Кіріспе

Ирландия тарихы темір дәуірінің соңынан бастап алғашқы викинг шабуылына дейін. Ирландияның ерте ортағасырлық тарихы, көбінесе ерте христиандық Ирландия деп аталады, 5-8 ғасырларды қамтиды – прототарихи кезеңнен (примитивті ирланд тіліндегі огам жазулары, грек-рим этнографиясындағы деректер) викинг дәуірінің басталуына дейін. Бұл кезеңге христиандық Ирландияның гиберно-шотланд миссиясы, оның нәтижесінде дін ауысқан Ирландия пагандық Ұлыбритания аймақтарына және ирланд мәдениетінің Континенттік Еуропаға таралуы кіреді.

Шолу

Ертедегі христиандық Ирландия елдегі халық саны мен тұрмыс деңгейінің түсініксіз төмендеуінен кейін пайда болды, археологиялық дәлелдер б.з. 100-300 жылдары аралығында осы құлдырау сақталғанын көрсетеді. Томас Чарльз Эдвардс бұл кезеңді Ирландияның қараңғы дәуірі деп атады. Осы кезеңде халық толығымен ауылдық және шашыраңқы болып өмір сүрді, ал кішкентай сарайлар – адамдардың ең ірі қоныс орындары еді. Қазірге дейін олардың 40 000-ға жуығы белгілі, бірақ саны 50 000-ға жететін болса мүмкін. Археологтардың көпшілігі олардың басым бөлігі ерте ортағасырлық Ирландияның бай шаруалардың қоралары екендігіне келіседі. Олардың ішінде жер астына жасалған дәліздер мен бөлмелер жиі кездеседі, олар жасыруға немесе қашуға арналған. Ұлыбританияға құлдар мен олжа алу үшін жасалған шабуылдар, әсіресе, толығымен ауыл шаруашылығымен айналысатын экономикаға маңызды серпін берді. Көл жағалауларындағы кранногтар қолданыла берді және олар қолөнермен байланысты болған сияқты. Ерте ортағасырлық Ирландияның егін шаруашылығы мал шаруашылығына бағытталған деген бұрынғы көзқарас тозаңды зерттеулер мен басқа да дәлелдер арқылы жоққа шығарылды. Қазір 200 жылдан бастап астық дақылдарының маңызы артып, арпа мен сұлы бидай мен басқа да дақылдардан басым болғаны анық. Мал өте бағалы болған, мал ұрлығы соғыстың маңызды бөлігін құраған. Сондықтан мал күндіз бақташының қадағалауында болуы керек еді, ал түнінде оларды қоршауға қоятын. Осы кезеңнің соңында ең ірі мал бастары монастырьларда болғанға ұқсайды. Жалпы, Ирландияның жұмсақ қыстары олардың қыста жабық баспанаға қойылмағанын білдіреді, бірақ жас бұзаулар үй ішінде біраз уақыт өткізе алатын. Кезеңнің басында орманның көп бөлігі кесілді, сондықтан 9-ғасырға қарай ормандық алқаптар сирек кездесетін болды, ал жергілікті шотланд қарағайы дерлік жойылды. Ортағасырлық ирландтар үшін батпақты жерлерге әсер ету қиын болды. 800 жылға қарай Трим және Лисмор сияқты үлкен монастырьлардың маңында шағын қалалар пайда бола бастады, және кейбір патшалар оларда тұрды, бірақ викингтердің ірі қалалар құруы әлі басталмаған. Әйтпесе, патшалар қалыптыдан үлкен, бірақ ұқсас сарайларда өмір сүрді, бірақ кельт брошалары сияқты сәнді заттарды иелену патшалардың арасында әлдеқайда көп болды. Кезеңнің соңғы бөлігі ирландтықтардың арал өнеріне қосқан үлесінің шыңы болды. Оның сақталған туындыларына жарықтандырылған қолжазбалар, ең танымал – Кельс кітабы, дін қызметкерлері мен ақсүйектер киген брошкалар, оюлы тас айқыштар және Дерринафлан мен Ардаг қорлары сияқты металл бұйымдары кіреді.

Ертедегі христиан тарихы

Ирландия тарихы христиан дінінің және латын әліпбиінің енгізілуімен басталады, бұл V ғасырда немесе одан аздап бұрын болған. Қоршаған аралдық қоғамдармен салыстырғанда, ертедегі христиандық Ирландия, әсіресе кейінгі кезеңдерде, жақсы жазбада қалдырылған, бірақ осы дереккөздерді түсіндіру қиын. Көптеген сұрақтар әлі де жауапсыз, ал ертедегі христиандық Ирландияны зерттеу жаңа теориялар мен жаңа ашылулар жасауды жалғастыруда. XIX ғасырдың соңынан бастап Куно Мейер және Уитли Стокс сияқты ғалымдар жазба деректерді зерттеуде қатаң тәсіл қолданғаннан бері, жазба материалдардан көптеген жаңа мәліметтер алынды. Палеоботаника сияқты жаңа салалар осы тақырыпты талқылауға үлес қосты, сондай-ақ археологиялық деректердің көлемі де артты.

Дін тарихы

Ирландия тарихындағы ең алғашқы сенімді тарихи оқиға – Аквитаниялық Проспердің хроникасында тіркелген, 431 жылы Папа Селестин I-нің Палладийді ирландиялық христиандардың бірінші епископы етіп тағайындауы. Бұл Ирландияда бұрыннан христиандар болғанын көрсетеді. Проспер өзінің Contra Collatorem еңбегінде Селестин осы әрекетімен «жабайы аралды христиандыққа айналдырғанын» айтады, бірақ аралдың христиандануы ұзақ және кезең-кезеңімен жүрген процесс екені анық. Әйет Патриктің миссиясы дәстүрлі түрде осы кезеңге жатқызылады – ирландиялық жылнамаларда Ирландияға келгенінің ең ерте мерзімі 432 жыл деп көрсетілген, бірақ Патриктің өзінің жазбаларында нақты даталануға болатын ештеңе жоқ. Палладийдің қызметі Ирландияның оңтүстігінде, мүмкін Кашелмен байланысты болса, Патриктің қызметі кейінірек солтүстікте, Армагпен байланысты болды. VI ғасырдың басында шіркеу жеке епархияларды құрды, епископтар ең жоғары дәрежелі діни тұлғалар болды, бірақ ел әлі де басым бөлігімен пұтқа табынушылықта болды. Ирландияның Жоғарғы патшалары Диармит мак Сербайлдың билігіне дейін (шамамен 558 жыл) пұтқа табынушылық амалдарын жалғастырды, ол дәстүрлі түрде алғашқы христиан Жоғарғы патша болып саналады. Монастырлық қозғалыс, абаттар басқарып, VI ғасырдың ортасында қалыптасты, ал 700 жылға қарай Ирландия, кем дегенде, номиналды түрде христиан елге айналды, шіркеу толығымен ирландиялық қоғамның бір бөлігі болды. Діни қызметкерлердің мәртебесін мемлекеттік заңмен реттеді, ал көптеген жетекші діни тұлғалар аристократиялық ирландиялық отбасылардан шықты. VIII ғасырда монастырлар тіпті бір-бірімен соғысқа түсті. VII ғасырдан бастап Колумбан және Колумба сияқты ирландиялық дін қызметкерлері Галлияда, Шотландияда және Англо-Саксон Англиясында белсенділік танытты. Ирланд, пикті, англосаксон және тіпті византиялық стильдердің қосылуы Инсулярлық өнер стилін жасады, ол Линдсфарн Евангелиясы мен Келл кітабында бейнеленген. Ирландияның ғылымға деген беделі соншалық, көптеген ғалымдар Ұлыбритания мен Еуропаның басқа елдерінен ирландиялық мектептерде білім алу үшін келді.

Саяси тарих

Эойн МакНилл Ирландияның саяси тарихындағы ең көне белгілі фактіні – тарихқа дейінгі кезеңнің соңында пентархияның болғанын, оның құрамында Улайд (Ульстер), Коннахта (Коннахт), Лайгин (Лейнстер), Муму (Мунстер) және Миде (Мид) өңірлерінің "бесіктігі" болған деп атады, бірақ кейбір деректер Мидені есепке алмай, Мумуды екіге бөледі. Дегенмен, тарих басталған кезде бұл пентархия жойылды. Жаңа династиялардың, әсіресе солтүстік және орталық аймақтардағы Уи Неилл мен оңтүстік-батыстағы Эоганахтаның пайда болуы саяси жағдайды өзгертті. Уи Неилл немесе олардың түпкі аталары Коннахта 4-ші немесе 5-ші ғасырларда Улайдтың бұрынғы "бесіктігін" Даун және Антрим графтықтарымен шектеді, орталықта Аиргиалла тәуелді патшалығын және ескі провинцияның батысында Айлехтің Уи Неилл патшалығын құрды. Ирландияның ертедегі жылнамалары Уи Неилл мен Лайгиннің орталық аймақтағы үздіксіз соғыстарын көрсетеді, Уи Неилл Килдэр/Оффали шекарасына дейін оңтүстікке шабуыл жасап, Тара патшалығына талаптанды, ол Ирландияның Жоғары Патшалығы ретінде қалыптасты. Бұл елдің екі бөлікке – солтүстіктегі Уи Неилл мен Коннахтаның атасы Коннның жүз шайқасынан кейін "Коннның жартысы" – Лет Куинн және оңтүстіктегі Эоганхтаның атасы Муг Нуадаттан кейін "Мугтың жартысы" – Лет Мога деп бөлінуіне әкелді. Династиялық үгіт бұл бөлініс 2-ғасырдан бастау алатынын мәлімдеді, бірақ ол, мүмкін, Уи Неилл билігінің шарықталу кезеңі болған 8-ғасырда пайда болған.