Польшаның Łódź қаласы: тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Польшаның орталық бөлігіндегі қала, Польшадағы қала.

ŁódźEfn
Айтылуы:
Британдық ағылшынша: '/w//ʊ//tʃ/ WUUTCH;
Американдық ағылшынша: '/w//uː//tʃ//, /'/l//uː//dʒ/ WOOTCH, LOOJ; 2023 жылы Лодзь қаласының халқы 655 279 адамды құрады.

Өнеркәсіптік даму мен демографиялық өсім Лодзьді Польшаның ең ірі қалаларының біріне айналдырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясы кезінде Лодзь қысқа мерзімге Карл Лицманның құрметіне Лицманштадт деп аталды. Қала тұрғындары қудаланды, ал үлкен еврей халқы Лодзь геттосы деп белгіленген қоршалған аймаққа күштеп орналастырылды, одан олар неміс концлагерлері мен жою лагерлеріне жіберілді. 1945 жылы қала Польшаның уақытша билік ортасы болды. 1989 жылдан кейін Лодзьде демографиялық және экономикалық төмендеу орын алды. Тек 2010 жылдары ғана қала ұмытылған орталық аймағын қайта жандандыруды бастады. Лодзь Глобализация және әлемдік қалаларды зерттеу желісі бойынша "жеткілікті" деңгейдегі әлемдік ықпалға ие және халықаралық деңгейде Ұлттық кино мектебімен танымал, ол Анджей Вайда және Роман Полански сияқты ең белгілі поляк актерлері мен режиссерлерін тәрбиелеген орын.

Атауы мен топонимиясы

Польша тіліндегі Лодзь атауы ағылшын тілінде тікелей "қайық" деп аударылады. Оның нақты шығу тегі туралы бірауыздан келісім жоқ, бірақ кең таралған теориялар оны орта ғасырлық Лодзия ауылымен және қазіргі қаланың негізі салынған Łódka каналымен байланыстырады. Бұл сондай-ақ сосаяқ ағашын білдіретін "łoza" терминінен және ежелгі полякша Włodzisław есімінен де шыққан болуы мүмкін.

Ерте басталуы (13321815)

Лодзь алғаш рет 1332 жылы Ленчица герцогы Гунгслау Владыславтың жазбаларында айтылады, онда Лодзия ауылы Влоцлавек епископтығына берілген. Құжатта оның тұрғындарының артықшылықтары, әсіресе мал жаюға, жайылымдар құруға және ағаш кесуге рұқсат берілгені көрсетілген. 1423 жылы Польша королі Владыслав II Ягелло Магдебург құқығы бойынша ауылға қала мәртебесін ресми түрде берді. Ғасырлар бойы Лодзь орман мен батпақтардың арасындағы шағын, шалғай елді мекен болып қалып келді, ол Куявия епископтарының жеке меншігінде болды. Әкімшілік жағынан ол Польша Корольдігінің Үлкен Польша провинциясындағы Ленчица воеводствосының Бжезинь округіне қарасты. 19 ғасырға дейін экономиканың негізгі қозғаушы күші – ауыл шаруашылығы және егіншілік болды. Қаланың гербінің ең алғашқы екі нұсқасы 1535 және 1577 жылдары мөрлерде бейнеленген, екіншісі кемеге ұқсас қайық пен бұрылған ескек суретін көрсетеді. 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісі кезінде Лодзь Пруссияға қосылды. 1798 жылы шіркеу мүліктерінің секуляризациясы кезінде Куявия епископтарының аймаққа иелігі ресми түрде жойылды. Қаланы бургомистр (бурмистр) басқарды, сол кезде онда 190 тұрғын, 44 үй, шіркеу және түрме болды. 1806 жылы Лодзь Наполеонның Варшава Герцогтығының құрамына енді. 1815 жылғы Вена конгресінен кейін Герцогтық таратылды және қала Ресей империясының қарауындағы Польша Корольдігінің бөлігіне айналды.

Бөлімдеу және даму (1815-1918)

1820 жылы Конгресс Корольдігінің үкіметі Лодзьді және оның ауылдық аймағын орталықтан жоспарланған өнеркәсіптік даму үшін белгіледі. Раджмунд Рембиелинский, әкімшілік кеңес басшысы және Мазовия префекті, жұмыстарды екі негізгі кезеңге бөлген комиссияның президенті болды; бірінші (1821–1823) сегізбұрышты алаң (қазіргі plac Wolności; Liberty Square) бар жаңа қалалық орталықты құруды және ескі базардан оңтүстікке қарай орналасқан жасыл жерлерге тұрғын үйлерді бөлуді қамтыды; екінші кезең (1824–1828) мақта фабрикалары колонияларын және солтүстікке қарай бағытталған, маңызды көше жүйесімен бірге сызықты көше жүйесін құруды қамтыды, оның ішінде – Пётрковская көшесі. Ертедегі тұрғын үйлердің көпшілігі тоқымашыларды (domy tkaczy) орналастыру үшін салынған ағаш коттедждер болды. Осы кезеңде қалаға көптеген неміс шеберлері қоныс аударды, оларға салықтан босату ұсынылды. Олардың Польшаға қоныстануына сауда, қолөнер және өнеркәсіп департаментінің директоры болған танымал философ және мемлекет қайраткері Станислав Сташиц ынталанды. 1851 жылы Императорлық билік 1830–1831 жылдардағы Қараша көтерілісінен кейін Конгресс Польшасына салынған кедендік кедергілерді жойды. Тарифтерді жою қалаға тауарларын Ресейге еркін экспорттауға мүмкіндік берді, онда тоқымаға сұраныс жоғары болды. Польшаның алғашқы бумен жұмыс істейтін тоқыма станогы 1839 жылы Людвик Гейердің "Ақ фабрикасында" іске қосылды. Қаңтар көтерілісінің (1863–1864) алғашқы апталарында 300 поляк көтерілісшісі қарсылықсыз қалаға кірді және қару-жарақтарды басып алды, ал кейін қалада поляк көтерілісшілері мен орыс әскерлері арасында қақтығыстар болды. 1864 жылы көрші ауылдардың тұрғындарына Лодзьге шектеусіз қоныстануға рұқсат берілді. Аймақтағы темір жолдың дамуы да тоқыма өнеркәсібінің өсуіне ықпал етті; 1865 жылы Варшава-Вена темір жолының бір тармағы – Лодзь-Колушки желісі ашылды, осылайша үлкен нарықтарға темір жол байланысын қамтамасыз етті. 1867 жылы қала жергілікті провинция – Пётрков губернаторына қосылды. Лодзьдің инфрақұрылымы мен ғимараттары мектептерді, ауруханаларды, жетімдер үйлерін және ғибадат орындарын қаржыландырған өнеркәсіпшілер мен бизнес магнаттарының, ең алдымен Карл Вильгельм Шейблер мен Израил Познанскийдің есебінен салынды. 1872–1892 жылдары Познанский он екі фабрикадан, электр станцияларынан, жұмысшылар үйлерінен, жеке өрт сөндіру станциясынан және үлкен эклектикалық сарайдан тұратын ірі тоқыма фабрикасын құрды. Ғасырдың соңына қарай Шейблердің Кюзе Млин (Лодзь) Еуропаның ең ірі өнеркәсіптік кешендерінің біріне айналды, бір ғимаратта 5000 жұмысшы жұмыс істеді. 1870–1890 жылдары ең қарқынды индустрияландыру болды, ол әлеуметтік теңсіздіктермен және ауыр еңбек жағдайларымен сипатталды. Лодзь тез арада социалистік қозғалыстың маңызды орталығына айналды және 1892 жылдың мамыр айында Лодзь көтерілісі әскери араласу арқылы басылды. ХХ ғасырдың басында мәдени және технологиялық прогресс болды; 1899 жылы Польшадағы алғашқы стационарлық кинотеатр (Gabinet Iluzji) Лодзьде ашылды. Сол жылы Польшаның болашақ маршалы Юзеф Пилсудский қалаға қоныстанды және Польша социалистік партиясы шығарған жер асты газетін – «Роботник» (Жұмысшы; 1894–1939 жж.) басып шығара бастады. 1905 жылғы маусым күндері шамамен 100 000 жұмыссыз жұмысшылар жаппай ереуілге шықты, көшелерді бөгеп, әскерлермен қақтығысты. Ресми мәліметтер бойынша, 151 демонстрант қаза тауып, мыңдаған адам жарақат алды. 1912 жылы Архикафедралық собор аяқталды және оның мұнарасы Польшадағы ең биік ғимараттардың бірі болып табылады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдындағы дағдарысқа қарамастан, Лодзь экспоненциалды түрде өсті және 1914 жылға қарай халық тығыздығы 1,05 мың адамнан тұратын әлемдегі ең тығыз орналасқан өнеркәсіптік қалалардың бірі болды. Лодзь шайқасынан кейін (1914), қала 6 желтоқсанда Императорлық Германияның билігіне өтті. 1918 жылдың қарашасында Польша тәуелсіздік алғаннан кейін, жергілікті тұрғындар неміс әскерін қарусыздандырды. Кейіннен Лодзьдің тоқыма өнеркәсібі тоқтап, этникалық немістер қаладан кеткенде, оның халқы қысқа уақытқа азайды.

In 1820, the government of the Congress Kingdom designated Łódź and its rural surroundings for centrally planned industrial development. Rajmund Rembieliński, head of the Administrative Council and prefect of Masovia, became the president of a commission that subdivided the works two major phases; the first (1821–23) comprised the creation of a new city centre with an octagonal square (contemporary plac Wolności; Liberty Square) and arranged housing allotments on greenfield land situated south of the old marketplace; the second stage (1824–28) involved the establishment of cotton mill colonies and a linear street system along with an arterial north south thoroughfare, Piotrkowska. Many of the early dwellings were timber cottages built for housing weavers (domy tkaczy). During this time, a sizeable number of German craftsmen settled in the city, encouraged by exemptions from tax obligations. Their settlement in Poland was encouraged by renowned philosopher and statesman Stanisław Staszic, who acted as the director of the Department of Trade, Crafts and Industry. In 1851, the Imperial authorities abolished a customs barrier which was imposed on Congress Poland following the failed November Uprising (1830–1831). The suppression of tariffs allowed the city to freely export its goods to Russia, where the demand for textiles was high. Poland's first steam powered loom commenced operations at Ludwik Geyer's White Factory in 1839. During the first weeks of the January Uprising (1863–1864), a unit of 300 Polish insurgents entered the city without resistance and seized weapons, and later on, there were also clashes between Polish insurgents and Russian troops in the city. In 1864, the inhabitants of adjacent villages were permitted to settle in Łódź without restrictions. The development of railways in the region was also instrumental in expanding the textile industry; in 1865 the Łódź–Koluszki line, a branch of the Warsaw–Vienna railway, was opened, thus providing a train connection to larger markets. In 1867, the city was incorporated into the Piotrków Governorate, a local province. The infrastructure and edifices of Łódź were built at the expense of industrialists and business magnates, chiefly Karl Wilhelm Scheibler and Izrael Poznański, who sponsored schools, hospitals, orphanages, and places of worship. From 1872 to 1892, Poznański established a major textile manufactory composed of twelve factories, power plants, worker tenements, a private fire station, and a large eclectic palace. By the end of the century, Scheibler's [[Księży Młyn (Łódź) became one of Europe's largest industrial complexes, employing 5,000 workers within a single facility. The years 1870–1890 saw the most intense industrialisation, which was marked by social inequalities and dire working conditions. Łódź soon became a notable centre of the socialist movement and the so called Łódź rebellion(pl) in May 1892 was quelled by a military intervention. The turn of the 20th century coincided with cultural and technological progress; in 1899, the first stationary cinema in Poland (Gabinet Iluzji) was opened in Łódź. In the same year, Józef Piłsudski, the future Marshal of Poland, settled in the city and began printing the Robotnik (The Worker; p. 1894–1939), an underground newspaper published by the Polish Socialist Party. During the June Days (1905), approximately 100,000 unemployed labourers went on a mass strike, barricaded the streets and clashed with troops. Officially, 151 demonstrators were killed and thousands were wounded. In 1912, the Archcathedral of St. Stanislaus Kostka was completed and its tower at is one of the tallest in Poland. Despite the impending crisis preceding World War I, Łódź grew exponentially and was one of the world's most densely populated industrial cities, with a population density of by 1914. In the aftermath of the Battle of Łódź (1914), the city came under Imperial German occupation on 6 December. With Polish independence restored in November 1918, the local population disarmed the German army. Subsequently, the textile industry of Łódź stalled and its population briefly decreased as ethnic Germans left the city.

Қайта қалпына келтірілген Польша (1918-1939 жж.)

Халық саны мен экономикалық өнімі көп болғанына қарамастан, Лодзь 20 ғасырға дейін провинция орталығы болған жоқ. Екінші Польша Республикасы құрылғаннан кейін 1919 жылы ол Лодзь воеводшасының астанасы атанды. Соғыс аралық кезеңнің басында ауыр экономикалық қиындықтар мен өнеркәсіптік дағдарыс басталды. Ұлы депрессия және неміс-поляк кедендік соғысы батыс нарықтарын поляк тоқыма өнімдері үшін жапты, ал Ресейдегі большевик революциясы мен Азамат соғысы Шығыспен ең пайдалы сауда байланыстарын үзіп тастады. Бұрынғы ғасырда Лодзьдің қарқынды және, салдарынан, хаостық дамуына байланысты, қала тұрғындары үшін жеткілікті инфрақұрылым мен тұрмыс деңгейі болмады. Ластану өте жоғары болды, санитарлық жағдай нашар еді және билік 1920 жылдарға дейін канализация жүйесіне инвестиция жасаған жоқ. 1918 жылдан 1939 жылға дейін көптеген мәдени, білім беру және ғылыми мекемелер ашылды, оның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін болмаған бастауыш мектептер, мұражайлар, өнер галереялары және қоғамдық кітапханалар. Лодзьде де ойын-сауық индустриясы дами бастады, 1939 жылға қарай 34 кинотеатр ашылды. 1925 жылдың 13 қыркүйегінде қаланың алғашқы әуежайы – Люблинек жұмысын бастады. 1930 жылы жаңадан құрылған радиостанциядан алғашқы радиохабар таратылды. Лодзьдің идеологиялық бағыты солшыл болды және қала соғыс аралық Польша саясатында социалистік, коммунистік және бундтық қозғалыстардың маңызды орталығы саналды.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға жасалған шабуыл кезінде генерал Юлиус Рёммельдің Польша әскерлері қаланы неміс шабуылынан қорғады, Сірадз бен Пётркув-Трибунальски арасында қорғаныс шебін құрды. Шабуылды Йоханнес Бласковицтің 8-ші армиясы жүзеге асырды, ол қаланы X армия корпусымен қоршады. Күшті қарсылық көрсеткеннен кейін, 8 қыркүйекте поляк делегациясы немістерге бас берді, ал 9 қыркүйектің таңында Вермахт әскерлері қалаға енді. 12 қыркүйекте қалаға неміс «Эйнзацгруппен» әскери-парақұрылыстық өлім жасағы кірді. Артур Грейзер 9 қараша 1939 жылы Лодзьді нацистік Германияның «Райхсгау Вартеланд» деп аталатын жаңа әкімшілік бөлігіне қосты, ал 1940 жылдың 11 сәуірінде қала неміс генералы және НСДАП мүшесі Карл Литцманның құрметіне Литцманштадт деп аталды. Қала дереу германизацияға ұшырады, поляк және еврей мекемелері жабылып, поляк тіліндегі баспасөз тыйым салынды. Қала тұрғындарының 16-дан 60 жасқа дейінгілеріне аз жалақымен мәжбүрлі еңбек таңылды, олардың көпшілігі кейін Германияға депортацияланды. «Интеллигенция акциясы» аясында қала мен аймақтың поляк зиялылары Радогощке қамалды, содан кейін концлагерлерге жіберілді немесе Лагиевники орман мен Лучмиерж-Лас ауылында өлтірілді. Польша балалары ата-аналарынан күштеп алынды, ал 1942 жылдан 1945 жылға дейін неміс «Зихеритсполицейі» Лодзьде әртүрлі аймақтардан ұрланған поляк балалары үшін лагерь ұстады. Неміс билігі қалада Лодзь геттосын (Литцманштадт геттосы) құрып, оны аймақтан 200 000-нан астам евреймен толтырды, олар жүйелі түрде неміс жойқын лагерлеріне жіберілді. Бұл оккупацияланған Еуропадағы екінші ірі гетто және 1944 жылдың тамызында жойылған соңғы ірі гетто болды. Польша қарсылық қозғалысы (Жегота) қалада жұмыс істеді және өмір бойында еврей халқына көмектесті. Дегенмен, 1945 жылға қарай 877 еврей ғана тірі қалды. Шабуыл жасалмас бұрын Лодзьде 223 000 еврей болған, ал басқа жерлерде 10 000 адам Холокосттан аман қалды. Немістер еврей емес адамдар үшін де лагерьлер құрды, соның ішінде шетелден депортацияланған цығандар, олар ақырында Хелмнода өлтірілді, сондай-ақ қылмыстық мәжбүрлі еңбек лагері, қаладан және аймақтан қуылған поляктар үшін төрт транзиттік лагерь және нәсілдік зерттеулер лагері.

During the invasion of Poland in September 1939, the Polish forces of General Juliusz Rómmel's Army Łódź defended the city against the German assault by forming a line of resistance between Sieradz and Piotrków Trybunalski. The attack was perpetrated by the 8th Army of Johannes Blaskowitz, who encircled the city with the X Army Corps. After fierce resistance, a Polish delegation surrendered to the Germans on 8 September, and the first Wehrmacht troops entered in the early hours of 9 September. The German [[Einsatzgruppen paramilitary death squad entered the city on 12 September. Arthur Greiser incorporated Łódź into a new administrative subdivision of Nazi Germany called Reichsgau Wartheland on 9 November 1939, and on 11 April 1940 the city was renamed to Litzmannstadt after German general and NSDAP member Karl Litzmann. The city became subjected to immediate Germanisation, with Polish and Jewish establishments closed, and Polish language press banned. Low wage forced labour was imposed on the city's inhabitants aged 16 to 60; many were subsequently deported to Germany. As part of the Intelligenzaktion, Polish intellectuals from the city and region were imprisoned at Radogoszcz and then either sent to concentration camps or murdered in the forests of Łagiewniki and the village of Lućmierz Las. Polish children were forcibly taken from their parents, and from 1942 to 1945 the German Sicherheitspolizei operated a camp for kidnapped Polish children from various regions in Łódź. The German authorities established the Łódź Ghetto (Ghetto Litzmannstadt) in the city and populated it with more than 200,000 Jews from the region, who were systematically sent to German extermination camps. It was the second largest ghetto in occupied Europe, and the last major ghetto to be liquidated, in August 1944. The Polish resistance movement (Żegota) operated in the city and aided the Jewish people throughout its existence. However, only 877 Jews were still alive by 1945. Of the 223,000 Jews in Łódź before the invasion, 10,000 survived the Holocaust in other places. The Germans also created camps for non Jews, including the Romani people deported from abroad, who were ultimately murdered at Chełmno, as well as a penal forced labour camp, four transit camps for Poles expelled from the city and region, and a racial research camp.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең (1945-1989 жж.)

1945 жылғы 19 қаңтарда Кеңес әскерлері азат еткеннен кейін және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Лодзь Польшаның астанасы қызметін бейресми түрде және уақытша өз мойнына алды. Варшаваны қайта құруға дейін үкімет пен ел басқаруының көп бөлігі қалада орналасты. Лодзь қаласына Кресси аймағынан келген босқындар да көптеп келді. Көптеген адамдар қала шеттеріне қоныс аударып, бос тұрған мүлікті иеленді. Польша Халық Республикасы тұсында қаланың индустриясы мен жеке компаниялары мемлекеттендірілді. 1945 жылғы 24 мамырда Лодзь университеті ашылды. 1948 жылғы 8 наурызда Ұлттық кино мектебі ашылды, ол кейіннен Польшаның негізгі драма және кино академиясына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кеңістіктік және қала құрылысы Афина хартасына сәйкес жүзеге асырылды, нәтижесінде ескі қалалық бөлігінен халық жаңа тұрғын аудандарға көшірілді. Алайда, осының салдарынан қаланың орталық бөлігі мен тарихи аудандары маңыздылығын жоғалтып, тоқырауға ұшырады. Реткиния, Теофилов, Видзев, Радогощщь және Чойны сияқты кең панельді тұрғын үйлердің көптеген шағын аудандары салынды. Бұл панельді үйлер 1960-1990 жылдар аралығында салынып, шамамен белгілі бір аумақты алып, халықтың көп бөлігін қамтыды. 1981 жылдың ортасында Лодзь жергілікті аналар мен олардың балаларының жаппай аштық демонстрациясымен танымал болды.

Қазіргі заманғы тарих (1990 - қазіргі)

1989 жылдан кейін Лодзьдегі тоқыма өнеркәсібі құлдырап, қала әлеуметтік және экономикалық төмендеуден зардап шекті. Қаланың өнеркәсіптік мұрасы және поляк модернінің үлгілері ерте туристік тартымдылыққа айналды. 2000-ші жылдары қаланың басты көшесі – Пиотровская көшесі қайта жаңғыртылып, дүкендер мен мейрамханалар үшін жағдай жасалды. 2011 жылға қарай қала жылына шамамен 60 фестиваль қабылдады. Жергілікті биліктің бұрынғы өнеркәсіптік қаланы дамыған қалалық ортаға және туристік мақсатқа айналдыруға бағытталған күш-жігері, қаланың 2022 жылғы Халықаралық ЭКСПО көрмесін өткізуге жасаған сәтсіз тытысының негізін құрады.

География

Лодзь шамамен 293 км² аумақты алып жатыр және Польшаның орталығында орналасқан. Қала Орталық Еуропа жазығының төмендіктерінде жатыр, биіктігі 300 метрден аспайды. Топографиялық тұрғыдан алғанда, Лодзь аймағы көбінесе тегіс ландшафтпен сипатталады, жер бетінен 50 метрден биік болмайтын бірнеше төбешіктер ғана бар. Топырағы негізінен құмды (62%), одан кейін саз (24%), балшық (8%) және аймақтық батқылық жерлерден пайда болған органогендік құрылымдар (6%) құрайды. Орманды жерлердің үлесі (елдің барлық аумағының 4,2%-ына тең) Польшаның басқа қалаларымен, аймақтарымен және воеводалықтарымен салыстырғанда айтарлықтай төмен.

Климат

Лодзьде ылғалды континенталды климат (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Dfb). Ең төмен температура 1987 жылғы қаңтарда тіркелген.

Аудандар

Лодзь бұрын бес ауданға (dzielnica) бөлінген: Балути, Видзев, Сродмисте, Полесье, Горна. Бірақ, қала содан бері 36 елді мекенге (osiedle) бөлінді: Балути Орталығы, Балути Долы, Балути Батысы, Юлианов Марисин Роги, Лагиевники, Радогощ, Теофилов Великий Поляк, Лодзь төбелері елді мекені, Чойны, Чойны Даброва, Горняк, Нер өзені жағалауы, Пиастов Курак, Рокиче, Руда, Вискитно, Жозеф Монтвилла Мирецкий атындағы елді мекен, Каролев Реткиния Шығысы, Козины, Люблинек Пьениста, Реткиния Батысы Смульско, Ескі Полесье, Здровье Мания, Злотно, Сродмисте Шығысы, Кафедралық шіркеу елді мекені, Анджежов, Лодка аңғары, Майлшки, Новосольна, Олехов Янов, Ескі Видзев, Стоки, Видзев Шығысы, Зарзев және №33 елді мекен.

Демография

Польша статистикасының мәліметтері бойынша, Лодзь қаласында 672 185 адам тұрады және 2020 жылы халық тығыздығы шаршы километрге 2292 адамды құрады (5940/шаршы миль). Тұрғындардың шамамен 55,7 пайызы еңбекке жарамды жаста (18–64 жас), бұл 2010 жылғы 64,1 пайызбен салыстырғанда айтарлықтай төмендеу. 29,1 пайызы еңбекке жарамсыз жасқа жеткен, ал он жыл бұрын бұл көрсеткіш 21,8 пайызды құраған. 2020 жылы барлық тұрғындардың 54,39 пайызын (365 500) әйелдер құрады. Лодзь Польшаның ірі қалалары арасында феминизация деңгейінің ең жоғарыларының біріне ие, бұл қаланың өнеркәсіптік тарихының салдары, онда тоқыма фабрикалары көптеген әйелдерді жұмысқа тартқан. 1988 жылы халық саны шамамен 854 000 болған, бірақ төменгі туылу көрсеткіштері, сыртқа көші-қон және Польшаның басқа аймақтарына қарағанда қысқа өмір сүру ұзақтығына байланысты бұл көрсеткіш төмендеді. Лодзь 2007 жылға дейін елдің екінші ірі қаласы болды, содан кейін Краковқа орын берді. Бұл өзгеріске 1989 жылдан кейін социалистік экономикадан нарықтық экономикаға өткен кездегі экономикалық дағдарыс себеп болды, бірақ одан кейінгі экономикалық өсім бұл тенденцияны өзгерте алмады. Халықтың азаюы және қартаюы қаланың болашақ дамуына үлкен кедергі келтіріп, әлеуметтік инфрақұрылым мен медициналық қызметтерге үлкен жүк салуда. Тарихи тұрғыдан алғанда, Лодзь көпұлтты қала болды және оның әртүрлі халқы Еуропаның басқа аймақтарынан келген көшіп келгендерден құралды. 1839 жылы жалпы халықтың шамамен 78 пайызын (6648 адам) немістер құрады. 1913 жылы Лодзьде 506 100 адам тұрды, оның ішінде 251 700 (49,7%) поляктар, 171 900 (34%) еврейлер, 75 000 (14,8%) немістер және 6300 (1,3%) орыстар болды. 1931 жылғы Польша халық санауына сәйкес, 604 000 адамнан тұратын жалпы халықтың ішінде 375 000 (59%) поляктар, 192 000 (32%) еврейлер және 54 000 (9%) немістер болды. 1939 жылға қарай еврей халқы 200 000-нан асып кетті.

Қызықты орындар

Қаланың ең танымал және танымал жері – Пиотровская көшесі, ол қаладағы басты көше және басты туристік орын болып табылады, солтүстіктен оңтүстікке қарай біраз шақырымға созылады. Бұл оны әлемдегі ең ұзын сауда көшелерінің біріне айналдырады. Көптеген ғимараттардың фасады, олардың көпшілігі 19-ғасырға дейін сақталған, жаңартылған. Бұл Лодзь қаласының орталығындағы көптеген мейрамханалардың, барлардың және кафелердің орналасқан жері. Пиотровская көшесі бойындағы маңызды сәулет ескерткіштері – Ескі қалалық ратуша, Киелі Рухтың Төмен Түсуі шіркеуі, Лодзь католик соборы және Сент-Маттос лютеран шіркеуі. Қала орталығындағы басқа да маңызды шіркеулер: Александр Невский православ соборы және Огродова көшесіндегі Ескі зираттың лютерандық бөлігіндегі Карол Шейблер капелласы. Соңғы жылдары жергілікті билік жүргізіп жатқан жаңғырту жобасының аясында қала орталығындағы көптеген ескірген үйлер мен зауыттар жаңартылды. Лодзьдегі қалалық жаңғырудың ең жақсы мысалы – Мануфактура кешені, XIX ғасырға жататын бұрынғы мақта зауытының үлкен аумағын алып жатыр. Израиль Познанскийдің өнеркәсіптік империясының ортасы болған бұл жерде сауда орталығы, көптеген мейрамханалар, 4 жұлдызды қонақ үй, мультиплекс кинотеатры, зауыт мұражайы, боулинг және фитнес орталықтары, сондай-ақ ғылыми көрме орталығы орналасқан. 2006 жылы ашылған ол тез арада мәдени ойын-сауық пен сауданың орталығына айналды. Музейдегі бірегей коллекция дәстүрлі емес тәсілмен ұсынылған. Өнердің дамуы туралы хронологиялық лекцияның орнына, әртүрлі кезеңдер мен бағыттарды көрсететін өнер туындылары қазіргі қоғам үшін маңызды тақырыптар мен мотивтерді қамтитын әңгіме ретінде ұйымдастырылған. Музей Штукидің үшінші бөлімшесі, қаланың көптеген өнеркәсіптік сарайларының бірінде орналасқан, сонымен қатар еуропалық және поляк шеберлерінің, мысалы, Станислав Виспианский мен Генрик Родаковскийдің туындыларын көрсетеді. Лодзьде тіркелген 14 мұражайдың ішінде, соңғы 35 жылда Польшадағы баспа тарихын зерттеуге, жазуға, сақтауға және таратуға қосқан үлесі үшін 2015 жылы Америка баспа тарихы қауымдастығының институционалдық сыйлығына ие болған тәуелсіз Кітап өнері мұражайы бар. Басқа да көрнекті мұражайлар: ашық аспан астындағы ағаш сәулетінің экспозициясы бар Орталық тоқыма мұражайы, Шейблер сарайында орналасқан Кинематография мұражайы және XIX ғасырдың соңындағы тарихи патша түрмесінің ғимаратын алып жатқан Тәуелсіздік дәстүрлері мұражайы. Лагивницки орман қаланың әкімшілік шекараларындағы Еуропадағы ең үлкен орманды аймақ ретінде танылған. Оның ауданы 1245 гектарды құрайды. Бұл «емен және шырша ормандары ретінде дерлік өзгермеген табиғи кешен».

The most notable and recognizable landmark of the city is Piotrkowska Street, which remains the high street and main tourist attraction in the city, runs north to south for a little over This makes it one of the longest commercial streets in the world. Most of the building façades, many of which date back to the 19th century, have been renovated. It is the site of most restaurants, bars and cafes in Łódź's city centre. Important monuments of achitecture along Piotrkowska Street are the Old Town Hall, the Descent Of The Holy Spirit Church, the Łódź Catholic Cathedral and the St. Matthew's Lutheran Church. Other important churches in the city center include the Alexander Nevsky Orthodox Cathedral and the Karol Scheibler's Chapel in the Lutheran part of the Old Cemetery at Ogrodowa Street. Many neglected tenement houses and factories throughout the entire city centre have been renovated in recent years as part of the ongoing revitalization project run by the local authorities. The best example of urban regeneration in Łódź is the Manufaktura complex, occupying a large area of a former cotton factory dating back to the nineteenth century. The site, which was the heart of Izrael Poznański's industrial empire, hosts a shopping mall, numerous restaurants, 4 star hotel, multiplex cinema, factory museum, bowling and fitness facilities and a science exhibition centre. Opened in 2006, it quickly became a centre of cultural entertainment and shopping, The unique collection of the Museum is presented in an unconventional way. Instead of a chronological lecture on the development of art, works of art representing various periods and movements are arranged into a story touching themes and motifs important for the contemporary public. The third branch of Muzeum Sztuki, located in one of the city's many industrial palaces, also has more traditional art on display, presenting works by European and Polish masters such as Stanisław Wyspiański and Henryk Rodakowski. Among the 14 registered museums to be found in Łódź, there is the independent Book Art Museum, awarded the American Printing History Association's Institutional Award for 2015 for its outstanding contribution to the study, recording, preservation, and dissemination of printing history in Poland over the last 35 years. Other notable museums include the Central Museum of Textiles with its open air display of wooden architecture, the Cinematography Museum, located in Scheibler Palace, and the Museum of Independence Traditions, occupying the building of a historical Tsarist prison from the late 19th century. Las Łagiewnicki ('Łagiewnicki Forest') is recognized as the largest forested area within the administrative borders of any city in Europe. It has an area of 1,245 ha A "natural complex which has remained nearly intact as oak hornbeam and oak woodland,"

Лодзьдегі 44 саябақтың 11-і (2014 жылғы мәліметтер бойынша) тарихи мәртебеге ие, олардың ең көнесі 19-шы ғасырдың ортасына дейін сақталған. Олардың ең үлкені – Йозеф Пилсудский саябағы. 1956 жылы зиратта Мушконың Лодзь геттосының құрбандарын еске алу үшін ескерткіші орнатылды. Онда тегіс обелиск, менора және жапырақтары ағаштан шыққан бұзылған емен ағашы (өлімді, әсіресе жас жастағы өлімді бейнелейді) бар. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, зираттың ауданы шамамен 180 000 қабір, 65 000-ға жуық ескерткіш, отельдер мен мавзолейлерді қамтиды. Бұл ескерткіштердің көпшілігі сәулеттік құндылығына ие; олардың 100-і тарихи ескерткіштер деп жарияланды және әртүрлі сақтау кезеңдерінде. Израиль мен Элеонора Познанскийдің мавзолейі әлемдегі ең үлкен еврейлік қабір тасы және мозаикамен безендірілген жалғыз қабір тасы.

Әуежай

Қалада халықаралық әуежай бар: Łódź Władysław Reymont әуежайы қала орталығынан шалқары орналасқан. Ұшулар қаланы Еуропаның, соның ішінде Түркияның түрлі қалаларымен байланыстырады. 2014 жылы әуежай 253 772 жолаушыға қызмет көрсетті. Бұл Польшадағы сегізінші ірі әуежай.

Қоғамдық көлік

Лодзь қалалық әкімдігінің меншігіндегі «Лодзь қалалық көлік компаниясы» (Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne – Łódź) 58 автобус маршруты мен 19 трамвай бағытын пайдалануға жауапты.

Темір жол

Лодзьде алыс қашықтыққа және қала ішіндегі темір жол станцияларының бірнешеуі бар. Қалада екі негізгі вокзал бар, бірақ олардың арасында тікелей темір жол байланысы жоқ – бұл 19 ғасырдағы темір жол желісін жоспарлаудың салдары. 1866 жылы салынған, қала орталығында орналасқан Лодзь Фабрична Варшава-Вена темір жолының бір тармағының аяқтау станциясы болды, ал Лодзь Калиска Варшава-Калиш темір жолының орталық бөлігінде, одан отыз жылдан астам кейін салынды. Осы себепті, қалааралық пойыздардың көп бөлігі қала орталығынан салыстырмалы түрде алыс болса да, бүгінге дейін Лодзь Калиска станциясы арқылы өтеді, ал Лодзь Фабрична Варшаваға бағытталған пойыздар үшін негізінен терминал станциясы болып табылады. 2026 жылы екі станцияны байланыстыратын туннель салынысымен бұл жағдай түзетіледі, бұл Лодзьді Польшаның негізгі темір жол торабына айналдыруға мүмкіндік береді. Туннель сонымен қатар Лодзь қалалық темір жолына (Łódź Commuter Railway) қызмет көрсетеді, қала үшін жылдам транзит жүйесін ұсынады, бұл жүйе бұқаралық ақпарат құралдары мен жергілікті билік тарапынан «Лодзь метросы» деп аталды. Жер асты желісінде үш жаңа станция салынуда: біреуі Мануфактура кешеніне, екіншісі Козины ауданына, ал үшіншісі Пётрковская көшесі аумағында орналасқан. Сондай-ақ, бұл станция көптүрлі көлік торабы болып табылады, онда жер асты қалааралық автобус станциясы, такси, қалалық трамвайлар мен автобустарға арналған жаңа көлік айырысы бар. Жаңа Лодзь Фабрична станциясын салу «Лодзьдің жаңа орталығы» (Nowe Centrum Łodzi) деп аталатын қалалық жаңарудың кең ауқымды жобасының бір бөлігі болды. Лодзьдегі үшінші ірі темір жол вокзалы – Лодзь Видзев. Қалада көптеген басқа станциялар мен пойыздар тоқтаулары бар, олардың көпшілігі Łódzka Kolej Aglomeracyjna қала маңындағы темір жол жобасы аясында жаңартылды. Аймақтық темір жол желісін жаңартудың бір бөлігі ретінде құрылған және Лодзь воеводиясына тиесілі бұл темір жол қызметі Кутно, Сиерадз, Скиерневице, Лович және белгілі күндері Варшаваға бағыттар бойынша жұмыс істейді, ал туннель салынысынан кейін желіні одан әрі кеңейту жоспарлануда.

Łódź has a number of long distance and local railway stations. There are two main stations in the city, but with no direct rail connection between them—a legacy of 19th century railway network planning. Originally constructed in 1866, the centrally located Łódź Fabryczna was a terminus station for a branch line of the Warsaw Vienna railway, whereas Łódź Kaliska was built more than thirty years later on the central section of the Warsaw Kalisz railway. For this reason most intercity train traffic goes to this day through Łódź Kaliska station, despite its relative distance from the city centre, and Łódź Fabryczna serves mainly as a terminal station for trains to Warsaw. The situation will be remedied in 2026 after the construction of a tunnel connecting the two, which is likely to make Łódź Poland's main railway hub. The tunnel will additionally serve Łódź Commuter Railway, providing a rapid transit system for the city, dubbed the Łódź Metro by the media and local authorities. Three new stations are being constructed on the underground line, one serving the needs of the Manufaktura complex, another one serving Koziny district and the third one located in the area of Piotrkowska Street. It also serves as a multimodal transport hub, featuring an underground intercity bus station, and is integrated with a new transport interchange serving taxis and local trams and buses. The construction of the new Łódź Fabryczna station was part of a broader project of urban renewal known as Nowe Centrum Łodzi (New Centre of Łódź). The third largest train station in Łódź is Łódź Widzew. There are also many other stations and train stops in the city, many of which were upgraded as part of the Łódzka Kolej Aglomeracyjna commuter rail project. The rail service, founded as part of a major regional rail upgrade and owned by Łódź Voivodeship, operates on routes to Kutno, Sieradz, Skierniewice, Łowicz, and on selected days to Warsaw, with plans for further expansion after the construction of the tunnel.

Лодздағы Ұлттық кино мектебі

Лодзьдегі Леон Шиллер атындағы Ұлттық жоғары кино, теледидар және театр мектебі (Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi) – Польшадағы болашақ актерлер, режиссерлер, суретшілер, операторлар және теледидар қызметкерлері үшін ең белгілі академия. Ол 1948 жылдың 8 наурызында құрылған және бастапқыда Варшава көтерілісінен кейін қала қайта жарақталған соң Варшаваға көшірілуі жоспарланған. Бірақ, мектеп Лодзьде қалды және қаланың ең танымал жоғары білім беру орындарының біріне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде Лодзь – Краковтан басқа, соғыстан зардап көрмеген Польшаның жалғыз ірі қаласы болды. Ұлттық кино мектебінің құрылуы Лодзьге мәдени тұрғыдан үлкен маңыз берді, бұл бұрынғы соғысқа дейін Варшава мен Краковқа ғана тән болған. Мектептің алғашқы студенттерінің арасында режиссерлер Анджей Мунк, Роман Полански, Анджей Вайда, Казимеж Карабас (Польшаның «Қара серия» деп аталатын деректі фильмдерінің негізін қалаушылардың бірі) және 1950-ші жылдардың соңында Польша кино мектебінің негізін қалаушылардың бірі ретінде танылған Януш Моргенштерн болды.

Лодж әдебиет пен кинода

Өнеркәсіптік Лодзьдің дамуын бейнелейтін үш маңызды роман: Владыслав Реймонттың "Уәде етілген жер" (1898), Джозеф Роттың "Савой қонақ үйі" (1924) және Израиль Джошуа Сингердің "Ашкенази ағайындары" (1937). Роттың романы 1919 жылғы жұмысшылар көтерілісінің алдындағы қаланың жағдайын көрсетеді. Реймонттың романы 1975 жылы Анджей Вайдамен киноға түсірілді. 1990 жылғы "Еуропа Еуропа" фильмінде Соломон Перелдің отбасы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Берлиннен қашып, Лодзь қаласына қоныстанады. Пауль Павликовскийдің "Ида" фильмі Лодзь қаласында ішінара түсірілді. Лодзь. Чава Розенфарбтың "Өмір ағашы" (1972; ағылшын тіліне аудармасы 1985) идиш тіліндегі трилогиясы Лодзь геттосындағы өмірді суреттейді.

2029 жылғы бау-бақша экспо

Лодзь 2022/2023 жылғы мамандандырылған көрмеге үміткер болды, бірақ Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласынан басылып қалды. Лодзь 2024 жылы Бағбандық көрменін өткізуді жоспарлаған еді. Алайда, COVID-19 пандемиясының салдарынан көптеген ЭКСПО шаралары кешіктірілді, соның ішінде 2021/22 – 2023/24 жылдарға қарай Катардың Доха қаласындағы Бағбандық көрме де. Осының нәтижесінде Лодзьдегі Бағбандық көрме 2029 жылға ауыстырылды, бұл көрмелер арасындағы қажетті уақыт аралығын сақтау үшін қабылданды.

Халықаралық қатынастар

Лодзь қаласында тоғыз шетелдік консулат орналасқан, олардың бәрі Құрметті консулаттар. Олар Польшадағы мына мемлекеттердің басты өкілдіктеріне бағынады: француз, даниялық, неміс, австриялық, британдық, бельгиялық, латвиялық, венгр және молдаван.