Кіріспе
Гвинея-Бисау экономикасы мемлекеттік және жекеменшік компаниялардың қосындысынан тұрады. Гвинея-Бисау әлемдегі ең аз дамыған елдердің қатарында және әлемдегі ең кедей 10 елдің бірі болып саналады, негізгі бөлігі ауыл шаруашылығы мен балық аулауға тәуелді. Қызанақ өнімділігі соңғы жылдары едәуір артты, және 2019 жылы ел қызанақ өндірісі бойынша тоғызыншы орынды иеленді. Гвинея-Бисау Азияға филесіз мұздатылған балық және теңіз өнімдерін, жержаңғақ, пальма ядроларын және ағаш экспорттайды. Теңіз аймағында (Гвинея шығанағы) балық аулауға берілетін лицензиялық төлемдер үкіметке шамалы кіріс әкеледі. Күріш – маңызды өнім және негізгі тағам. Еуропалық регламенттерге сәйкес, балық пен қызанақ Еуропаға экспорттауға, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдеріне толығымен тыйым салынған.
The economy of Guinea Bissau comprises a mixture of state owned and private companies. Guinea Bissau is among the world's least developed nations and one of the 10 poorest countries in the world, and depends mainly on agriculture and fishing. Cashew crops have increased remarkably in recent years, and the country ranked ninth in cashew production for the year 2019. Guinea Bissau exports to Asia non fillet frozen fish and seafood, peanuts, palm kernels, and timber. License fees for fishing in their sea zone (Gulf of Guinea) provide the government with some small revenue. Rice is the major crop and staple food. Due to European regulations, fish and cashew nuts exports to Europe are totally prohibited as well as agriculture products in general.
Ертедегі отаршылдық
Еуропалық тұрғыдан алғанда, Гвинея жағалауының экономикалық тарихы көбінесе құлдықпен байланысты. Шындығында, аймақтың тағы бір атауы – Құл жағалауы еді. Португалдықтар 1430 жылдары Африканың Атлантикалық жағалауына алғаш рет келгенде, оларды алтын қызықтырды. Мали империясының патшасы Манса Муса 1325 жылы Меккеге 500 құл және 100 түйемен (әрқайсысы алтынмен) қажылық жасағаннан бері, аймақ осындай байлықтың символы болды. Сахара аймағынан солтүстік Африка арқылы сауда Ислам империясының бақылауында болды. Ғасырлар бойы қалыптасқан мұсылман сауда жолдары тұз, кола, мата, балық, астық және құлдарды қамтыды. Португалдықтар Мавритания, Сенагамбия (1445 жылға қарай) және Гвинея жағалауында ықпалын кеңейте келе, сауда бекеттерін құрды. Еуропа мен Жерорта теңізіндегі кеңейіп келе жатқан сауда мүмкіндіктері Сахара арқылы сауданың өсуіне ықпал етті. Сонымен қатар, португал саудагерлері Сенегал және Гамбия өзендері арқылы ішкі аймаққа қол жеткізді, бұл өзендер ұзақ жылдар бойы қалыптасқан Сахара арқылы өтетін жолдарды кесіп өтеді. Португалдықтар мыс ыдыстар, мата, құрал-жарақ, шарап және жылқы әкелді. Көп ұзамай, сауда тауарына қару-жарақ пен оқ-дәрілер де қосылды. Ал олардың орнына португалдықтар алтын (Акан кен орындарынан тасымалданған), бұрыш (Васко да Гама 1498 жылы Үндістанға жеткенге дейін жалғасқан сауда) және піл сүйегін алды. Сонымен қатар, ауыр азық-түлік тапшылығы да елеулі із қалдырды. Луис Кабрал 1974 жылдан 1980 жылға дейін қызмет етті, содан кейін Жоао Бернардо "Нино" Виейра басқарған әскери төңкеріс оны биліктен құлатты. Луис Кабрал оны жоққа шығарғанына қарамастан, Португалияның отаршылдық соғысы кезінде португал армиясымен бірге ПАИГК партизандарына қарсы күрескен көптеген қара Гвинея-Бисау сарбаздарының өліміне кінәлі деп айыпталды. Әскери төңкерістен кейін 1980 жылы PAIGC өзінің ресми газеті "Nó Pintcha" (1980 жылдың 29 қарашасы) көптеген адамдар өлім жазасына кесіліп, Кумера, Портоголе және Мансаба ормандарындағы белгісіз жаппай қабірлерге жерленгенін мойындады. Бұл оқиғалардың барлығы жаңа елдің жаңа билеушілер халыққа уәде берген өркендеуге, экономикалық өсімге және дамуға жетуіне кедері келтірді. 1985 жылы Қытайдың теңізден балық аулайтын алғашқы флоты Гвинея-Бисауға жіберілді, ол Қытай Ұлттық балық шаруашылығы корпорациясына қарасты 13 траулерден тұрды. 1997 жылдың мамыр айында Гвинея-Бисау франкофонды Батыс Африка валюталық одағына қосылды. Салдарынан Гвинея-Бисау Ұлттық банкі Батыс Африка мемлекеттерінің Орталық банкінің ұлттық бөлімшесіне айналдырылды, ал Гвинея-Бисау песосының ұлттық валютасы Батыс Африка КФА франкімен алмастырылды.
Қаржы секторы
Гвинея-Бисаудың қаржы секторы салыстырмалы түрде дамымаған: 2013 жылы қаржылық делдалдық ЖІӨ-нің 4% құрады, банктік ену халықтың 1%-дан төмен (IMF 2013. IV бап Консультациялары – Гвинея-Бисау, ХВҚ елдік есебі No 13/197) және қаржыландыруға қол жеткізу бизнестің екінші маңызды шектеуі ретінде көрсетіледі. 2015 жылы елде тек төрт банк жұмыс істеді. ХВҚ мәліметінше, аймақтық жеке шетелдік банктер Бисау Гвинеялық банктік жүйесіндегі үлестің шамамен 65%-ын иеленді (IMF 2013). Банктерді БАЭЭЭО органдары реттейді. Азаматтық соғыс (1998/1999 жж.) салдарынан жеке секторға берілген несиелер ЖІӨ-нің 1%-дан төмен деңгейге түсті. 2003 жылы банктердің балансы 21,3 миллион евроны құрады. Одан бері экономикаға берілген несиелер ЖІӨ-нің шамамен 13,8%-ға дейін өсті. Еуропалық Одақ, БҰҰ Даму бағдарламасы және Африка Даму Банкі мен Әлемдік Банк сияқты басқа да серіктестердің қолдауымен, елдің маңызды серіктестері 2025 жылға дейінгі елдің жаңа көзқарасын құптады және «Терра Ранка» (Жаңа бастама) деп аталған стратегиялық және операциялық жоспары үшін міндеттемелер берді. Міндеттемелердің жалпы сомасы 1,3 миллиард евроны құрады.
Қалдықтарды тастаудан түсетін кірістер
1980 жылдары Гвинея-Бисау Африка құрлығындағы қалдықтарды тастау арқылы табыс табу үрдісінің бір бөлігі болды. Еуропадан улы қалдықтарды импорттау жоспарлары, осы сауданы тоқтату мақсатындағы халықаралық науқаннан кейін күштен тоқтатылды. Үкіметке 15 жылдық мерзімге 15 миллион тонна улы қалдықтарды қабылдауға келісімшарт ұсынылды. Осыдан түсетін табыс елдің сыртқы қарызының екі есесіне тең болатын. Африканың басқа елдері мен экологиялық ұйымдардың күшті қысымынан кейін Гвинея-Бисау үкіметі бұл келісімнен бас тартты.
Есірткі саудасы
Соңғы он жылда Еуропада кокаин тұтыну үш есеге артқан деп есептеледі, ал Батыс Африка Колумбиядан Еуропаға кокаин тасымалдаудың басты транзиттік аймағына айналды. Осы мәселеде Гвинея-Бисау Батыс Африка елдері арасында көш бастап тұр, контрабандистер үкіметтік жемқорлық пен тәртіпсіздікті пайдаланып, кедергісіз қызмет етеді. Әскер мен полицияның бұл іске қатысы бар деген күдік туып отыр, сондай-ақ, кең теңіз аймағын бақылауға жеткілікті қайық немесе ұшақтың болмауы оларды Латын Америкасынан келетін кокаин жөнелтімдерін елемеуге итермелейді. Жергілікті халықтың бұл есірткіге қол жеткізуі мүмкін емес. Ұшақтар Гвинея-Бисаудың 88 шалғай аралдарын пайдаланады, олардың көп бөлігінде адам тұрмайды.
Энергия
2019 жылы халықтың жалпы санының 28 пайызы ғана электр энергиясына қол жеткізді, оның ішінде ауылдық халықтың 7 пайызы мен қалалық халықтың 56 пайызы электр энергиясын пайдалана алды. 2016 жылы электр энергиясын өндіру қуатының 99 пайызы қатты отын есебінен, ал 1 пайызы жаңартылатын энергия көздерінен алынды.