Орталық банк және валюталық саясат

Орталық банк – ел валютасы мен ақша-кредит саясатын басқаратын мемлекеттік орган. Тәуелсіздігі, саясаты, банк жүйесін қадағалау қызметтері туралы ақпарат.

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Central bank — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Валюталық және ақша-кредиттік саясатты басқаратын мемлекеттік орган Орталық банк, резервтік банк, ұлттық банк немесе ақша-кредиттік орган – бұл елдің немесе валюталық одақтың валюталық және ақша-кредиттік саясатын басқаратын мекеме. Коммерциялық банктерден өзгеше, орталық банк ақша массасын ұлғайту монополиясына ие. Көптеген орталық банктер өз құзыретіндегі коммерциялық банктердің тұрақтылығын қамтамасыз ету, банкроттықтардың алдын алу және кейбір жағдайларда қаржылық тұтынушыларды қорғау, сондай-ақ банктік алаяқтыққа, ақша жылынуға немесе терроризмді қаржыландыруға қарсы шаралар қабылдау үшін қадағалау және реттеу құқықтарына ие. Көптеген дамыған елдерде орталық банктер саяси ықпалдан институционалдық тәуелсіздікті сақтау үшін құрылады, бірақ үкіметтер оларға басқару құқығын сақтайды, заң шығарушы органдар бақылау жүргізеді және орталық банктер көбінесе саяси жағдайға бейімделеді. Орталық банктердің тәуелсіздігі, орталық банктердің саясаты, орталық банк басшыларының сөздері мен риторикасы, мемлекеттің макроэкономикалық саясатының (ақша және фискалдық саясат) негіздері сияқты мәселелер кейбір саясаткерлердің, зерттеушілердің және арнайы бизнес, экономика және қаржы ақпарат құралдарының пікір таласы мен сыныптарының нысаны болып табылады.

Анықтама

Орталық банктер туралы түсінік басқа банктерден бөлек санат ретінде біртіндеп қалыптасты, және толыққан толық 20-шы ғасырда ғана жинақталды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбритания мен АҚШ-тың жетекші орталық банкирлері, Монтагу Норман мен Бенджамин Стронг, орталық банктердің оң және нормативтік сипаттамасын келісті. Осы уақыттан бері орталық банктер басқа қаржы институттарынан ерекшеленеді, бірақ коммунизм кезінде, 1950-1987 жылдар аралығында Венгриядағы бір деңгейлі банктік жүйелерде, Венгрия Ұлттық банкі басқа үш ірі мемлекеттік банкпен бірге жұмыс істеген жағдайларды қоспағанда. Бұрынғы кезеңдерде, қандай институттарды орталық банктерге жатқызу керек, ал қайсыларын жатқызуға болмайды деген мәселеде біртұтас пікір болған жоқ. Сәйкесінше, әртүрлі ғалымдар алғашқы орталық банктердің пайда болу мерзімі туралы әртүрлі көзқарастарды ұсынды. 20-шы ғасырдың екінші жартысында кең таралған пікір бойынша, Стокгольм Банко (1657 жылы құрылған), банкноттарды алғаш шығарғандықтан, ең көне орталық банк саналды, ал оның мұрагері – Sveriges Riksbank үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне орталық банк болды. Англия банкі екінші ең көне банк және барлық келесі орталық банктер үшін тікелей немесе жанама үлгі болып табылды. Бұл көзқарас 21-шы ғасырдың басындағы кейбір жариялымдарда да сақталды. Алайда, соңғы зерттеулерде банкноттарды шығару орталық банк ақшасын ұсынудың көптеген тәсілдерінің бірі ретінде қарастырылады, ол – тауар ақшасына қарағанда жоғары сапалы қаржылық ақша ретінде анықталады. Осы анықтамаға сәйкес, орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның муниципалды банктері, мысалы, Taula de canvi de Barcelona (1401 жылы құрылған) немесе Амстердам банкі (1609 жылы құрылған), орталық банк ақшасын шығарды және ерте орталық банктер ретінде есептеледі.

Атау беру

Орталық банк атауының жалпыға бірдей терминологиясы жоқ. Ертедегі орталық банктер көбінесе өздерінің құзырындағы жалғыз немесе басты ресми қаржы институты болды, сондықтан олар көбінесе тиісті қаланың немесе елдің атымен «банк» деп аталды, мысалы, Амстердам банкі, Гамбург банкі, Англия банкі немесе Вена қалалық банкі. Орталық банктердің саны артуымен атау беру практикасы дамыды. Олар банк өзінің қазіргі атауын алған күніне сілтеме жасай отырып, мыналарды қамтиды: «[Ел] банкі»: мысалы, АҚШ банкі (1791), Франция банкі (1800), Ява банкі (1828), Жапония банкі (1882), Италия банкі (1893), Қытай банкі (1912), Мексика банкі (1925), Канада банкі (1934), Корея банкі (1950). Англия банкі 1707 жылғы Одақ туралы акті мен 1800 жылғы Одақ туралы акті оның өкілеттіктерін кеңейтіп, Ұлыбританияға біріктіргеніне қарамастан, 1694 жылғы бастапқы атын сақтап келеді. «Ұлттық банк»: мысалы, Бельгияның Ұлттық банкі (1850), Болгарияның Ұлттық банкі (1879), Швейцарияның Ұлттық банкі (1907), Польшаның Ұлттық банкі (1945), Украинаның Ұлттық банкі (1991). «Мемлекеттік банк»: мысалы, Ресей империясының Мемлекеттік банкі (1860), Пәкістанның Мемлекеттік банкі (1948), Вьетнамның Мемлекеттік банкі (1951); сондай-ақ коммунистік елдердің бұрынғы орталық банктері, мысалы, КСРО Мемлекеттік банкі (немесе Госбанк, 1922) немесе Чехословакияның Мемлекеттік банкі (1950). «Халық банкі», сондай-ақ коммунизммен байланысты, Қытай Халық банкі қолданады. «Резерв банкі»: АҚШ Федералдық резервінде (1913) және одан кейін британдық отарлар немесе доминиондарында, мысалы, Оңтүстік Африка Резерв банкі (1921), Жаңа Зеландия Резерв банкі (1934), Үндістан Резерв банкі (1935), Австралия Резерв банкі (1960), Фиджи Резерв банкі (1984). «Орталық банк»: мысалы, Қытай Орталық банкі (1924), Түркия Республикасының Орталық банкі (1930), Аргентинаның Орталық банкі (1935), Ирландияның Орталық банкі (1943), Парагвайдың Орталық банкі (1952), Бразилияның Орталық банкі (1964), Еуропалық Орталық банк (1998). «Ақша-кредиттік орган», мысалы, Сингапур Ақша-кредиттік органы (1971), Мальдив Ақша-кредиттік органы (1981), Гонконг Ақша-кредиттік органы (1993), Кайман аралдары Ақша-кредиттік органы (1997). Сауд Арабиясының Ақша-кредиттік басқармасы (құрылған 1952 ж.) 2020 жылы Сауд Арабиясының Орталық банкі деп қайта аталды, бірақ әлі де SAMA аббревиатурасын қолданады. Кейбір жағдайларда жергілікті тілдегі атауы ағылшын тілінде қолданылады, мысалы, Sveriges Riksbank (құрылған 1668 ж., 1866 жылдан бері қолданылып келе жатқан қазіргі атауы), De Nederlandsche Bank (құрылған 1814 ж.), Deutsche Bundesbank (құрылған 1957 ж.) немесе Банко Сентрал нг Филиппин (құрылған 1993 ж.). Кейбір коммерциялық банктердің орталық банктерді еске түсіретін атаулары бар, тіпті олар олай болмаса да: мысалдар, Үндістанның Мемлекеттік банкі және Үндістанның Орталық банкі, Грекияның Ұлттық банкі, Банко-ду-Бразил, Пәкістанның Ұлттық банкі, Қытай банкі, Кипр банкі немесе Ирландия банкі, сондай-ақ Deutsche Bank. Осы институттардың кейбіреуі бұрын орталық банктердің рөлін атқарған. Орталық банктің басшы атқарушы органы әдетте губернатор, президент немесе төраға деп аталады.

There is no universal terminology for the name of a central bank. Early central banks were often the only or principal formal financial institution in their jurisdiction, and were consequently often named "bank of" the relevant city's or country's name, e. g. the Bank of Amsterdam, Bank of Hamburg, Bank of England, or Wiener Stadtbank. Naming practices subsequently evolved as more central banks were established. They include, with references to the date when the bank acquired its current name:
"Bank of [Country]": e. g. Bank of the United States (1791), Bank of France (1800), Bank of Java (1828), Bank of Japan (1882), Bank of Italy (1893), Bank of China (1912), Bank of Mexico (1925), Bank of Canada (1934), Bank of Korea (1950). The Bank of England has kept its original name of 1694, even though the Act of Union 1707 and Acts of Union 1800 expanded its remit to the broader United Kingdom. "National Bank": e. g. National Bank of Belgium (1850), Bulgarian National Bank (1879), Swiss National Bank (1907), National Bank of Poland (1945), National Bank of Ukraine (1991). "State Bank": e. g. State Bank of the Russian Empire (1860), State Bank of Pakistan (1948), State Bank of Vietnam (1951); also former central banks of Communist countries, e. g. the State Bank of the USSR (or Gosbank, 1922) or the State Bank of Czechoslovakia (1950). "People's Bank", also associated with Communism, is used by the People's Bank of China. "Reserve Bank": in the U. S. Federal Reserve (1913) and thereafter British colonies or dominions, e. g. South African Reserve Bank (1921), Reserve Bank of New Zealand (1934), Reserve Bank of India (1935), Reserve Bank of Australia (1960), Reserve Bank of Fiji (1984)
"Central Bank": e. g. Central Bank of China (1924), Central Bank of the Republic of Turkey (1930), Central Bank of Argentina (1935), Central Bank of Ireland (1943), Central Bank of Paraguay (1952), Central Bank of Brazil (1964), European Central Bank (1998). "Monetary Authority", e. g. Monetary Authority of Singapore (1971), Maldives Monetary Authority (1981), Hong Kong Monetary Authority (1993), Cayman Islands Monetary Authority (1997). The Saudi Arabian Monetary Authority (est. 1952) was renamed the Saudi Central Bank in 2020 but still uses the acronym SAMA. In some cases, the local language name is used in English language practice, e. g. Sveriges Riksbank (est. 1668, current name in use since 1866), De Nederlandsche Bank (est. 1814), Deutsche Bundesbank (est. 1957), or Bangko Sentral ng Pilipinas (est. 1993). Some commercial banks have names suggestive of central banks, even if they are not: examples are the State Bank of India and Central Bank of India, National Bank of Greece, Banco do Brasil, National Bank of Pakistan, Bank of China, Bank of Cyprus, or Bank of Ireland, as well as Deutsche Bank. Some but not all of these institutions had assumed central banking roles in the past. The leading executive of a central bank is usually known as the Governor, President, or Chair.

Тарих

Орталық банк жүйесінің кеңінен таралуы – жақын арадағы құбылыс. 20 ғасырдың басында тәуелсіз мемлекеттердің шамамен үштен екісінде орталық банк болмаған. Орталық банктерді қабылдау толқындары екі дүниежүзілік соғыс аралығында және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болды. 20 ғасырда орталық банктер көбінесе шетелдік капиталды тарту үшін құрылды, себебі банкирлер алтын стандартындағы орталық банктері бар елдерге несие беруді қалаған. Мысырлықтар тауарлардың құнын "шат" деп аталатын орталық өлшеммен бағалаған. Көптеген басқа валюталар сияқты, шат та алтынға байланысты болған. Шаттың тауарлармен шамалас құнын мемлекеттік органдар анықтаған. Кіші Азияның басқа мәдениеттері кейіннен өздерінің ақшаларын алтын және күміс монеталар түрінде жасаған. Қағаз ақшаны шығару орталық банк жүйесімен бірдей емес, тіпті қағаз ақша қаржылық ақшаның бір түрі болса да (яғни тауарлық ақша емес). Айырмашылығы – үкімет шығарған қағаз валюта, мысалы, Юань әулеті тұсындағы Қытайда, көбінесе еркін айырбастауға жарамайды және сондықтан сапасы төмен, кейде гиперінфляцияға алып келеді. 12 ғасырдан бастап, негізінен Оңтүстік Еуропада (Оңтүстік Францияны, Кахорсиндерді қоса) кәсіби банктер желісі пайда болды. Банктер клиенттеріне депозиттер ашу үшін есеп ақшасын пайдалана алды. Осылайша, олар саяси биліктің тікелей бақылауынсыз ақшаны шығаруға, несие беруге және аударуға мүмкіндік алды.

Ертедегі муниципалды орталық банктер

1401 жылы құрылған Барселонаның Таула де канви (Таула де канви) – орталық банктік жүйенің шектеулі көлемде дамуына бастау берген, муниципалды, көбінесе мемлекеттік банктердің алғашқы мысалы. Одан кейін 1407 жылы құрылған Генуя Республикасының Сент-Джордж Банкі, сондай-ақ Венеция Республикасының Банко дель Жиро және кейіннен Банко ди Наполиге біріккен Неапольдегі мекемелер желісі осы үлгіні қабылдады. 17-шы ғасырдың басында Солтүстік-Батыс Еуропаның ірі сауда орталықтарында, атап айтқанда 1609 жылы Амстердам Банкі және 1619 жылы Гамбург Банкі белгілі муниципалды орталық банктер құрылды. Бұл мекемелер қолма-қол ақшасыз халықаралық төлемдерге арналған мемлекеттік инфрақұрылымды ұсынды. Олардың мақсаты халықаралық сауданың тиімділігін арттыру және валюталық тұрақтылықты қамтамасыз ету болды. Осылайша, бұл муниципалды мемлекеттік банктер қазіргі заманғы орталық банктерге ұқсас функцияларды атқарды.

Алғашқы ұлттық орталық банктер

Швеция орталық банкі, 1866 жылдан бері Sveriges Riksbank деп аталады, 1664 жылы Стокгольмде Стокгольм Банкосының қалдықтарынан құрылды және Швецияның ерте заманғы парламенті – Эстадтардың Риксдагына бағынышты болды. Швеция орталық банкінің маңызды міндеттерінің бірі – үкіметке ақша беру еді. Англия Банкін құру идеясын 1691 жылы Уильям Патерсон ұсынғаннан кейін, 1-ші Галифакс графы Чарльз Монтегю жүзеге асырды. Корольдік жарғы Тоннаж заңы қабылдануы арқылы берілді. Банкке үкімет қаражатының толық иелігі берілді және банкноттар шығаруға рұқсат етілген жалғыз шектеулі жауапкершілігі бар корпорация болды. Дегенмен, Англия Банкінің сол кездегі функциялары қазіргі орталық банктерге тән емес еді, мысалы, ұлттық валюта құнын реттеу, үкіметті қаржыландыру, банкноттарды таратудың жалғыз уәкілдігіне ие болу немесе өтімділік тапшылығына тап болған банктерге соңғы шара ретінде несие беру сияқты міндеттер оған жүктелмеген. XVIII ғасырдың басында Францияда ұлттық орталық банк құру бойынша маңызды тәжірибе 1720–1721 жылдары Джон Лоудың Banque Royale-інің сәтсіз аяқталуымен біткен. Гасырдың соңында Франция 1767 жылы құрылған Caisse d'Escompte арқылы басқа да әрекеттер жасады, ал король Карл III 1782 жылы Испания Банкін құрды. 1769 жылы Екатерина II құрған Ресейлік Ассигнация Банкі, ертедегі ұлттық орталық банктердің жалпы үлгісінен ерекшеленді, себебі ол жеке акционерлерге емес, тікелей Ресей империясының үкіметіне тиесілі болды. Ал жаңадан құрылған Америка Құрама Штаттарында Александр Гамильтон, 1790 жылдары Қаржы министрі болып қызмет еткен кезде, Джефферсондық республикашылдардың қарсылығына қарамастан, Америка Құрама Штаттарының бірінші банкін құрды.

Ұлттық орталық банктер 1800 жылдан бері

XIX ғасырда көптеген еуропалық елдерде орталық банктер құрылды. Наполеон 1800 жылы Франция банкін құрды, француз экономикасын тұрақтандыру және дамыту, сондай-ақ соғыстарын қаржыландыруды жақсарту мақсатында. Франция Банкі 19-ғасыр бойында континенттік Еуропаның ең маңызды орталық банкі болып қала берді. Финляндия Банкі 1812 жылы, Ресейдің Швециядан Финляндияны алып, оны үлкен герцогтыққа айналдырғаннан кейін құрылды. Сонымен қатар, Ротшильдтер үйі сияқты, Еуропаның ірі қалаларында, сондай-ақ Швейцариядағы Хотингер және Германиядағы Оппенхаймде филиалдары бар, күшті отбасылық басқару банктік желілерінің шағын тобы квази орталық банк рөлін атқарды. Орталық банктердің теориясы, тіпті бұл атау әлі кеңінен қолданылмаса да, 19 ғасырда дамыды. Генри Торнтон, нақты вексельдер доктринасының қарсыласы, алтын-көмір позициясының жақтаушысы және ақша теориясының маңызды тұлғасы болды. Торнтонның ақшалай кеңею процесі Кнут Викселлдің «жинақтаушы процесс, ол мөлшер теориясын теориялық тұрғыдан дұрыс жасайды» деген теориясын болжады. 1797 жылғы валюталық дағдарысқа жауап ретінде Торнтон 1802 жылы «Ұлыбританияның қағаздық кредитінің табиғаты мен әсерлері туралы сауалнама» жазды, онда ол қағаздық кредит өсімінің дағдарысқа себеп болмағанын айтты. Кітапта британдық ақша жүйесінің егжей-тегжейлі сипаттамасы, сондай-ақ Англия Банкі фунттың құнының құбылуына қарсы әрекет ету үшін қандай шаралар қолдану керек екенінің егжей-тегжейлі талдауы келтірілген. Ұлыбританияда XIX ғасырдың ортасына дейін коммерциялық банктер өздерінің банкноттарын шығара алды, ал провинциялық банктік компаниялар шығарған банкноттар айналыста болды. Көптеген адамдар орталық банктердің пайда болуын 1844 жылғы Банк жарғысының қабылдануымен байланыстырады, ол Англия Банкінің алтын резервтері мен банк шығаратын банкноттар арасындағы арақатынасты белгіледі. Заң сонымен қатар ел банктерінің банкноттар шығаруына қатаң шектеулер қойды. 1913 жылы АҚШ Федералды резервтік жүйені Федералды резервтік заң арқылы құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Монтегю Норман мен сол кездегі басқа да жетекші саясаткерлер мен экономистердің идеяларының ықпалымен Ұлттар Лигасының Экономикалық және қаржы ұйымы (EFO) орталық банктердің тәуелсіздігін ілгерілетуде белсенді рөл атқарды, бұл EFO Брюссель конференциясында (1920) дамытқан экономикалық ортодоксияның маңызды бөлігі болды. Осылайша, EFO Австриядағы Oesterreichische Nationalbank, Венгрия Ұлттық Банкі, Данциг Банкі және Грекия Банкі құрды, сондай-ақ Болгария Ұлттық Банкі мен Эстония Банкінің жан-жақты реформаларын жүзеге асырды. Ұқсас идеялар басқа жаңадан тәуелсіз еуропалық елдерде, мысалы, Чехословакия Ұлттық Банкі үшін де қолданылды. Бразилия 1945 жылы орталық банк құрды, ол жиырма жылдан кейін құрылған Бразилияның Орталық Банкінің алғышарты болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген африкалық және азиялық елдер де орталық банктерді немесе валюталық одақтарды құрды. Британдық отаршылдық кезінде жеке компания ретінде құрылған Үндістанның Резервтік банкі 1949 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік меншікке алынды. ХХІ ғасырдың басында әлемнің көптеген елдерінде мемлекеттік сектор институты ретінде құрылған ұлттық орталық банктер болды, бірақ олардың тәуелсіздік деңгейі әртүрлі болды.

Central banks were established in many European countries during the 19th century. Napoleon created the Banque de France in 1800, in order to stabilize and develop the French economy and to improve the financing of his wars. The Bank of France remained the most important Continental European central bank throughout the 19th century. The Bank of Finland was founded in 1812, soon after Finland had been taken over from Sweden by Russia to become a grand duchy. Simultaneously, a quasi central banking role was played by a small group of powerful family run banking networks, typified by the House of Rothschild, with branches in major cities across Europe, as well as Hottinguer in Switzerland and Oppenheim in Germany. The theory of central banking, even though the name was not yet widely used, evolved in the 19th century. Henry Thornton, an opponent of the real bills doctrine, was a defender of the bullionist position and a significant figure in monetary theory. Thornton's process of monetary expansion anticipated the theories of Knut Wicksell regarding the "cumulative process which restates the Quantity Theory in a theoretically coherent form". As a response to a currency crisis in 1797, Thornton wrote in 1802 An Enquiry into the Nature and Effects of the Paper Credit of Great Britain, in which he argued that the increase in paper credit did not cause the crisis. The book also gives a detailed account of the British monetary system as well as a detailed examination of the ways in which the Bank of England should act to counteract fluctuations in the value of the pound. In the United Kingdom until the mid nineteenth century, commercial banks were able to issue their own banknotes, and notes issued by provincial banking companies were commonly in circulation. Many consider the origins of the central bank to lie with the passage of the Bank Charter Act 1844. creating a ratio between the gold reserves held by the Bank of England and the notes that the bank could issue. The Act also placed strict curbs on the issuance of notes by the country banks. In 1913, the U. S. created the Federal Reserve System through the passing of The Federal Reserve Act. Following World War I, the Economic and Financial Organization (EFO) of the League of Nations, influenced by the ideas of Montagu Norman and other leading policymakers and economists of the time, took an active role to promote the independence of central banks, a key component of the economic orthodoxy the EFO fostered at the Brussels Conference (1920). The EFO thus directed the creation of the Oesterreichische Nationalbank in Austria, Hungarian National Bank, Bank of Danzig, and Bank of Greece, as well as comprehensive reforms of the Bulgarian National Bank and Bank of Estonia. Similar ideas were emulated in other newly independent European countries, e. g. for the National Bank of Czechoslovakia. Brazil established a central bank in 1945, which was a precursor to the Central Bank of Brazil created twenty years later. After gaining independence, numerous African and Asian countries also established central banks or monetary unions. The Reserve Bank of India, which had been established during British colonial rule as a private company, was nationalized in 1949 following India's independence. By the early 21st century, most of the world's countries had a national central bank set up as a public sector institution, albeit with widely varying degrees of independence.

Колониялық, экстратериториалды және федералды орталық банктер

Ұлттық мемлекеттік сектордың орталық банктерінің моделі кеңінен қабылданғанға дейін, бірқатар экономикалар өз аумағынан тыс жерде тиімді немесе заңды түрде басқарылатын орталық банкке сүйенді. Жава банкі (құрылған 1828 ж. Батавияда), Алжир банкі (құрылған 1851 ж. Алжирде) немесе Гонконг және Шанхай банк корпорациясы (құрылған 1865 ж. Гонконгте) колонияның өзінен жұмыс істеді. Дегенмен, су асты байланыс кабельдерін пайдалану арқылы трансконтиненталды электр телеграфтың кеңінен қолданылуынан кейін, жаңа отарлық банктер әдетте отарлық метрополияда орналасты; олардың ішінде Париждегі Индоқытай банкі (құрылған 1875 ж.), Батыс Африка банкі (құрылған 1901 ж.) және Мадагаскар банкі (құрылған 1925 ж.) ерекше көзге түседі. Алжир банкінің бас кеңсесі 1900 жылы Алжирден Парижге көшірілді. Кейбір жағдайларда, капитал жинақтаудың мықты ішкі базасы болмаған және шетелдік қаржыландыруға үлкен тәуелділікте болған тәуелсіз елдер, тиімді немесе тіпті заңды түрде шетелдік банктерге орталық банк рөлін берудің пайдалы екенін анықтады. Бұл ретте, 1863 жылы француз-британ бірлескен кәсіпорны ретінде құрылған Осман империясының банкі маңызды мысал болды, ал ең айқын мысалы – 1881 жылы Парижде құрылған Гаитидің Ұлттық банкі, ол экономикалық қиындықтарға тап болған, бірақ тәуелсіз Гаитиден маңызды қаржы ресурстарын тартып алды. Басқа мысалдарға 1885 жылы құрылған Лондонның Персия императорлық банкі және 1925 жылы құрылған Римнің Албания Ұлттық банкі кіреді. Марокконың Мемлекеттік банкі 1907 жылы құрылды, оның акционерлік үлесі халықаралық болды және штаб-пәтер функциялары Париж бен Танжер арасында бөлісті, бұл ел тәуелсіздігін жоғалтқанға дейін бес жыл бұрын болды. Басқа жағдайларда, 1921 жылы құрылған Бельгия-Люксембург экономикалық одағы сияқты ұйымдастырылған валюталық одақтар болды, онда Люксембургтің өз орталық банкі болған жоқ, бірақ оны ұлттық орталық банк (сол жағдайда Бельгияның Ұлттық банкі) басқарды, емес, үлттық емес банк. Бүгінгі Оңтүстік Африканың ортақ валюталық аймағы да ұқсас ерекшеліктерге ие. Тағы бір үлгі, федеративті немесе басқа да субэгемендік бірліктер кең ауқымды саясаттық автономияға ие болған елдерде қалыптасты, бұл орталық банк ұйымында әртүрлі деңгейде көрінді. Мысалдарға 1878 жылдан 1918 жылға дейін Австро-Венгрия банкі, АҚШ Федералдық резервтік жүйесінің алғашқы екі онжылдығы, 1948 жылдан 1957 жылға дейінгі Bank deutscher Länder немесе 1972 жылдан 1993 жылға дейінгі Югославия Ұлттық банкі кіреді. Керісінше, бүгінгі Канада, Мексика немесе Швейцария сияқты саяси федерация ретінде ұйымдастырылған кейбір елдер бірыңғай орталық банкке сенеді.

Before the near generalized adoption of the model of national public sector central banks, a number of economies relied on a central bank that was effectively or legally run from outside their territory. The first colonial central banks, such as the Bank of Java (est. 1828 in Batavia), Banque de l'Algérie (est. 1851 in Algiers), or Hongkong and Shanghai Banking Corporation (est. 1865 in Hong Kong), operated from the colony itself. Following the generalization of the transcontinental use of the electrical telegraph using submarine communications cable, however, new colonial banks were typically headquartered in the colonial metropolis; prominent examples included the Paris based Banque de l'Indochine (est. 1875), Banque de l'Afrique Occidentale (est. 1901), and Banque de Madagascar (est. 1925). The Banque de l'Algérie's head office was relocated from Algiers to Paris in 1900. In some cases, independent countries which did not have a strong domestic base of capital accumulation and were critically reliant on foreign funding found advantage in granting a central banking role to banks that were effectively or even legally foreign. A seminal case was the Imperial Ottoman Bank established in 1863 as a French British joint venture, and a particularly egregious one was the Paris based National Bank of Haiti (est. 1881) which captured significant financial resources from the economically struggling albeit independent nation of Haiti. Other cases include the London based Imperial Bank of Persia, established in 1885, and the Rome based National Bank of Albania, established in 1925. The State Bank of Morocco was established in 1907 with international shareholding and headquarters functions distributed between Paris and Tangier, a half decade before the country lost its independence. In other cases, there have been organized currency unions such as the Belgium–Luxembourg Economic Union established in 1921, under which Luxembourg had no central bank, but that was managed by a national central bank (in that case the National Bank of Belgium) rather than a supranational one. The present day Common Monetary Area of Southern Africa has comparable features. Yet another pattern was set in countries where federated or otherwise sub sovereign entities had wide policy autonomy that was echoed to varying degrees in the organization of the central bank itself. These included, for example, the Austro Hungarian Bank from 1878 to 1918, the U. S. Federal Reserve in its first two decades, the Bank deutscher Länder between 1948 and 1957, or the National Bank of Yugoslavia between 1972 and 1993. Conversely, some countries that are politically organized as federations, such as today's Canada, Mexico, or Switzerland, rely on a unitary central bank.

Ұлтаралық орталық банктер

ХХ ғасырдың екінші жартысында отаршылдық жүйелердің күйреуінен кейін, кейбір елдер ұлттық тәуелсіздікке қол жеткізгеніне қарамастан, бір валюта қолдануын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия-Мажарстан және Османдық империялардың тарап кеткенінен өзгеше, бұл елдердің бір бөлігі ортақ валюта қолдануды сақтап қалуға және оның басқаруын ортақ орталық банкке тапсыруға шешім қабылдады, осылайша валюталық одақ құрды. Мысалдарға Шығыс Кариб валюталық органы, Батыс Африка мемлекеттерінің орталық банкі және Орталық Африка мемлекеттерінің банкі жатады. Еуропалық Одақтың Экономикалық және Монетарлық Одағы мен 1998 жылы Еуропалық Орталық Банктің (ЕОБ) құрылуымен ұлттық-мемлекеттік емес орталық банк жүйесінің тұжырымдамасы жаһандық маңыздағы деңгейге жетті. 2014 жылы ЕОБ жаңа құрылған Еуропалық банк одағы саясатының бір бөлігі ретінде банктерді қадағалау функциясын қосымша алды.

Баға тұрақтылығы

Орталық банктердің басты міндеті – әдетте баға тұрақтылығын сақтау, ол инфляцияның белгілі бір деңгейі ретінде анықталады. Инфляция – валютаның құнсыздануы немесе, балама ретінде, валютаға шаққанда бағаның өсуі. Көптеген орталық банктер қазіргі таңда 2% шамасындағы инфляция деңгейін мақсат тұтып отыр. Инфляция нақты еңбекақыны төмендеткендіктен, кейнсиандықтар инфляцияны ерікті емес жұмыссыздық мәселесін шешу жолы деп қарастырады. Дегенмен, "күтілмеген" инфляция несие берушілерге залал келтіреді, себебі нақты пайыздық ставка күтілгеннен төмен болады. Сондықтан кейнсиандық ақша-кредит саясаты инфляцияның тұрақты деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған. Жаһандық қаржы нарықтары арқылы өкілдік ететін мемлекеттердегі ақша-кредиттік органдар ретінде орталық банктер бір-бірімен тығыз байланыста. Әлемдік экономикада кең таралған валюталардың бірін реттеуші ретінде АҚШ Федералдық резервтік жүйесі халықаралық ақша нарығында аса маңызды рөл атқарады. АҚШ долларының бағасын белгілейтін және оның негізгі жеткізушісі ретінде Федералдық резервтік жүйе АҚШ-та инфляцияны және жұмыссыздықты бақылауға бағытталған шаралар кешенін іске асырады.

Жұмыспен қамтудың жоғары деңгейі

Фрикциялық жұмыссыздық – жұмысшы жұмыс іздеп жүрген немесе бір жұмыстан екіншісіне өткел жасап жатқан кездегі уақыт кезеңі. Фрикциялық жұмыссыздықтан асып кеткен жұмыссыздық қарама-қарсы жұмыссыздық ретінде жіктеледі. Мысалы, құрылымдық жұмыссыздық – еңбек нарығындағы сұраныс пен жұмыс іздеушілердің біліктілігі мен орналасқан жері арасындағы үйлеспеушілік нәтижесінде туындайтын қарама-қарсы жұмыссыздықтың бір түрі. Макроэкономикалық саясат көбінесе қарама-қарсы жұмыссыздықты азайтуға бағытталған. Кейнс жалақы тауарларының бағасының өсуімен (яғни нақты жалақының төмендеуімен) туындайтын кез келген жұмыс орындарын қарама-қарсы жұмыссыздық деп атады:

Егер жалақы тауарларының ақшалай жалақыға шаққандағы бағасының шамалы өсуі кезінде қазіргі ақшалай жалақыға жұмыс істеуге дайын жұмыс күшінің жалпы ұсынысы және оған қатысты жалпы сұраныс қолданыстағы жұмыс орындарының көлемінен артық болса, онда қарама-қарсы жұмыссыздық болады. – Джон Мейнард Кейнс, Жұмыспен қамту, пайшалым және ақша туралы жалпы теория, 1-бет.

Экономикалық өсу

Экономикалық өсімді капиталға, мысалы, жаңа немесе жақсырақ машиналарға инвестиция салу арқылы арттыруға болады. Төмен пайыздық ставка фирмаларға өз капиталына инвестиция салу үшін ақша қарыздарына мүмкіндік береді және оған төленетін пайыз азайтылады. Сондықтан пайыздық ставканы төмендету экономикалық өсімді ынталандырады және көбінесе экономикалық өсімнің төмендеу кезеңдерін жеңілдету үшін қолданылады. Ал, пайыздық ставканы көтеру экономикалық өсімнің жоғары деңгейде болған кездерінде экономиканың тым қызуын болдырмау және нарықтағы көпіршіктердің пайда болуын алдын алу үшін кері циклдік құрал ретінде жиі қолданылады. Ақша-кредит саясатының басқа да мақсаттары – пайыздық ставкалардың, қаржы нарығының және валюта нарығының тұрақтылығын қамтамасыз ету. Мақсаттар көбінесе бір-бірінен бөліне алмайды және жиі қайшылыққа түседі. Сондықтан саясатты іске асыру алдында салдары мұқият бағалануы керек.

Климаттың өзгеруі

Климаттың өзгеруі жөніндегі Париж келісімінен кейін орталық банктер өз қызметтерінің бір бөлігі ретінде қоршаған ортаға қатысты мақсаттарды да іске асыруы керек пе деген пікірталас қазіргі таңда жүріп жатыр. 2017 жылы сегіз орталық банк климаттың өзгеруін жеңілдетуді қолдау үшін орталық банктердің реттеу және ақша-кредит саясаты құралдарын қалай пайдалана алатынын бағалау мақсатында Қаржы жүйесін «жасылдандыру» желісін (NGFS) құрды. Бүгінде 70-тен астам орталық банк NGFS мүшесі болып табылады. 2020 жылдың қаңтар айында Еуропалық Орталық Банк ақша-кредит саясатын қарау кезінде климаттық факторларды ескеретінін мәлімдеді. «Жасыл ақша-кредит саясатын» қолдаушылар орталық банктердің кепілдіктерді бағалау шарттарына, активтерді сатып алу кезінде және қайта қаржыландыру операцияларында климатқа қатысты талаптарды енгізуді ұсынады. Алайда, Йенс Вайдманн сияқты сыншылар климат саясатын жүргізу орталық банктердің құзыретіне жатпайды деп санайды. Қытай жасыл ақша-кредит саясаты саласындағы ең жетілген орталық банктердің біріне жатады. Ол жасыл облигацияларға артықшылықты мәртебе беріп, олардың табысын төмендетті және жасыл несиелерді бағыттау үшін «терезенің» саясатын қолданады. Экономикадағы әлеуетті құнсызданған активтердің салдары климаттың өзгеруіне байланысты туындайтын жүйелік тәуекелдің бір мысалы болып табылады, бұл қаржы жүйесі бойынша тізбектей әсерлерге алып келуі мүмкін. Осыған жауап ретінде әдістемелерді әзірлеу, инвесторларды ынталандыру, қаржылық реттеу және саясатты іске асыру құралдары сияқты төрт негізгі бағыттағы шаралар қабылданды немесе орталық банктерге ұсынылды. Бұл ережелердің мақсаты тәуекелдерді жан-жақты бағалау, көміртегіне көп энергия жұмсайтын активтерді анықтау және оларға қойылатын капитал талаптарын арттыру болып табылады. Бұл көміртегіне көп энергия жұмсайтын активтердің тартымдылығын төмендетіп, дәстүрлі түрде жоғары тәуекелді саналатын, төмен көміртегілі активтерге және төмен құбылмалылыққа ие инвестициялық құралдарға басымдық беруге әкелуі керек. Сапалық жеңілдету орталық банктердің төмен көміртегілі экономикаға көшуді жеделдету үшін қолдана алатын мүмкін шара болып табылады. Орталық банктердің климаттың өзгеруіне ықпал ету мүмкіндігін ескере отырып, орталық банктердің міндеттемелерін қарастыру маңызды. Орталық банктердің міндеттемелері шектеулі болуы мүмкін, яғни тек бірнеше мақсаттар белгіленген, бұл орталық банктердің климаттың өзгеруін өз саясатына енгізу мүмкіндігін шектейді.

In the aftermath of the Paris agreement on climate change, a debate is now underway on whether central banks should also pursue environmental goals as part of their activities. In 2017, eight central banks formed the Network for Greening the Financial System (NGFS) to evaluate the way in which central banks can use their regulatory and monetary policy tools to support climate change mitigation. Today more than 70 central banks are part of the NGFS. In January 2020, the European Central Bank has announced it will consider climate considerations when reviewing its monetary policy framework. Proponents of "green monetary policy" are proposing that central banks include climate related criteria in their collateral eligibility frameworks, when conducting asset purchases and also in their refinancing operations. But critics such as Jens Weidmann are arguing it is not central banks' role to conduct climate policy. China is among the most advanced central banks when it comes to green monetary policy. It has given green bonds preferential status to lower their yield and uses window policy to direct green lending. The implications of potential stranded assets in the economy highlights one example of the embedded transition risk to climate change with potential cascade effects throughout the financial system. In response, four broad types of interventions including methodology development, investor encouragement, financial regulation and policy toolkits have been adopted by or suggested for central banks. These regulations aim to assess risk comprehensively, identifying carbon intensive assets and increasing their capital requirements. This should result in high carbon assets becoming less attractive while favoring low carbon assets, which have historically been perceived as high risk, and low volatility investment vehicles. Quantitative easing is a potential measure that could be applied by Central banks to achieve a low carbon transition. Considering the potential impact of central banks on climate change, it is important to consider the mandates of central banks. The mandate of a central bank can be narrow, meaning only a few objectives are given, limiting the ability of a central bank to include climate change in its policies.

Ақша-кредит саясаты

Орталық банктер елдің қабылдаған ақша-кредит саясатын іске асырады.

Валюталарды шығару

Ең негізгі деңгейде ақша-кредит саясаты елде қандай валюта болуы мүмкін екенін анықтауды қамтиды, яғни фиаттық валюта, алтынмен қамтамасыз етілген валюта (Халықаралық валюта қорына мүше елдер үшін тыйым салынған), валюталық кеңес немесе валюталық одақ. Егер елдің өз ұлттық валютасы болса, онда ол стандартталған валютаның бір түрін шығаруды білдіреді, бұл, әдетте, вексель сияқты болып табылады: белгілі бір жағдайларда «ақша». Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ақшаны белгілі бір мөлшерде құнды металдарға айырбастау туралы міндеттеме болды. Бүгінде көптеген валюталар фиаттық ақша болғандықтан, «төлем жасау уәдесі» салық төлеу үшін сол валютаны қабылдау туралы міндеттемеден тұрады. Орталық банк валюталық одақта тікелей, ал валюталық кеңесте жанама түрде басқа елдің валютасын пайдалана алады. Соңғы жағдай, мысалы, Болгария Ұлттық Банкі, Гонконг және Латвияда (2014 жылға дейін) орталық банк шетелдік валютадағы резервтерін пайдаланып, жергілікті валютаны белгілі бір бағаммен қамтамасыз етеді. Коммерциялық банктер сияқты, орталық банктер активтерді (мемлекеттік облигациялар, шетел валютасы, алтын және басқа да қаржылық активтер) ұстайды және міндеттемелерді (айналымдағы валюта) қабылдайды. Орталық банктер банкноттар шығару арқылы және үкіметке қарыз беру арқылы ақша жасайды, оның орнына мемлекеттік облигациялар сияқты пайыз төлейтін активтерді алады. Егер орталық банктер ұлттық үкіметтері қарызға алуға шешім қабылдаған сомадан артық ақша ұлғайтуды шешсе, олар жеке облигацияларды немесе шетелдік валютамен есептелетін активтерді сатып ала алады. Еуропалық Орталық Банк өзінің пайыздық табысын Еуропалық Одаққа мүше елдердің орталық банктеріне аударады. АҚШ Федералдық резерві өзінің пайдасының көп бөлігін АҚШ Қаржы министрлігіне жібереді. Валюта шығару құқығынан түсетін осы табыс сейньораж деп аталады және әдетте ұлттық үкіметке тиесілі. Мемлекеттік санкциямен валюта жасау құқығы – Валюта Шығару Құқығы деп аталады. Тарих бойы осы құқыққа қатысты пікір келіспеушіліктер болды, себебі валюта жасауды кім бақыласа, сол сейньораж табысын да бақылайды. «Ақша-кредит саясаты» термині сонымен қатар ақша-кредит органы жүзеге асыратын пайыздық ставкалардың мақсатты деңгейлерін және басқа да белсенді шараларды қамтуы мүмкін.

At the most basic level, monetary policy involves establishing what form of currency the country may have, whether a fiat currency, gold backed currency (disallowed for countries in the International Monetary Fund), currency board or a currency union. When a country has its own national currency, this involves the issue of some form of standardized currency, which is essentially a form of promissory note: "money" under certain circumstances. Historically, this was often a promise to exchange the money for precious metals in some fixed amount. Now, when many currencies are fiat money, the "promise to pay" consists of the promise to accept that currency to pay for taxes. A central bank may use another country's currency either directly in a currency union, or indirectly on a currency board. In the latter case, exemplified by the Bulgarian National Bank, Hong Kong and Latvia (until 2014), the local currency is backed at a fixed rate by the central bank's holdings of a foreign currency. Similar to commercial banks, central banks hold assets (government bonds, foreign exchange, gold, and other financial assets) and incur liabilities (currency outstanding). Central banks create money by issuing banknotes and loaning them to the government in exchange for interest bearing assets such as government bonds. When central banks decide to increase the money supply by an amount which is greater than the amount their national governments decide to borrow, the central banks may purchase private bonds or assets denominated in foreign currencies. The European Central Bank remits its interest income to the central banks of the member countries of the European Union. The US Federal Reserve remits most of its profits to the U. S. Treasury. This income, derived from the power to issue currency, is referred to as seigniorage, and usually belongs to the national government. The state sanctioned power to create currency is called the Right of Issuance. Throughout history, there have been disagreements over this power, since whoever controls the creation of currency controls the seigniorage income. The expression "monetary policy" may also refer more narrowly to the interest rate targets and other active measures undertaken by the monetary authority.

Ақша-кредит саясатының құралдары

Орталық банктердің қолда бар негізгі құралдары – ашық нарық операциялары (оның ішінде репо келісімдері), резервтік талаптар, пайыздық саясат (дисконттық ставканы бақылау арқылы) және ақша ұсынымын бақылау болып табылады. Егер орталық банк елінде мемлекеттік облигациялар нарығы жетілген болса, ол ашық нарық операциялары арқылы ақша базасына әсер етеді. Бұл айналыстағы ақша мөлшерін басқаруды қамтиды, түрлі қаржы құралдарын сатып алу және сату арқылы, мысалы, қазынашылық вексельдері, репо келісімдері немесе "репо", компания облигациялары немесе шетел валюталары, орталық банктегі депозиттегі ақшаға айырбастау. Бұл депозиттер валютаға айналдырылады, сондықтан барлық сатып алулар немесе сатулар базалық валютаның нарықтық айналымға кіруіне немесе одан шығуына себеп болады. Мысалы, егер орталық банк пайыздық ставкаларды төмендетуді қаласа (ынталандырушы ақша-кредит саясатын жүзеге асыру), ол мемлекеттік борышты сатып алады, осылайша айналыстағы ақшалай қаражат мөлшерін арттырады немесе банктердің резервтік шоттарын толтырады. Коммерциялық банктерде несие беруге көбірек ақша болады, сондықтан олар несие беру ставкалары төмендетеді, несиелерді қолжетімді етеді. Арзан кредиттік карта ставкалары тұтынушылардың шығындарын арттырады. Сонымен қатар, несиелер қолжетімді болғанда компаниялар тұтынушылар сұранысын қанағаттандыру үшін кеңейе алады. Олар көбірек жұмысшыларды жұмысқа алады, олардың табысы артады, бұл өз кезегінде сұранысты арттырады. Бұл әдіс әдетте сұранысты ынталандыруға және экономикалық өсімді денсаулыққа пайдалы деңгейге жеткізуге жеткілікті. Әдетте, ашық нарық операцияларының қысқа мерзімді мақсаты – нақты қысқа мерзімді пайыздық ставкаға қол жеткізу болып табылады. Кейде ақша-кредит саясаты белгілі бір валютаға немесе алтынға қатысты нақты айырбас бағамын белгілеуді қамтуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-та Федералдық резервтік жүйе мүше банктердің бір-біріне түнгі қарыз беретін федералдық қорлар ставкасын белгілейді; алайда Қытайдың ақша-кредит саясаты (2014 жылдан бері) – қытай юані мен шетел валюталарының себеті арасындағы айырбас бағамын белгілеуге бағытталған. Егер ашық нарық операциялары күтілген нәтижелерге жеткізбесе, екінші құрал қолданылуы мүмкін: орталық банк дисконттар мен овердрафттарға (орталық банк коммерциялық банктерге беретін несиелер, дисконттық терезеге қараңыз) төлейтін пайыздық ставканы арттыруға немесе төмендетуге құқылы. Егер мұндай операциялардың пайыздық ставкасы жеткілікті төмен болса, коммерциялық банктер резервтік талаптарды орындау үшін орталық банктен қарыз ала алады және қосымша өтімділікті өз баланстарын кеңейту үшін пайдалана алады, бұл экономикаға қолжетімді несие көлемін арттырады. Үшінші мүмкіндік – резервтік талаптарды өзгерту. Резервтік талаптар – банктердің жалпы міндеттемелерінің бір бөлігін күні бойы өздерінің сақтау орындарында немесе орталық банкте ұстауы тиіс үлесін білдіреді. Банктер өз активтерінің аз бөлігін ғана дереу алуға болатын қолма-қол ақша ретінде сақтайды; қалғаны ипотека және несиелер сияқты өтімді емес активтерге инвестицияланады. Резервтік талаптарды төмендету банктерге несиелерді арттыруға немесе басқа да пайдалы активтерді сатып алуға қаражат бөледі. Бұл ынталандырушы, өйткені ол несие жасайды. Алайда, бұл құрал дереу өтімділікті арттырса да, орталық банктер резервтік талаптарды сирек өзгертеді, өйткені бұл банктердің жоспарлауына көбінесе белгісіздік енгізеді. Сондықтан ашық нарық операцияларын қолдану артықшылыққа ие.

The primary tools available to central banks are open market operations (including repurchase agreements), reserve requirements, interest rate policy (through control of the discount rate), and control of the money supply. A central bank affects the monetary base through open market operations, if its country has a well developed market for its government bonds. This entails managing the quantity of money in circulation through the buying and selling of various financial instruments, such as treasury bills, repurchase agreements or "repos", company bonds, or foreign currencies, in exchange for money on deposit at the central bank. Those deposits are convertible to currency, so all of these purchases or sales result in more or less base currency entering or leaving market circulation. For example, if the central bank wishes to decrease interest rates (executing expansionary monetary policy), it purchases government debt, thereby increasing the amount of cash in circulation or crediting banks' reserve accounts. Commercial banks then have more money to lend, so they reduce lending rates, making loans less expensive. Cheaper credit card interest rates increase consumer spending. Additionally, when business loans are more affordable, companies can expand to keep up with consumer demand. They ultimately hire more workers, whose incomes increase, which in its turn also increases the demand. This method is usually enough to stimulate demand and drive economic growth to a healthy rate. Usually, the short term goal of open market operations is to achieve a specific short term interest rate target. In other instances, monetary policy might instead entail the targeting of a specific exchange rate relative to some foreign currency or else relative to gold. For example, in the case of the United States the Federal Reserve targets the federal funds rate, the rate at which member banks lend to one another overnight; however, the monetary policy of China (since 2014) is to target the exchange rate between the Chinese renminbi and a basket of foreign currencies. If the open market operations do not lead to the desired effects, a second tool can be used: the central bank can increase or decrease the interest rate it charges on discounts or overdrafts (loans from the central bank to commercial banks, see discount window). If the interest rate on such transactions is sufficiently low, commercial banks can borrow from the central bank to meet reserve requirements and use the additional liquidity to expand their balance sheets, increasing the credit available to the economy. A third alternative is to change the reserve requirements. The reserve requirement refers to the proportion of total liabilities that banks must keep on hand overnight, either in its vaults or at the central bank. Banks only maintain a small portion of their assets as cash available for immediate withdrawal; the rest is invested in illiquid assets like mortgages and loans. Lowering the reserve requirement frees up funds for banks to increase loans or buy other profitable assets. This is expansionary because it creates credit. However, even though this tool immediately increases liquidity, central banks rarely change the reserve requirement because doing so frequently adds uncertainty to banks' planning. The use of open market operations is therefore preferred.

Дәстүрлі емес ақша-несие саясаты

Ақша саясатының басқа түрлері, әсіресе пайыздық мөлшерлемелер 0%-ға немесе оған жақын болған кезде және дефляция қаупі болғанда немесе дефляция орын алғанда қолданылады, бұл – дәстүрлі емес ақша саясаты деп аталады. Оған кредиттік жеңілдету, сандық жеңілдету, болашаққа қатысты нұсқау беру және сигнал беру кіреді. Кредиттік жеңілдету кезінде орталық банк жеке сектор активтерін сатып алып, нарықтағы ақша айналымын жақсартады және несие алуға қолжетімділікті арттырады. Сигнал беру арқылы болашақтағы пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуіне қатысты нарық күтулерін төмендетуге болады. Мысалы, 2008 жылғы несие дағдарысы кезінде АҚШ Федералдық резервтік жүйесі пайыздық мөлшерлемелердің "көпке дейін" төмен болатынын мәлімдеді, ал Канада Банкі 2010 жылдың екінші тоқсанының соңына дейін пайыздық мөлшерлемелерді 25 базистік пунктінің (0,25%) төменгі шегінде ұстауға "шартты міндеттеме" берді. Кейбір сарапшылар Мильтон Фридман бір кезде "вертолеттен таратылатын ақша" деп атаған тәсілді қолдануды ұсынды, онда орталық банк инфляцияны орталық банк белгілеген мақсатқа жеткізу үшін азаматтарға тікелей төлемдер жасауы тиіс. Мұндай саясат, нөлдік шекте ерекше тиімді болуы мүмкін.

Орталық банктің цифрлық валюталары

2017 жылдан бері орталық банктердің цифрлық валютасын (CBDC) енгізу перспективасы талқыланып келеді. 2018 жылдың соңына қарай кем дегенде 15 орталық банк CBDC енгізуді қарастырып жатқан. 2014 жылдан бері Қытай Халық Банкі өзінің цифрлық валютасын және электрондық төлем жүйелерін құру мақсатында цифрлық валюта жобасы бойынша жұмыс істеп келеді.

Банктік қадағалау және басқа да қызмет

Кейбір елдерде орталық банк өз еншілес компаниялары арқылы банктік секторды бақылайды және қадағалайды. Басқа елдерде банктік қадағалауды Ұлыбритания Қаржы министрлігі сияқты үкіметтік департамент немесе Ұлыбританияның Қаржылық мінез-құлық органы сияқты тәуелсіз мемлекеттік агенттік жүзеге асырады. Олар банктердің баланстарын, олардың іс-әрекеттерін және тұтынушыларға қатысты саясатын тексереді. Қайта қаржыландырудан басқа, банктерге қаражат аудару, банкноттар мен монеталар немесе шетел валютасы сияқты қызметтерді де ұсынады. Сондықтан оны көбінесе "банктердің банкі" деп атайды. Көптеген елдер банктік секторды әртүрлі агенттіктер арқылы, әртүрлі мақсаттарда бақылайды және реттейді. Мысалы, АҚШ-тағы банк реттеуі 3 федералдық агенттік – Федералды депозиттерді сақтандыру корпорациясы, Федералды резервтік жүйе кеңесі немесе Валюта бақылаушысы кеңсесі және көптеген басқа да мемлекеттік және жеке деңгейдегі агенттіктермен күрделі бөлінген. Агенттіктер арасында көбінесе маңызды ынтымақтастық болады. Мысалы, ақша орталықтарының банктері, депозит қабылдайтын мекемелер және басқа да қаржы институттары әртүрлі (кейде бір-бірімен толысатын) реттеуге жата алады. Банктік реттеудің кейбір түрлері штаттық немесе провинциялық үкіметтер сияқты басқа деңгейлерге жүктелуі мүмкін. Банктердің кез келген картелі ерекше мұқият бақыланады және реттеледі. Көптеген елдер банктердің бірігуін бақылайды және осы саладағы шоғырланудан сақтанады, өйткені бұл топтық ойлауға және бір ғана сәтсіздікке негізделген, бірнеше ірі банктердің несие мәдениетінен туындаған қарыздық көпіршіктерге әкелуі мүмкін.