Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс социологы (1927–1998)
German sociologist (1927–1998)
Никлас Лухманн (8 желтоқсан 1927 – 11 қараша 1998) – неміс социологы, әлеуметтік ғылымдар философы және жүйелер теориясының белгілі ойшылы.
Niklas Luhmann ('/l//uː//m//ə//n/; ; December 8, 1927 – November 11, 1998) was a German sociologist, philosopher of social science, and a prominent thinker in systems theory.
Өмірбаян
Лухманн Люнебургте, Пруссияның еркін мемлекетінде дүниеге келді, онда оның әкесінің отбасы бірнеше буын бойы сыра қайнатумен айналысқан. 1937 жылы Лунебургтегі Йоханнеум гимназиясына қабылданды. 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста Luftwaffenhelfer ретінде әскери қызметке алынып, 1945 жылы 17 жасында американдық әскерлерге тұтқынға дейін екі жыл қызмет етті. Соғыстан кейін 1946-1949 жылдары Фрайбург университетінде заң мамандығын оқыды, содан кейін Люнебургтің мемлекеттік басқару органында мансапты бастады. 1961 жылы демалысқа шыққанда Гарвардқа барды, онда әлемдегі ең беделді әлеуметтік жүйелер теориясының маманы Талкотт Парсонспен танысып, оның лекцияларын тыңдады. Кейін Лухманн Парсонстың теориясын сынға алып, өзінің қарсы тұратын тәсілін жасады. 1962 жылы мемлекеттік қызметтен кеткеннен кейін Германияның Шпейер қаласындағы Deutsche Hochschule für Verwaltungswissenschaften (Әкімшілік ғылымдары университетінде) лекция оқыды. 1965 жылы Гельмут Шельский басқаратын Мюнстер университетінің әлеуметтік зерттеулер орталығында (Sozialforschungsstelle) қызметке қабылданды. 1965/66 оқу жылында Мюнстер университетінде бір семестр социологияны оқыды. Екі бұрынғы кітабы 1966 жылы Мюнстер университетінде докторлық диссертация және хабилитация ретінде мойындалып, оны университет профессоры болуға құқықты берді. 1968/1969 оқу жылында Теодор Адорноның бұрынғы кафедрасында Франкфурт университетінде қысқаша лекция оқыды, содан кейін Германияның жаңадан құрылған Билефельд университетінде әлеуметтану профессоры болып тағайындалды (1993 жылға дейін). Зейнетке шыққаннан кейін де жарияланымдар жазуын жалғастырды, соңында өзінің ең маңызды еңбегі – Die Gesellschaft der Gesellschaft (сөзбе-сөз "Қоғамның қоғамы") атты кітабын аяқтауға мүмкіндік алды, ол 1997 жылы жарық көрді және ағылшын тіліне "Theory of Society" (2012 жылы I том және 2013 жылы II том) деп аударылды. Бұл еңбек сегменттелген қоғамдарды, мамандандырылған функционалдық жүйелерге бөлінгендей сипаттайды.
Luhmann was born in Lüneburg, Free State of Prussia, where his father's family had been running a brewery for several generations. He entered the Gymnasium Johanneum at Luneburg in 1937. In 1943, he was conscripted as a Luftwaffenhelfer in World War II and served for two years until, at the age of 17, he was taken prisoner of war by American troops in 1945. After the war Luhmann studied law at the University of Freiburg from 1946 to 1949, where he obtained a law degree, and then began a career in Lüneburg's public administration. During a sabbatical in 1961, he went to Harvard, where he met and studied under Talcott Parsons, then the world's most influential social systems theorist. In later days, Luhmann dismissed Parsons' theory, developing a rival approach of his own. Leaving the civil service in 1962, he lectured at the national Deutsche Hochschule für Verwaltungswissenschaften (University for Administrative Sciences) in Speyer, Germany. In 1965, he was offered a position at the Sozialforschungsstelle an der Universität Münster [de] (Social Research Centre of the University of Münster), led by Helmut Schelsky. From 1965/66 he studied one semester of sociology at the University of Münster. Two earlier books were retroactively accepted as a PhD thesis and habilitation at the University of Münster in 1966, qualifying him for a university professorship. In 1968/1969, he briefly served as a lecturer at Theodor Adorno's former chair at the University of Frankfurt and then was appointed full professor of sociology at the newly founded University of Bielefeld, Germany (until 1993). He continued to publish after his retirement, when he finally found the time to complete his magnum opus, Die Gesellschaft der Gesellschaft (literally, "The Society of Society"), which was published in 1997, and has been translated into English as Theory of Society (volume I in 2012 and volume II in 2013). This work describes segmented societies divided into specialized functional subsystems.
Шығармалары
Льюманн өте көп еңбек жазды, 70-тен астам кітап және 400-ге жуық ғылыми мақала жариялады. Оның теориясы американдық социологияда әлі айқын із қалдырмаса да, қазіргі уақытта неміс социологиясында кеңінен танымал және сұранысқа ие, сондай-ақ Жапонияда, Скандинавияда және Шығыс Еуропада, оның ішінде Ресейде де белсенді түрде зерттелді. Оның басқа елдерде салыстырмалы түрде төмен беделі, оның еңбектерін аударудың қиындығына байланысты, себебі оның жазу стилі тіпті неміс тілінде оқитындарға, соның ішінде көптеген социологтарға да қиындық туғызады. (Social Systems 1995, xxvii б.)
Luhmann wrote prolifically, with more than 70 books and nearly 400 scholarly articles published on a variety of subjects, including law, economy, politics, art, religion, ecology, mass media, and love. While his theories have yet to make a major mark in American sociology, his theory is currently well known and popular in German sociology, and has also been rather intensively received in Japan, Scandinavia, and Eastern Europe, including in Russia. His relatively low profile elsewhere is partly due to the fact that translating his work is a difficult task, since his writing presents a challenge even to readers of German, including many sociologists. (p. xxvii Social Systems 1995)
Льюманнның көптеген еңбектері құқықтық жүйенің жұмыс істеуімен тікелей айналысады, ал оның құқық туралы автопоэтикалық теориясы құқық социологиясы және құқықтық-әлеуметтік зерттеулерге ең ықпалды үлес қосулардың бірі саналады. Солтүстік Америкада Льюманн, әлеуметтік жүйелер теориясының мүмкіндіктері туралы сыншыл теоретик Юрген Хабермаспен өткізген пікір-таласымен танымал. Бұрынғы ұстазы Талкотт Парсонс сияқты, Льюман да «үлкен теорияның» жақтаушысы, бірақ бұл философиялық негізділік немесе постмодернист жазушылардың сындық еңбектерінде жиі айтылатын «мета-наратив» мағынасында емес. Керісінше, Льюманның жұмысы, жалпы алғанда, күрделілік теориясына жақын, себебі ол әлеуметтік өмірдің кез келген аспектісін әмбебап теориялық аяқта қарастыруға тырысады, бұл оның жазған тақырыптарының алуан түрлілігінен де көрінеді. Льюманнның теориясы кейде, әсіресе ағылшын тілді елдерде, өте абстрактты және күрделі деп есептеледі, ал оның еңбектері неміс тілді елдер, Скандинавия және Италия ғалымдарына ұзақ уақыт бойы әсер етіп келеді.
Much of Luhmann's work directly deals with the operations of the legal system and his autopoietic theory of law is regarded as one of the more influential contributions to the sociology of law and socio legal studies. Luhmann is probably best known to North Americans for his debate with the critical theorist Jürgen Habermas over the potential of social systems theory. Like his erstwhile mentor Talcott Parsons, Luhmann is an advocate of "grand theory", although neither in the sense of philosophical foundationalism nor in the sense of "meta narrative" as often invoked in the critical works of post modernist writers. Rather, Luhmann's work tracks closer to complexity theory, broadly speaking, in that it aims to address any aspect of social life within a universal theoretical framework—as the diversity of subjects he wrote on indicates. Luhmann's theory is sometimes dismissed as highly abstract and complex, particularly within the Anglophone world, whereas his work has had a more lasting influence on scholars from German speaking countries, Scandinavia and Italy.
Луманның қабылдауы
Луманның жүйелік теориясы сыншыларсыз емес; оның "автопоэздік" және "әлеуметтік жүйе" анықтамалары басқалардан өзгеше. Сонымен қатар, оның теориясы бүкіл әлемде әлеуметтанушылар және басқа ғалымдар тарапынан қолданылуда. Ол көбінесе корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік, ұйымдық заңдылық, басқару құрылымдары, сондай-ақ құқық тану және, әрине, жалпы әлеуметтану саласындағы талдауларда пайдаланылады. Оның жүйелер теориясы АҚШ-тағы әртүрлі энергия технологияларының, оның ішінде смарт желілер, көміртегіді ұстау және сақтау, жел энергиясы сияқты медиа дискурсын зерттеу үшін де қолданылды, сондай-ақ дипломатия саясаттан қалай ерекшеленетінін көрсету үшін де пайдаланылды, себебі бұл екеуі екі бөлек жүйе болып табылуы мүмкін, олардың әрқайсысының өзіндік функциялары мен медиасы бар (сәйкесінше бейбітшілік және билік). Оның бұл тәсілі Луман әлеуметтік жүйелердің операциялық жабылуын немесе автопоэздік әлеуметтік жүйелердің шындығында бар екенін ешқашан көрсетпегенін айтқандардың сынына ұшырады. Оның орнына ол мұны алғышарт немесе болжам ретінде қарастырды, нәтижесінде адамдарды әлеуметтік жүйелерден шығарып тастаудың логикалық қажеттілігі туындады, бұл әлеуметтік жүйелер көзқарасының жеке адамның мінез-құлқы, іс-әрекеті, мотивтері немесе тіпті кез келген жеке тұлғаның болуын ескере алмауына әкеп соқты.
Luhmann's systems theory is not without its critics; his definitions of "autopoietic" and "social system" differ from others. At the same time, his theory is being applied worldwide by sociologists and other scholars. It is often used in analyses dealing with corporate social responsibility, organisational legitimacy, governance structures as well as with sociology of law, and of course general sociology. His systems theory has also been used to study media discourse of various energy technologies throughout the US, including smart grids, carbon capture and storage, and wind energy, but also to highlight how diplomacy differs from politics as these two may pose two distinct systems with distinct functions and distinct media (peace and power, respectively). His approach has attracted criticism from those who argue that Luhmann has at no point demonstrated the operational closure of social systems, or in fact that autopoietic social systems actually exist. He has instead taken this as a premise or presupposition, resulting in the logical need to exclude humans from social systems, which prevents the social systems view from accounting for the individual behavior, action, motives, or indeed existence of any individual person.
Жазбаларды жазу жүйесі (Zettelkasten)
Лухманн "slip box" немесе Zettelkasten әдісімен кеңінен жазбалар жасағанымен белгілі болды. Ол зерттеулері үшін 90 000-ға жуық карточкадан тұратын zettelkasten құрды және осының арқасында өте көп шығарма жаза алғанын айтты. 2019 жылы ол цифрлық форматқа көшіріліп, онлайн қолжетімді болды. Лухманн zettelkasten-ді "Kommunikation mit Zettelkästen" эссесінде жүйелер теориясын зерттеудің бір бөлігі ретінде сипаттады.
Luhmann was famous for his extensive use of the "slip box" or Zettelkasten note taking method. He built up a zettelkasten of some 90,000 index cards for his research, and credited it with making his extraordinarily prolific writing possible. It was digitized and made available online in 2019. Luhmann described the zettelkasten as part of his research into systems theory in the essay Kommunikation mit Zettelkästen.
Әр түрлі
Лухманн Пауль Вюрдың "Дас фальше бух" әдеби шығармасында Ульрих Соннеманн [de], Иоганн Георг Хаманн, Ричард Бакминстер Фуллер және тағы басқалармен бірге кейіпкер ретінде де бейнеленеді. Лухманн өзінің туған қаласы Люнебургтегі ата-анасының үйінде "Понс" деп аталатын пабқа ие болған. Бұл үй, сонымен қатар оның әкесінің сыра зауытын да қамтитын, 1857 жылдан бері оның отбасының меншігінде болды.
Luhmann also appears as a character in Paul Wühr's work of literature Das falsche Buch, along with Ulrich Sonnemann [de], Johann Georg Hamann, Richard Buckminster Fuller and others. Luhmann owned a pub called "Pons" in his parents' house in his native town of Lüneburg. The house, which also contained his father's brewery, had been in his family since 1857.