Кіріспе
Құл саудагері Типпу Тип немесе Типпу Тиб (шамамен 1832 – 14 маусым 1905), нағыз аты Хамад ибн Мухаммед ибн Джумма ибн Раджаб ибн Мухаммед ибн Саид әл Мурджаби (حمد بن محمد بن جمعة بن رجب بن محمد بن سعيد المرجبي), – Африкалық Омандық, азу сүйегі мен құлдардың иесі және саудагері, саяхатшы, губернатор және плантация иесі. Ол Занзибар сұлтандарының біріне қызмет етіп, Утерераның сұлтаны болды – Касонгодағы қысқа ғұмырлы мемлекет, оны Маниемадағы жергілікті ВаМаниемамен бірге өзі және ұлы Сефу биледі, ол әмір болған. Типпу Тип Занзибардың гвоздика плантациялары үшін құлдармен сауда жасады. Осы үлкен және табысты сауданың бір бөлігі ретінде ол Орталық Африкаға көптеген сауда экспедицияларын ұйымдастырып, Конго бассейнінің тереңіне пайдалы сауда посттарын салғандықтан Африкадағы ең белгілі құл саудагері атанды, әлемнің көп бөлігін қара құлдармен қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ол Утерера сұлтандығының астанасы Касонгодағы ВаМаниема жеткізушілерінен азу сүйегін сатып алып, оны жағалау порларында пайдаға сатты.
Tippu Tip, or Tippu Tib (c. 1832 – June 14, 1905), real name Ḥamad ibn Muḥammad ibn Jumʿah ibn Rajab ibn Muḥammad ibn Saʿīd al Murjabī (حمد بن محمد بن جمعة بن رجب بن محمد بن سعيد المرجبي), was an Afro Omani ivory and slave owner and trader, explorer, governor and plantation owner. He worked for a succession of the sultans of Zanzibar and was the Sultan of Uterera, a short lived state in Kasongo, Maniema ruled by himself and his son Sefu who was an Emir with local WaManyema. Tippu Tip traded in slaves for Zanzibar's clove plantations. As part of the large and lucrative trade, he led many trading expeditions into Central Africa, constructing profitable trading posts deep into the Congo Basin region and thus becoming the best known slave trader in Africa, supplying much of the world with black slaves. He also bought the ivory from WaManyema suppliers in Kasongo, the capital of the Sultanate of Utetera, and resold it for a profit at coastal ports.
Ерте өмір
Өмірінің әртүрлі кезеңдеріндегі жасы туралы айтылатын мәліметтерге сүйене отырып, Типпу Тип 1832 жылы Занзибарда туған деп саналады. Хамад бин Мұхаммед бин Джума бин Раджаб әл Мурджеби өмірі бойы көбінесе Типпу Тиб деп аталды, бұл есімді «байлықты жинаушы» деп аударуға болады. Типпу Тип өте жас кезінде 100-ге жуық адамнан тұратын топты құлдар мен азу тісі іздеу үшін Орталық Африкаға жетектеп апарды. Бірнеше ірі аумақтарды тонағаннан кейін, ол күштерін нығайту және сапына жаңа адамдарды тарту үшін Занзибарға оралды. Содан кейін ол Африка құрлығына қайта оралды.
Кейінгі өмірі
Типпу Tipп құл саудасы империясын құрды және тарихтағы ең бай мұсылман құл саудагерлерінің екіншісі болып саналады, ол түскен пайданы Занзибарда қалампыр плантацияларын құруға жұмсады. Абдул Шериф он екі жыл бойы құрлықта "империя құру" үшін кеткенде, оның жеке плантациялары болмағанын хабарлады. 1895 жылы ол "жеті шамбаға [плантацияға] және 10 000 құлға" ие болды. Ол Африка құрлығын зерттеген бірнеше батыс саяхатшыларымен, соның ішінде Дэвид Ливингстонмен және Генри Мортон Стэнлимен кездесіп, оларға көмектесті. 1884 және 1887 жылдар аралығында ол Шығыс Конгоны өзі үшін және Занзибар сұлтаны Баргаш бин Саид әл-Бусаиди үшін жариялады. Конгодағы Занзибардың мүдделерін қорғаушы ретіндегі лауазымына қарамастан, ол еуропалықтармен жақсы қарым-қатынас сақтай алды. 1886 жылдың тамызында Стэнли-Фолс жанында суахилилер мен Бельгия королі Леопольд II өкілдерінің арасында қақтығыс болғанда, әл-Муржаби Бельгияның Занзибардағы консулына барып, оған "жақсы ниеттерін" жеткізді. Орталық Африка саясатындағы ықпалды күшіне қарамастан, 1886 жылға қарай аймақтағы билік өзгеріп жатқанын ол сезінді.
Стэнли Фоллс округінің әкімі
1887 жылдың басында Стэнли Занзибарға келді және Конго еркін мемлекетіндегі Стэнли Фолс округінің губернаторы қызметіне Типпу Типті ұсынды. Леопольд және Занзибар сұлтаны Баргаш бин Саид екеуі де келісті, ал 1887 жылдың 24 ақпанында Типпу Тип осы ұсынысты қабылдады. Сонымен бірге, ол Стэнлиге Экваторияның (Осман Египетінің аймағы, қазіргі Оңтүстік Судан) неміс губернаторы Эмин Пашаны (Э. Шницер) құтқару үшін ұйымдастыруға тапсырылған экспедицияны басқаруға келісті. Эмин Паша Судандағы Махди көтерілісі салдарынан Бахр-эль-Газал аймағында қиын жағдайда қалған болатын. Типпу Тип Стэнлидің серігімен Жоғарғы Конгоға қайтып келді, бірақ бұл жолы Атлантика жағалауы арқылы және Конго өзенімен жоғары қарай сапарлады. Экспедицияның тиімділігі күмәнді болғанымен, оның соңғы сапының жақында жойылуына әкеп соқты, және Стэнли осы апатты Типпу Типке таңуға тырысты.
Конго-Араб соғысы
Губернаторлық қызметтен кейін Конго-Араб соғысы басталды. Екі тарап та араб немесе еуропалық басшылардың басшылығымен күрескен, көбінесе жергілікті африкалық сарбаздардан құралған әскерлермен соғысты. Типпу Тип Конгодан кеткен кезде, король Леопольдтің еркін мемлекетінің билігі шығыс аймақтарда әлі де өте әлсіз болды, ал билік көбінесе жергілікті арабтар мен суахилилердің ықпалында болды. Олардың арасында Типпу Типтің ұлы Сефу бин Хамид және Танганьика көліне жақын аймақтағы Румализа деген саудагер болды. 1892 жылы Сефу бин Хамед араб-суахили саудасына қауіп төндіретін бельгиялық азу сүйегі саудагерлеріне шабуыл жасады. Еркін мемлекет үкіметі командир Фрэнсис Дханис басқаратын күшті шығысқа жіберді. Дханис басшы Нгого Лутете Сефудан оның жағына ауысқанда ерте жетістікке жетті. Жақсы қаруланған және ұйымдастырылған бельгиялық күштер қарсыластарын бірнеше шайқаста жеңіп, Сефудың 1893 жылғы 20 қазандағы қазасынан кейін, ал 1895 жылы Румализаны неміс территориясына қашуға мәжбүр етті.
Өлім
1890/91 жылдары Занзибарға оралғаннан кейін Типпу Тип зейнеткерлікке шықты. Ол өмірбаянын жазуға кірісті, бұл банту суахили тіліндегі автобиография жанрының алғашқы мысалы. Занзибарда оны білген доктор Генрих Броде қолжазбаны латын әрпіне көшіріп, неміс тіліне аударды. Содан кейін ол ағылшын тіліне аударылып, 1907 жылы Ұлыбританияда жарияланды. Типпу Тип 1905 жылғы 13 маусымда Занзибар аралының бас қаласы Стоун-Таундағы үйінде безгекке шалдығып (Броденің сөзіне сүйенсек) қайтыс болды.