Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Jedwabne (Едвбана) – Польшаның солтүстік-шығысындағы қала, Подляк воеводиясының Ломжа ауданында орналасқан. 2002 жылы халық саны 1 942 адамды құрады. Бұл қала 1941 жылғы 10 шілдеде, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Польшаны оккупациялауы тұсында болған Jedwabne қырғынымен танымал.
Jedwabne (; , Yedvabna) is a town in northeast Poland, in Łomża County of Podlaskie Voivodeship, with 1,942 inhabitants (2002). It is notable for the Jedwabne pogrom of 10 July 1941, during the World War II German occupation of Poland.
Тарих
1455 жылы алғаш рет тілге алынған. 1736 жылдың 17 шілдесінде Жедуабне Польша королі Август III-тен қала құқықтарын алды, оның ішінде апта сайынғы жексенбілік базарлар мен жылына бес ауылдық жәрмеңке өткізу құқығы да болды. 1737–1738 жылдары екі мұнарасы бар ағаш католик шіркеуі, ал 1770 жылдары синагога салынды. Жедуабне синагогасы – Польша яһудилерінің ағаштан салынған синагогаларының бірегей архитектуралық дәстүрінің көрнекті үлгісі болды. 18 ғасырдың соңында жаңа мата фабрикалары ашылды. 1851 жылы қалада 36 жұмысшыны жұмыспен қамтитын 17 тоқу ошағы болды. Мата өндірісі бойынша Жедуабне Польша Корольдігіндегі ең ірі он бірінші өндіріс орталығы еді. 1862 жылға қарай Жедуабнеде 11 механикалық және 13 қолмен тоқу станогы орнатылды. Қаланың мата өндірісі 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін, поляк және яһуди кәсіпкерлеріне қарсы орыс репрессиясының салдарынан төмендеді. Қала 1900 жылы 1941 тұрғыннан тұратын ірі яһуди қауымының орталығы болды.
First mentioned in 1455 records, on 17 July 1736 Jedwabne received city rights from Poland's King August III, including the privilege of holding weekly Sunday markets and five country fairs a year. A wooden Catholic church with two steeples was built in 1737–1738, and a synagogue around 1770. The Jedwabne synagogue was a fine example of the unique Polish Jewish architectural tradition of wooden synagogues. At the end of the 18th century, new textile factories opened. In 1851 there were as many as 17 weaving establishments employing 36 workers in the town. In terms of its cloth production, Jedwabne was already the eleventh largest manufacturing centre in the Kingdom of Poland. By 1862, 11 mechanical and 13 manual weaving machines had been installed at Jedwabne. The town's cloth production fell into decline only after the January Uprising of 1863, due to Russian repression against Polish and Jewish entrepreneurs. The town was the center of a large Jewish community with a population in 1900 of 1,941.
Кеңестер басқыншылығы
Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаның шығысын басып алғаннан кейін, Молотов-Риббентроп пактісін орындау мақсатында, 1939 және 1941 жылдар аралығында Кеңес Одағының НКВД поляктарға қарсы репрессиялар жүргізді. Бұған дейін Кеңес әскері Кобиленский шөл даласында орналасқан поляк партизан отрядына қарсы сәтті шабуыл жасады. 1940 жылы қалада 3985 адам тұрды: 3670 поляк, 250 еврей және 65 белорусь. НКВД бірнеше тұрғынды және олардың отбасыларын тұтқындап, Сібірге депортациялады.
Following the Soviet invasion of eastern Poland in World War II in fulfillment of the Molotov–Ribbentrop Pact, between 1939 and 1941 the Soviet NKVD conducted anti Polish repression. It was preceded by a successful Soviet attack against a Polish partisan unit stationed in the Kobielne Wilderness. In 1940 the town had 3,985 residents: 3,670 Poles, 250 Jews, and 65 Belarusians. The NKVD arrested a number of residents and their families and deported them to Siberia.
Едвабне погромы
1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға жасалған шабуылдан кейін Джедвабне қаласын неміс әскерлері қысқа мерзімге басып алды, олар аймақты Кеңес Одағына өткізуден бұрын шамамен 300 ер адамды еңбек лагерлеріне депортациялады. 1941 жылдың 23 маусымында «Барбаросса» операциясы аясында неміс әскерлері Джедвабне қаласын қайта басып алды. 7 шілдеде Визна және Радзилов қалаларында сарайдың ішінде тірідей өртеліп өлтірілген еврейлерден қашқан еврейлер Джедвабнеге паналады. 1941 жылдың 10 шілдесінде қаланың еврейлері қала алаңында жиналуға мәжбүр болды; зорлық-зомбылықты неміс әскерлерінің қолдауымен поляк ер адамдары жасады деген кең пікір бар. Күдіктілердің бір тобы жиналған еврейлерді қорлап, өлтірді. 50-ден 70-ке дейін еврейлер Ленин ескерткішін бұзып, оның бөліктерін поляк шаруасының сарайына тастады, содан кейін оларды өлтірді. Кейін қылмыскерлер қалған еврейлерді сарайға жинап, өртеп жіберді. Қаза болғандардың саны бойынша әртүрлі мәліметтер бар; 2002 жылы жасалған сот-медициналық сараптама нәтижесінде 340 адамның қаза тапқаны анықталды, ал басқа мәліметтер 2000-ға дейін жетеді. Қырғыннан аман қалғандардың саны да әртүрлі айтылады (125-тен 302-ге дейін). 1949 жылы 12 поляк қылмыскері сотталып, 8 жылдан 15 жылға дейін түрме жазасын алды. Алайда, бұл үкім Польшадағы еврей-поляк қарым-қатынасын шиеленістіруге ұмтылған Кеңес билігі тарапынан шығарылғанын естен шығармау керек. Сонымен қатар, аталған жағдайға байланысты әділ сот процесі өткізілуі мүмкін болмады.
In September 1939 following the Invasion of Poland, Jedwabne was briefly occupied by German troops who deported some 300 men to labor camps prior to transferring the area to the Soviets. On 23 June 1941, as part of Operation Barbarossa, German troops reoccupied Jedwabne. Jewish refugees from Wizna and Radziłów, where on 7 July Jews were burned alive in a barn, took refuge in Jedwabne. On 10 July 1941, the town's Jews were forced to assemble in the town square; there is a general consensus that the violence was performed by Polish men supported by German troops. A group of perpetrators humiliated and killed some of the assembled Jews. Some 50 to 70 Jews were forced to tear down the statue of Lenin and place the pieces in a Polish farmer's barn, after which they were beaten to death. The perpetrators men then marched the rest of the Jews into the barn and set it alight. Casualty estimates vary; a forensic investigation in 2002 set the number at 340 dead, while other estimates range as high as 2,000. Accounts differ as well as to the number of survivors of the massacre (between 125 and 302). Some 12 of the Polish perpetrators were convicted in 1949, receiving prison sentences of eight to fifteen years. However, it needs to be remembered that sentence was issued by occupational Soviet jurisdiction, who was keen into increasing Polish Jewish tensions. Even more, because of the situation, there might not be a chance for a fair trial.
Экономика
Jedwabne – ауыл шаруашылығына бағытталған айналасындағы gmina-ның әкімшілік және экономикалық орталығы. Ол жергілікті тұрғындарға білім беру және денсаулық сақтау қызметтерін, сондай-ақ әкімшілік қолдау, бизнес инфрақұрылымы және инвестициялық қаржыландыру ұсынады. Қаланың жанында Орталық Еуропадағы ең ірі табиғи батпақтар кешені – Бібрза ұлттық паркі орналасқан; онда қашандармен қатар, көптеген жануарлар мен құстар мекендейді, осылайша көптеген туристерді қызықтырады. Жақын орналасқан Бібрза өзенінің бойында балық аулау, жаяу серуендеу және тау велосипедімен жүруге арналған кемпингтер бар. Агротуризм жергілікті экономикаға маңызды үлес қосады, туристік маусым әр жыл сайын 1 наурызда басталып, 30 қазанға дейін жалғасады.
Jedwabne is the administrative and economic centre for the surrounding gmina, which has an agricultural character. It offers educational and healthcare services for the community, as well as administrative support, business infrastructure, and investment financing. The town is flanked by the Biebrza National Park, the biggest complex of natural marshes in Central Europe; it is inhabited by moose as well as other animals and bird species, attracting numerous tourists. The Biebrza river nearby is surrounded by campgrounds for fishing, hiking, and mountain biking. Agrotourism substantially contributes to the local economy, with prolonged tourist season beginning on March 1 and lasting until October 30 each year.