Кіріспе

Қосымша валюталық резерв активтері Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) анықтайтын және сақтайтын.

Ерекше тарту құқықтары (SDR, код) – Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) анықтаған және ұстайтын қосымша валюталық резерв активтері. SDR – ХВҚ-ның есептік бірлігі, бірақ өзіндік валюта емес. SDR ХВҚ елдерге бөліп береді. COVID-19 пандемиясынан туындаған экономикалық қиындықтарға байланысты, кейбір экономистер мен дамымайтын елдердің қаржы министрлері мүше елдердің экономикасын қалпына келтіру мақсатында 4 триллион доллар көлемінде жаңа бөлуді ұсынды. 2021 жылдың наурыз айында G24 және басқалары осы мақсат үшін 500 миллиард доллар бөлуді ұсынды. Оған жауап ретінде 2021 жылдың 23 тамызында 456,5 миллиард SDR (шамамен 650 миллиард АҚШ доллары) бөлінді. SDR құны ХВҚ әр бес жыл сайын қарап тұратын негізгі халықаралық валюталар тобына негізделген. SDR тобындағы валюталарға берілген салмақтар халықаралық сауда және ұлттық валюталық резервтердегі олардың қазіргі маңыздылығын ескере отырып түзетіледі.

Тарих

Арнайы алу құқықтары 1969 жылы ХВҚ тарапынан құрылды және Бреттон Вудс жүйесіндегі бекітілген валюта бағамдары бойынша шетел валюталық резервтерде сақталатын актив ретінде көзделген. ХВҚ үшін есептік бірлік қызметін атқару – оның басты мақсаты болды.

ХДР-лер шетел валюталық резервтік активтер ретінде кеңінен қолданылмауының бір себебі – оларды пайдалану үшін алдымен валютаға айырбастау қажеттігі. Қытай Халық Банкінің төрағасы Чжоу Сяочуан қазіргі халықаралық валюта жүйесіне наразылығын білдіріп, ХДР-ге «мүше елдердің резервтік валютаға деген сұранысын толыққанды қанағаттандыруға» мүмкіндік беретін шараларды ұсынды. Бұл мәлімдеме БАҚ назарын аударды, ал ХВҚ Қытайдың ұстанымын қолдады. Ол ХДР-дің мазмұны мен функциясын кеңейту жолдарын зерттейтін құжат жариялады. 2009 жылы 1979-1981 жылдарғы бөліс аяқталғаннан кейін ХВҚ-ға қосылған елдерге ХДР бөлінді (яғни, ешқашан бөліс алмаған). 2009 жылғы осы бөлістің көптеген иегерлері дамып келе жатқан елдер болды.

COVID-19 пандемиясы

2021 жылдың 23 тамызында Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) барлық 190 мүшесіне COVID-19 пандемиясына байланысты төлем балансы мәселелеріне жауап ретінде, мүшелік квоталарына пропорционалды түрде 650 миллиард долларлық XDR (арнайы тарту құқығы) бөлді. Бұл XDR бөлігі қазіргі айналымдағы барлық XDR-дің шамамен 2/3 бөлігін құрайды және ХВҚ тарихындағы ең ірі бір реттік XDR бөлігі болды.

Валюталар себеті

XDR құрамын анықтау үшін ХВҚ әлемдік сауда және қаржы жүйелері үшін маңызды бірнеше валюталарды ескереді. Валютаның маңыздылығы қазіргі уақытта екі фактормен өлшенеді: сол валютада сатылатын экспорт көлемі және сол валютаның «еркін қолданылуы» мүмкіндігі (оның валюталық резервтік актив ретінде қолданылуы және халықаралық операцияларда қаншалықты кеңінен қолданылуымен анықталады). XDR құн анықтамасын өзгерту үшін ХВҚ мүшелерінің кем дегенде 70% дауыс беруі қажет. Өзгерістер бес жылдық кезеңнің соңында (кеңеспен тексеруден кейін бір-екі ай өткеннен кейін) күшіне енеді. Жаңадан анықталған салмақтар соңғы үш айдағы айырбас бағамының орташа көрсеткішіне негізделген валюталық сомаға айналдырылады, осылайша XDR АҚШ долларындағы құны өзгеріске дейін де, кейін де бірдей болып қалады. Валюталық сома бес жылдық кезең ішінде өзгермейді. 1974 жылдың 1 шілдесінде XDR 16 валютадан тұратын валюталық себет ретінде анықталды. 1999 жылдың қаңтар айында еуро енгізілген кезде ол неміс маркасы мен француз франкын алмастырды, ал себетте төрт валюта болды. 2016 жылы юань 10,9% салмақпен себетке қосылды. 2021 жылдың наурызында ХВҚ COVID-19 пандемиясы кезінде себеттің анықтамасын өзгертуге жол бермеу үшін келесі қайта бағалауды, бұл әдетте 2021 жылдың 1 қазанында жоспарланған, 2022 жылдың 1 тамызына кейінге шегерді. + XAU кезеңі 1969–1971 0.4 (32.6%) 0.32 (10.2%) 0.05 (9.7%) 0.42 (7.1%) 52.0 (6.6%) 21.0 (6.0%) 0.07 (5.9%) 0.14 (4.3%) 1.6 (3.5%) 0.13 (3.0%) 1.5 (2.1%) 0.017 (2.1%) 0.11 (2.1%) 1.7 (2.0%) 0.1 (1.5%) 0.28 (1.3%) USD DEM FRF JPY GBP 1981–1985 27.2 (18%) 0.105 (11%) 2001–2005 0.66 (41.9%) 0.423 (37.4%) 12.1 (9.4%) 0.111 (11.3%) USD EUR CNY JPY GBP 2016–2022 0.58252 (41.73%) 0.38671 (30.93%) 1.0174 (10.92%) 11.9 (8.33%) 0.085946 (8.09%) 2022–2027 0.57813 (43.38%) 0.37379 (29.31%) 1.0993 (12.28%) 13.452 (7.59%) 0.080870 (7.44%)

Күнделікті бағалау

Валюталық бағамдардың өзгеруіне байланысты, әр валютаның шамасы үнемі өзгеріп отырады, сондай-ақ XDR-дің құны да үздіксіз ауытқып тұрады. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) XDR-дің құнын АҚШ долларымен күн сайын анықтайды. XDR-дің АҚШ долларымен соңғы бағасы ХВҚ сайтында жарияланады. Мысалы, 2021 жылдың 31 қаңтарында ол 1,44080 АҚШ долларына тең болса, 2021 жылдың 22 маусымында 1,426480 АҚШ долларына тең болды.

Халықаралық құқықта қолдану

Кейбір халықаралық шарттар мен келісімдерде XDR айыппұлдарды, төлемдерді немесе бағаларды белгілеу үшін қолданылады. Мысалы, теңіз тасымалына қатысты талаптар бойынша жауапкершілікті шектеу туралы конвенция кемелерге келтірілген зиян үшін жеке жауапкершілікті 330 000 XDR-ге дейін шектейді. Монреаль конвенциясы және басқа да шарттар да осылай XDR-ді пайдаланады, залал өтеуінің лимиті 128 821 XDR-ге дейін белгіленеді.

Ақша ретінде пайдалану

Халықаралық валюта қорының мәліметінше, «арнайы тарту құқығы (XDR) ешбір ел үшін ең қолайлы валюталық себет болмауы мүмкін». Бұл 1983 жылғы көрсеткіштен елеулі төмендеу, онда 14 ел валюталарын XDR-ге бекітіп отырған. 2010 жылдан бері Сирия фунтын XDR-ге байланыстырып отыр.