бағдарламаларын жүзеге асыру арқылы ұйымдар жеке иммундау деңгейі төмен қауымдастықтарды әлеуметтік оңтайлы деңгейге жақындата алады.
Ұрпақ, ұлт және иммундау
АҚШ-та нәсіл және этникалық принадлежность профилактикалық және терапевтік денсаулық сақтау қызметтерін пайдалануды, сондай-ақ денсаулық сақтау нәтижелерін анықтайтын маңызды факторлар болып табылады. Сәбилер өлімі көрсеткіштері және жалпы өлімнің көптеген негізгі себептері афроамерикандықтарда еуропалық американдықтарға қарағанда жоғары. Грипп және пневмониядан болатын өлім-жітімді жақында талдау көрсеткендей, 1999-2018 жылдары афроамерикандықтар осы аурулардан еуропалық американдықтарға қарағанда жоғары көрсеткішпен қайтыс болды. Бұл нәсілдік теңсіздіктерге гриппке және пневмококк пневмониясына қарсы вакцинациялаудың төмен деңгейі себеп болады. Латын американдықтары арасында вакцинациялау деңгейі латын американдық емес ақ нәсілді адамдарға қарағанда төмен.