Кіріспе
Неміс социологы Гельмут Шелский (14 қазан 1912 – 24 ақпан 1984) – неміс социологы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германиядағы ең ықпалды ғалым, 1970-ші жылдарға дейін де өз ықпалын сақтап келген.
Helmut Schelsky (14 October 1912 – 24 February 1984), was a German sociologist, the most influential in post World War II Germany, well into the 1970s.
Өмірбаян
Шелский Саксонияның Хемниц қаласында дүниеге келген. Ол Лейпциг университетінде Ханс Фрейер (Лейпциг мектебі) дамытқан әлеуметтік философияға, тіпті социологияға бет бұрды. 1935 жылы докторлық диссертациясын қорғады (тақырыбы: Фихтенің 1796 жылғы «Табиғи құқықтағы қауымдастық туралы теориясы»), ал 1939 жылы Кенигсберг университетінде Томас Гоббстың саяси ойлары туралы диссертациясымен лекторлыққа («Хабилитация») ие болды. 1941 жылы әскерге шақырылғандықтан, 1944 жылы (кейіннен неміс) Рейхс университеті Страсбургтегі Социология кафедрасының меңгері болу мүмкіндігінен айырылды. 1945 жылы Үшінші рейх құлағаннан кейін Шелский неміс Қызыл Крестіне қосылып, жоғалған адамдарды іздеуге арналған тиімді қызметін (Suchdienst) құрды. 1949 жылы Гамбургтегі «Еңбек және саясат» жоғары мектебінде, 1953 жылы Гамбург университетінде, ал 1960 жылы Мюнстер университетінде профессор болып жұмыс істеді. Ол сол кезде Дортмундтағы Батыс Германиядағы ең ірі әлеуметтік зерттеу орталығына жетекшілік етті. 1970 жылы Шелский жаңадан құрылған Билефельд университетінде социология профессоры қызметін қабылдады, онда Германиядағы жалғыз толыққанды «Социология факультеті» және «Ділімдер аралық зерттеу орталығы» («Zentrum für Interdisziplinäre Forschung» [ZiF] at Rheda) құрылды, оның «неміс Гарварды» болуы жоспарланған. Алайда, оның жаңа университеті Еуропа мен Солтүстік Америкадағы студенттік наразылықтардың салдарынан көп өзгерді, сондықтан Шелский 1973 жылы ашуланып Мюнстерге оралды және тағы бес жыл сол жерде қалды. Ол Франкфурт мектебінің қолдаған утопиялық социологиялық көзқарасына қарсы және құқық социологиясы бойынша бірнеше кітап жазды. 1984 жылы Мюнстерде қайтыс болды.
Шелский және неміс әлеуметтануы
"Лейпциг мектебі" (әлеуметтік философ Ханс Фрейер, антрополог Арнольд Гелен, философ Готтар Гюнтер) алғашқы буын таланттарына бай болғандықтан, Шелскиге күшті теориялық ықпал етті. Бірақ Фрейер Үшінші рейх үшін социологиялық ой-сана орталығын құруды армандады – бұл басқа көптеген социологтардан, мысалы, (ашық түрде) Гитлерге қарсы шыққан Фердинанд Тоннис (Киль университеті) пен Леопольд фон Визеден (Кельн университеті), сондай-ақ эмигранттардан (мысалы, Карл Маннхайм, Рене Кёниг, Пол Лазарсфельд, Норберт Элиас, Теодор Адорно, Рудольф Хеберле және Льюис А. Козер) өзгеше еді. Фрейердің жоспарлары сәтсіз аяқталды, себебі нацистік билік элитасы идеологияны монополиялады, бірақ бұл талантты студент Шелскиге мансабының алғашқы қадамдарын жасауға көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шелски әлеуметтік және социологиялық дамуды болжаудағы қабілетінің арқасында қолданбалы социологияның жарқын жұлдызына айналды. Ол институттар теориясы, әлеуметтік жіктелу, отбасы социологиясы, сексуалдық қатынастар социологиясы, жастар социологиясы, индустриялық социология, білім беру социологиясы және университет жүйесі социологиясы туралы кітаптар жариялады. Дортмундта ол Әлеуметтік зерттеулер орталығын (Sozialforschungsstelle) Батыс Германиядағы эмпирикалық және теориялық зерттеулердің маңызды орталығына айналдырып, бірінші сыныпты әлеуметтік ғалымдарды – мысалы, Дитер Классенс, Никлас Луман және тағы да басқаларды тартуға және жұмысқа алуға ерекше қабілет танытты. Шелскинің ашық либералды профессор болуы және ізбасарлар жасауға ұмтылмауы да оған көмектесті. Ол 17 әлеуметтанушыға лектор болуға көмектесті (бұл көрсеткіш гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардағы басқа профессорлардың көрсеткіштерінен асып түсті) және неміс университеттерінде социология кафедраларының өркендеуіне ықпал етті. Оларды басқаруда ол кәсіби тұрғыдан Рене Кёниг (Кельн) және Отто Штаммер (Берлин) сияқты көрнекті эмигранттардан да табысты болды – Франкфурт мектебінің ықпалы 1968 жылдан кейін ғана сезіле бастады. Шелски Білефельд университетін зерттеу және ой-сана саласындағы жоғары академиялық сапаға ие инновациялық институт ретінде құруға қатысты. Бірақ оның университеті оның идеяларынан алшақтағаны оған ауыр тиді. Оның кейінгі кітаптары, идеологиялық социологияны сынға алған (қазір консервативті сарапшылар жоғары бағалайтын) және заң социологиясын (заң мектептерінде ықпалды) оның көрнекті ойшыл ретіндегі беделін сақтап тұрды, бірақ жас социологтардың қызығушылығын жоғалтты. Сонымен қатар, оның өте құнды және қызықты талдаулары да дәл осы себеппен ескірді; 2000 жылға дейін ғана жаңа социологтар оны қайтадан оқи бастады.