Кіріспе
мемлекеттік ақша ұсынымы мен жасалуы.
Мемлекеттің ел экономикасына ақша тарататын жүйе.
Ақша жүйесі – мемлекеттің ел экономикасына ақша тарататын жүйе. Қазіргі заманғы ақша жүйелері әдетте ұлттық қазына, монета, орталық банктер және коммерциялық банктерден тұрады.
System by which a government provides money in a country's economy
A monetary system is a system by which a government provides money in a country's economy. Modern monetary systems usually consist of the national treasury, the mint, the central banks and commercial banks.
Тауар ақша жүйесі
Тауарлық ақша жүйесі – бұл ақша жүйесінің бір түрі, онда алтын немесе теңіз қабықшалары сияқты тауар құндылық өлшемі ретінде қабылданып, ақша ретінде физикалық түрде қолданылады. Ақшаның құндылығы оның физикалық қасиеттеріне байланысты сақталады. Кейбір жағдайларда үкімет металл монетаға оның салмағын немесе тазалығын көрсететін бейне, құн немесе белгі салады, бірақ монетаны балқытқанда да оның құндылығы өзгермейді.
Тауармен қамтамасыз етілген ақша
Тауар ақшасынан бір қадам қашықтықта "тауармен қамтамасыз етілген ақша" бар, ол "өкілдік ақша" деп те аталады. Көптеген валюталар банктер шығарған, өзіндік физикалық құндылығы жоқ, бірақ алтын сияқты құнды металлға айырбастауға болатын банкноттардан тұрады. (Бұл алтын стандарты деп аталады.) Византия империясы құлағаннан кейін күміс стандарты кеңінен таралды және 1935 жылға дейін, Қытай мен Гонконг одан бас тартқанға дейін сақталды. 20 ғасырдың бір түрі – биметаллизм, сондай-ақ "қос стандарт" деп те аталады, онда алтын мен күміс екеуі де заңды төлем құралы болып саналды.
Фиаттық ақша
Тауарлық ақша жүйесіне балама ретінде фиат ақшасы қолданылады, ол орталық банк пен үкімет заңдарымен заңды төлем құралы ретінде белгіленеді, тіпті оның ішкі құндылығы болмаса да. Бастапқыда фиат ақшасы қағаз ақша немесе арзан металл монеталар түрінде болған, бірақ қазіргі экономикада ол көбінесе банк шоттары мен несиелік немесе дебеттік карталар арқылы жасалған төлемдер сияқты деректер түрінде кездеседі, ал қолма-қол ақшаның (банкноттар мен монеталар) үлесі салыстырмалы түрде аз. Ақша көбінесе банктер клиенттерге несие берген кезде құрылады. Қысқасы, банктердің клиенттерге валюта беруі, әр банк белгілеген нормативтік шектеулерге сәйкес, жаңа салымдар жасаудың басты жолы болып табылады. Орталық банк айналыстағы валюта мөлшерін тікелей анықтамайды, сондай-ақ ол орталық банк ақшасы да емес. Коммерциялық банктер несие беру арқылы айналымдағы ақшаны жасаса да, олар оны шексіз еркін жасай алмайды. Банктердің несие беру мүмкіндігі нормативтік шектеулермен және тиімді басқару тәжірибесімен шектеледі, осылайша олардың пайдалылығы мен төлем қабілеттілігін сақтауға тырысады. Қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін сақтық реттеуі банктердің қызметіне де шектеу қояды. Жаңа несиелер арқылы құрылған ақшаны алған үй шаруашылықтары мен компаниялар ақша айналымына әсер ететін іс-әрекеттер жасай алады – мысалы, олар қолданыстағы қарыздарын өтеу үшін оны жылдам "жоюға" болады. Қарыз алушы несиенің негізгі сомасын қайтарған кезде, ол ақша жойылады және банк тек пайызды табыс ретінде қалдырады. Орталық банктар коммерциялық банктердің ақша жасауын резервтерге төленетін пайыздық ставкаларды белгілеу арқылы бақылайды. Бұл коммерциялық банктердің несие беруге дайын ақша мөлшерін шектейді, сонымен қатар бәсекелестік нарықта несие берудің тиімділігіне әсер етеді.
Қарызға негізделген ақша жүйесі
Қарызға негізделген ақша жүйесі – ақша жасаудың негізгі бөлігі коммерциялық банктерден (көбінесе) қарыз түрінде шығарылуымен сипатталады. Бұл, по сути, олардың өзі жасаған пайдалы маржа, сондықтан маржаға ешқандай пайыз төлеудің қажеті жоқ. Ірі банктерге 10% резервтік талап қойылады, осылайша олар өз салымдарын/міндеттемелерін 10 есеге дейін ғана пайдалана алады. Кіші коммерциялық банктер, мысалы, жергілікті банктер мен несие одақтарында резервтік талап жоқ. Федералдық резерв те жаңа ақшаны тек қарыз ретінде ғана жасай алады, сандық кеңейту кезінде АҚШ мемлекеттік облигацияларын және ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды сатып алады. Негізгі сома банкке қайтарылғанда, ол ақша жойылды/жоғалады, ал банк тек қарыздан түскен пайыздарды табыс ретінде қалдырады.