Кіріспе

Жеміспен қоректенетін организмдер

Фругивор (/f//r//uː//dʒ//ᵻ//v//ɔːr/) – негізінен шикі жемістермен немесе сулы жемістермен, сондай-ақ өсімдіктердің тамырлары, жапырақтары, жаңғақтары мен тұқымдары сияқты өнімдерімен қоректенетін жануар. Сүтқоректілердің шамамен 20% -ы шөп жейтін жануарлардың ішінде жеміс жейді. Фругиворлар жемістердің жеткілікті болуына және олардың құрамындағы қоректік заттарға өте тәуелді. Фругиворлар жеміс беретін өсімдіктерге олардың тұқымдарын асқазан арқылы тарату немесе жою арқылы пайдалы немесе зиянды әсер ете алады. Егер жеміс беретін өсімдік пен фругивор жеміс жеу арқылы өзара тиесілі пайда алса, бұл өзара тиесілі қарым-қатынастың бір түрі болып табылады.

Жеміс жейтін тұқымдарды тарату

Тұқымның таралуы өсімдіктер үшін маңызды, себебі ол олардың ұрпақтарына уақыт өте келе ата-аналық өсімдіктен алыстауға мүмкіндік береді. Тұқым таратудың пайдалары жануарларды жеуге және өсімдік тұқымдарын бір жерден екінші жерге жылжытуға ынталандыратын, қабықты жемістердің пайда болуына себеп болған болуы мүмкін. Көптеген жеміс беретін өсімдік түрлері жеміс жегіштердің көмегінсіз алысқа таралмайды, бірақ олардың тұқымдары тіпті ата-аналық өсімдіктің астына түсіп кетсе де көбінесе өнеді. Көптеген жануарлар тұқымды таратуға қатысады. Тұқым таратушы жануарлардың көп бөлігін сүтқоректілер мен құстар құрайды. Дегенмен, жеміс жейтін тасбақалар, кесірткелер, қосмекенділер және тіпті балықтар да тұқымды таратады. Мысалы, казуарлар – маңызды түр, өйткені олар жемісті ас қорыту арқылы таратуға көмектеседі, олардың көптеген тұқымдары жануардың ас қорыту жүйесінен өткеннен кейін ғана өсе алады. Жеміс жегіштер мен жеміс беретін өсімдік түрлері бүкіл әлемде кездессе де, тропикалық ормандарда жеміс жегіштердің тұқым таратушылардың саны орташа белдеулерге қарағанда көп екенін көрсететін деректер бар.

Экологиялық маңызы

Жеміс жейтін жануарлар арқылы тұқымдардың таралуы көптеген экожүйелерде кең таралған құбылыс. Дегенмен, бұл өсімдіктер мен жануарлардың өзара әрекеттесуінің аса ерекше түрі емес. Мысалы, жеміс жейтін құстардың бір түрі бірнеше өсімдік түрінің жемісін таратуы мүмкін, немесе бірнеше құс түрі бір өсімдік түрінің тұқымын таратуы мүмкін. Мұндай маманданбаудың себебі жемістердің маусымдар мен жылдар бойынша өзгеруі болуы мүмкін, бұл жеміс жейтін жануарларды бір ғана өсімдік түріне тоқтаудан алдағысы келеді.

Қорғау

Тұқымның таралуы өсімдік түрлерінің басқа аймақтарға таралуына мүмкіндік беретіндіктен, жеміс жегіштердің жоғалуы өсімдіктер қауымдастығын өзгертіп, белгілі бір өсімдік түрлерінің жергілікті жоғалуына әкелуі мүмкін. Тропиктерде жеміс жегіштердің тұқымын тарату өте маңызды болғандықтан, көптеген зерттеушілер жеміс жегіштердің жоғалуын зерттеп, оны өсімдік популяциясы динамикасының өзгеруімен байланыстырды. Бірнеше зерттеулер тіпті маймылдар сияқты тек ірі жеміс жегіштердің жоғалуының да теріс әсер ететінін көрсетті, себебі олар құстар сияқты басқа жеміс жегіштерде кездеспейтін, ұзақ қашықтыққа тұқым таратудың белгілі бір түрлеріне жауапты. Жеміс жегіштер экзотикалық жеміс өндіретін түрлердің таралуынан да пайда көруі мүмкін, сондай-ақ жергілікті емес тұқымдарды тарату арқылы экзотикалық түрлердің таралуына себеп болуы мүмкін. Осылайша, адамның тіршілік ортасын жоғалтуы мен өзгерткені кейбір жеміс жегіш түрлеріне кері әсер етсе, ал кейбіреулеріне пайда әкелуі мүмкін.