Кіріспе

Неміс-британдық әлеуметтанушы және саясаткер (1929–2009)

Ральф Густав Дахрендорф, Барон Дахрендорф (1 мамыр 1929 – 17 маусым 2009) – неміс-британдық әлеуметтанушы, философ, саясаттанушы және либерал саясаткер. Сыныптық қақтығыстар теориясының маманы Дахрендорф қазіргі қоғамдағы сыныптық бөліністерді түсіндіру және талдау бойынша жетекші сарапшы болды. Дахрендорф көптеген мақалалар мен кітаптар жазды, оның ең белгілілері – «Индустриялық қоғамдағы сыныптар мен қақтығыстар» (1959) және «Қоғам теориясы бойынша эсселер» (1968). Саяси мансабында ол Германия парламентінің депутаты, Германия Сыртқы істер министрлігінің парламенттік мемлекеттік хатшысы, Еуропалық сауда комиссары, Еуропалық зерттеулер, ғылым және білім комиссары болды. 1993 жылы өмірлік пэр титулы алғаннан кейін Ұлыбритания Лордтар палатасының мүшесі де болды. Содан кейін ол Ұлыбританияда Лорд Дахрендорф ретінде танылды. Ол Лондон экономика мектебінің директоры және Оксфорд университетінің Сент-Энтони колледжінің басшысы қызметтерін атқарды. Германия мен Ұлыбританиядағы бірқатар университеттерде әлеуметтану профессоры болды, сондай-ақ Берлин әлеуметтік ғылымдар зерттеу орталығында ғылыми қызметкер болды.

Отбасы

Дахрендорф 1929 жылы Германияның Гамбург қаласында Лина мен Густав Дахрендорфтың ұлы және Франк Дахрендорфтың інісі болып дүниеге келді. Бала кезінде Ральф Гитлер жастарының ең кіші буыны – "Deutsches Jungvolk" мүшесі болды. Ральф жасөспірім шағында, оның әкесі, Германия парламентінің SPD депутаты, нацистік режим кезінде антинацистік қызметтері үшін тұтқындалып, концлагерьге жіберілді. Олардың жасаған ісінің бірі – Дахрендорфтың халықты режимге қосылмауға үгіп, үнқағаздар таратуы болды.

Некелер мен балалар

Дахрендорф үш рет үйленген. 1954 жылы ол алғашқы әйелі Вераға үйленді. Ол Лондон экономика мектебінде бірге оқыған студент еді. Олардың үш қызы болды: Никола, Александра және Дафна Дахрендорф. Никола Дахрендорф Біріккен Ұлттар Ұйымында жұмыс істеді, сондай-ақ Ұлыбритания үкіметінің Батыс Африка аймақтық қақтығыстары жөніндегі кеңесшісі болды. 1980 жылдан 2004 жылға дейін ол тарихшы және аудармашы Эллен Дахрендорфқа (туған есімі Эллен Джоан Круг), профессор Джеймс Кругтың қызына үйленді. 1993 жылы ол пэр титулы алғанда, оның әйелі Леди Дахрендорф деп аталды. Эллен Дахрендорф, еврей дінін ұстанады, Еврей саясатын зерттеу институтының кеңесінде қызмет етті, Жаңа Израиль қорының британдық бөлімшесінің төрағасы болды және палестиналықтарға қатысты Израиль саясатын сынаған Тәуелсіз еврей дауыстарының декларациясына қол қойды. Дахрендорфтың алғашқы екі некесі ажырасып бітті. 2004 жылы ол Кёльн қаласынан келген дәрігер Кристиан Дахрендорфқа үйленді, ол да Леди Кристиан Дахрендорф деп танылады.

Білім және мансап

Ральф Дарендорф 1947-1952 жылдары Гамбург университетінде философия, классикалық филология және социологияны оқыды. Ол 1953-1954 жылдары Карл Поппердің жетекшілігімен Лондон экономика мектебінде Леверхулм зерттеу стипендиаты ретінде академиялық зерттеулерін жалғастырды және 1956 жылы социология ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алды. Дарендорфтың академиялық мансабының осы ерте кезеңінде ол марксистік теорияға қызығушылық танытып, Карл Маркстың әділеттілік теориясы бойынша докторлық диссертациясын жазды. Докторлық диссертациясын аяқтағаннан кейін Германияға оралып, Гамбург (1957-1960), Тюбинген (1960-1964) және Констанц (1966-1969) университеттерінде социология профессоры болды. 1957-1959 жылдары Дарендорф «квази-топтар мен мүдделік топтар арасындағы принцип ретінде ұйымдастыру қабілеті» туралы айтты. Квази-топтар «бірдей рольдік мүдделері бар, бірақ «қатысу» сезімін сезінбейтін ұжымдар» ретінде анықталады. Ал мүдделік топтардың «құрылымы, ұйымдық формасы, бағдарламасы немесе мақсаты және мүшелері бар». Мүдделік топтың жеке басы мен өзіне қатыстылық сезімі адамдар қарым-қатынас жасай, мүшелерді тарта, басшылықты қалыптастыра және біріктіретін идеологияны құра алатын қабілеті болған кезде пайда болады. 1960 жылы ол Нью-Йорктегі Колумбия университетінде социология профессоры болып жұмыс істеді. 1967-1970 жылдары ол Немец социологиялық қоғамының (Deutsche Gesellschaft für Soziologie) төрағасы болды және Брюссельдегі лауазымына кіріскен кезде осы қызметтен бас тартты. 1976-1979 жылдары ол Бенсон комиссиясының білім беру жөніндегі кіші комитетін басқарды. 1968-1969 жылдары Дарендорф Баден-Вюртемберг парламентінің депутаты болды, сондай-ақ 1968 жылы Гарвард университетімен байланысы басталды. Клэр-маркет Лондон экономика мектебіне жақын орналасқан және LSE қызметкерлері үшін автотұрақ ретінде де пайдаланылады. Дарендорф осы мектепке деген құрмет ретінде және өзінің либералды юморінің белгісі ретінде осы атауды таңдады. Ол Лордтар палатасында тәуелсіз депутат ретінде отырды. 2000-2006 жылдары Дарендорф FIRST жауапкершілік капитализмі сыйлығының төрешілер алқасының төрағасы болды. 2009 жылы FIRST жауапкершілік капитализмі өмір бойы жетістіктері үшін сыйлық алды. Дарендорф тіпті ең негізгі азаматтық құқықтар, соның ішінде теңдік және сөз бостандығы конституциялық деңгейде бекітілуі керек екенін талап етті. Дарендорф Ұлыбритания мен Германияның қос азаматтығына ие болды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Германияда да, Ұлыбританияда да тұрды, Лондонда және Германияның оңтүстік-батысындағы Бонндорфта үйлері болды. Оған қай қаласы екенін сұрағанда, ол бірде: «Мен лондондықпын», - деді. Ол өмірінде туған елі Германияға деген міндеті мен Ұлыбританияға деген тартымдылығы арасындағы қақтығыс болғанын айтқан. Құрылымдық функционализм мен марксизмнің аргументтерін талдау және бағалау кезінде Дарендорф ешбір теорияның жалғыз өзі қоғамның барлық аспектілерін түсіндіре алмайтынына сенді. Марксизм әлеуметтік интеграция мен ынтымақтастықтың айқын дәлелдерін ескермеді. Ал құрылымдық функционализм әлеуметтік қақтығыстарға жеткілікті назар бөлмеді. Сонымен қатар, ол Карл Маркстың тапты тар және тарихи тұрғыдан нақты контексте анықтағанын мәлімдеді. Маркс заманында байлық билікке жетудің шешуші факторы болды. Байлар билік құрып, кедейлерге билікке қол жеткізуге және қоғамдағы өздерінің жағдайын жақсартуға мүмкіндік бермеді. Марксизм мен құрылымдық функционализмнің кейбір аспектілерін пайдаланып, өзінің сенімдерін қалыптастырған Дарендорф қазіргі қоғамдағы өзгерістерді атап өтті. Дарендорф қоғамға екі тұрғыдан қарады: утопиялық және рационалистік. Утопиялық – құндылықтар мен тұрақтылықтың тепе-теңдігі, ал рационалистік – келіспеушілік пен дау-дамай. Ол екеуінің де әлеуметтік көзқарас екеніне сенсе де, утопиялық көзқарас қазіргі қоғамда басымдыққа ие, бұл Дарендорфты екі көзқарас арасында тепе-теңдік құруға итермеледі. Дарендорф әдеби утопияларды талқылап, құрылымдық функционалистердің әлеуметтік жүйе туралы идеясының өзі утопиялық екенін көрсетті, өйткені ол барлық қажетті сипаттамаларға ие. Атап айтқанда, демократиямен бірге саяси партияларға дауыс беру және әлеуметтік мобильділіктің артуы келді. Ол билік үшін күрес қақтығыс тудырады деп санайды. Ақша, саяси билік және әлеуметтік мәртебелердің барлығын бір топ – капиталистер бақылап отырды, бұл жұмысшыларға статус-квоны қабылдауға ынтаны азайтады. Сонымен қатар, ол дәстүрлі марксизмнің қазіргі әлеуметтік құрылымдардағы келісім мен интеграцияны ескермейтініне сенді. Бұл жаңа теория құрылымдық функционализмге реакция ретінде пайда болды және көп жағдайда оның антоними болып табылады. Қақтығыс теориясы құрылымдық функционализм мен марксизмді біріктіруге тырысады. Дарендорф пікірінше, функционализм келісімді түсінуге көмектеседі, ал қақтығыс теориясы қақтығыс пен мәжбүрлеуді түсінуге қолданылады. Құрылымдық функционализмді түсіну үшін үш еңбек зерттеледі: Дэвис пен Мур, Парсонс және Мертон. Дарендорф капитализм Маркс таптық қақтығыс туралы теориясын жасағаннан бері үлкен өзгерістерге ұшырағанын айтады. Жаңа капитализм жүйесі, пост-капитализм деп аталады, әртүрлі таптық құрылыммен және билік қатынастарының өтімді жүйесімен сипатталады. Осылайша, ол Маркс бастапқыда сипаттағаннан гөрі әлдеқайда күрделі теңсіздік жүйесін қамтиды. Олар тәртіптің жоғарыдан мәжбүрлеу арқылы келгенін және биліктің әлеуметтік тәртіпте маңызды фактор екенін айтады. Өзінің қақтығыс теориясын жасау кезінде Дарендорф келісім теориясының да толыққанды қоғамды бейнелеу үшін қажет екенін мойындады. Келісім теориясы қоғамға құндылықтарды интеграциялауға бағытталса, қақтығыс теориясы мүдделердің қақтығысына және осы стрестерге қарамастан қоғамды біріктіретін күшке назар аударады. Бұрын құрылымдық функционализм социологиядағы басты теория болып саналды, бірақ қақтығыс теориясы оған күшті қарсылас ретінде пайда болды. Алайда, құрылымдық функционализм де, қақтығыс теориясы да көп сынға ұшырады. Шындығында, Дарендорф қақтығыс болуы үшін келісім болуы керек екенін айтты, өйткені олар бір-біріне алғышарттар екенін мәлімдеді. Ол керісінше де дұрыс деп сенді – қақтығыс ынтымақтастық пен келісімге әкелуі мүмкін. Дарендорфтың либералды тәртіптің болашағы туралы идеяларының мәні – олардың әртүрлі деңгейдегі жасырын және айқын кернеулерді анықтау, қақтығыс әлеуетін анықтау және оларды шешудің және қақтығысты бейтараптандырудың мүмкіндіктерін анықтауда.

Билік

Дахрендорф жеке деңгейде билікті зерттегендерге қарсы болды. Ол мұндай лауазымдарды иеленген адамдардың психологиялық немесе мінез-құлық ерекшеліктеріне назар аударғандарды қатаң сынға алды. Ол тіпті осындай көзқарас ұстанғандардың әлеуметтанушы емес екенін айтты. Қоғамның әртүрлі топтары ортақ мүдделері арқылы бірігеді. Дахрендорф жасырын мүдделерді жоғары және төмен тұрғандар арасындағы қақтығыста беймәлім түрде туындайтын табиғи мүдделер деп түсіндіреді. Ол ашық мүдделерді жасырын мүдделердің іске асырылған түрі деп анықтайды. Қорытындылай келе, Дахрендорф билікті түсіну – әлеуметтік қақтығысты түсінудің кілті екенін санайды. Дахрендорф, Мертон сияқты, жасырын және ашық мүдделерді қарастырып, оларды саналы және санасыз мүдделер деп жіктеді. Ол осы екі ұғым арасындағы байланысты қақтығыс теориясы үшін қиындық тудыратын мәселе деп тапты. Квази-топтар – "бірдей рөлдік мүдделері бар лауазымдардың иеленушілерінің жиынтығы". Дахрендорф саясат, жеткілікті кадрлар мен топқа қабылдау сияқты басқа да факторлардың да рөл атқаратынын мойындады. Ол сондай-ақ, идеалды жағдайда қақтығысты басқа айнымалыларға сілтеме жасамастан түсіндіруге болады деп сенді. Қоғамның өзгеріске ұшырайтынына сенуі, Дахрендорфтың идеяларын утопия тұжырымын қолдаған Маркстен ерекшелендірді. Маркс түрлі таптар арасындағы күрес таптық құбылыс тұжырымын қалыптастырады деп санады. Маркс екі таптың бар екенін түсінді: өндіріс құралдарын бақылайтын билеушілер және олармен жұмыс істейтін бағыныштылар. Кез келген қоғамға екеуі де қажет. Олардың арасындағы қақтығыстар ескі қоғамдық тәртіптің құлауына және жаңа тәртіптің орнауына әкеледі. Ал Дахрендорф таптардың қалыптасуын ортақ мүдделерді ұйымдастыру деп қарастырды. Бұл биліктегі адамдардың бағыныштылықты бақылауы керек дегенді білдіреді, яғни биліктің бұйрықтарына бағынбағандарға санкциялар қолданылуы мүмкін, соның салдарынан айыппұлдар мен басқа да жазалар тағайындалуы мүмкін. Дахрендорф қоғамды императивті үйлестірілген қауымдастықтар деп аталатын көптеген бірліктерден құралған деп санайды. Ол әлеуметтік қақтығысты императивті үйлестірілген қауымдастықтардағы үстемдік ететін және бағынышты топтар арасындағы айырмашылық ретінде қарастырды.