Кіріспе

Неміс тарихшысы (1931–2014)

Ханс Ульрих Велер (11 қыркүйек 1931 – 5 шілде 2014) – неміс солшыл либералы болған.

Өмір

Велер Фрейденберг қаласында, Вестфалияда дүниеге келген. Ол тарих және әлеуметтануды Кёльн, Бонн қалаларында және Фулбрайт стипендиясымен АҚШ-тағы Огайо университетінде оқыды; алты ай бойы Лос-Анджелесте дәнекерлеуші және жүк көлігі жүргізушісі болып жұмыс істеді. 1960 жылы Кельн университетінде Теодор Шидердің жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады. Оның диссертациясы социал-демократия мен ұлт мемлекеті және Германиядағы 1840-1914 жылдар аралығындағы ұлттық мәселелерге арналған еді. Оның "Бисмарк және империализм" тақырыбындағы постдокторантуралық диссертациясы академиялық мансабына жол ашты. "Америкалық империализм 1865-1900 жылдар аралығында" атты жобасына Американың білімді қоғамдар кеңесі қолдау көрсетті, бұл оған 1962-1963 жылдары американдық кітапханаларда зерттеу жүргізуге мүмкіндік берді және нәтижесінде екі кітап жарық көрді. Барлығы алты жыл АҚШ-та тұрып, оның академиялық құрылымдары мен салыстырмалы модернизация бойынша зерттеулеріне күшті әсер етті. Велер Кельн университетінде (1968-1970), Берлин еркін университетінде (1970-1971) және Билефельд университетінде (1971-1996) сабақ берді. Велер және оның әріптестері Юрген Кокка және Рейнхарт Козелек тарихи талдаудың Билефельд мектебін құрды. Тарихтың саяси аспектілерін баса назар аударудың орнына, дәстүрлі тәсілге қарсы, оның жақтаушылары әлеуметтік-мәдени дамуға ден қояды. Велер айтқандай, тарих "тарихи әлеуметтік ғылым" ретінде негізінен 19 және 20 ғасырлардағы неміс қоғамын зерттеу контекстінде зерттелді. 1975 жылдан бастап жаңа журналдың редакторы болып қызмет етті. 1958 жылы Ренате Пфичке үйленіп, үш балалары болды. 2003 жылы Велер Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының сыйлығын жеңіп алды.

Билефельд мектебі

Велер – тарихты талдау үшін әлеуметтік ғылым әдістерін қолданатын тарихшылар тобының жетекшісі. Батыс Германия тарихнамасында әлеуметтік тарих 1950-1960 жылдары ұлттық тарихтың мұрагері ретінде дамыды, оған Ұлттық Социализмтің (нацизмнің) әсерінен сенімсіздік туды. "Қоғам тарихының" (Gesellschaftsgeschichte) неміс үлгісі 1960 жылдары пайда болғаннан бері неміс тарихына әлеуметтану және саяси жаңғыру теорияларын қолдануымен белгілі болды. Велер мен Билефельд мектебі модернизация теориясын "дәстүрлі" неміс тарихын – яғни, бірнеше "үлкен тұлғаларға" бағытталған ұлттық саяси тарихты – саясаттан тыс қоғамдық құрылымдарды қамтитын неміс қоғамының біртұтас және салыстырмалы тарихына айналдырудың жолы ретінде ұсынды. Велер Макс Вебердің модернизация теориясына сүйенді, сондай-ақ Карл Маркс, Отто Хинце, Густав Шмоллер, Вернер Зомбарт және Торстейн Вебленнің идеяларын пайдаланды. Велердің "Неміс қоғам тарихы" (1987) – 18-20 ғасырлардағы неміс қоғамының бес томдық тарихы. Әр том тарихи процестерді әлеуметтік тарих тұрғысынан қарастырады, демография, экономика және әлеуметтік теңдік тақырыптары бойынша құрылған. Оның даму процестерін егжей-тегжейлі талдауы, көптеген сілтемелер мен статистикалық мәліметтерге негізделгендіктен, кейде толық картинаны жасырады. Дегенмен, әлеуметтік құрылымдағы сабақтастық пен өзгерістердің үлгілері айқын көрінеді. Ранке мен Маркс (бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан кейбір неміс тарихшылары армандаған) тарихнамалық синтезінен өзгеше, Велердің еңбегі Макс Вебердің билік, экономика және мәдениет туралы тұжырымдамаларын қамтиды және "толық тарих" тұжырымын қалыптастыруға ұмтылады. 1- және 2-томдар феодализмнен 1848 жылғы революцияға дейінгі кезеңді қамтиды. 3-том "Неміс қос революциясы" (1849-1914, 1995) Велердің неміс Sonderweg, яғни "ерекше жолына" ұзақ жылдар бойы баса назар аударғанын көрсетеді, оны нацизмнің және 20 ғасырдағы Германияның апаттарының түбірлі себебі деп есептейді. Велер Германияның апатқа ұшырауының бастауын 1860-1870 жылдарға, экономикалық жаңғыру жүрген, бірақ саяси жаңғыру орын алмаған, ал ескі пруссиялық ауылдық элита армияны, дипломатияны және мемлекеттік аппаратты қатаң бақылауда ұстап тұрған кезге жатқызады. Дәстүрлі, аристократиялық, көне қоғам жаңадан пайда болған капиталистік, буржуазиялық, жаңғырушы қоғаммен күресті. Өнеркәсіп пен экономикадағы, сондай-ақ мәдени саладагы жаңғыру күштерінің маңыздылығын мойындаған Велер Германиядағы саяси билік иерархиясында, әлеуметтік санада және сыныптық қатынастарда (Klassenhabitus) реакциялық дәстүршілдік басым болды деп санайды. Велердің "Неміс қоғам тарихы: Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуынан екі неміс мемлекетінің құрылуына дейін" (1914-1949, 2003) – оның неміс қоғамының монументалды тарихының төртінші томы. Германияның 1914-1945 жылдар аралығындағы апатты саясаты оның саяси құрылымдарының жаңғыруының кешігуімен түсіндіріледі. Велердің төртінші томының негізгі тақырыбы – "орта тап" және "революция" тұжырымдары, олардың әрқайсысы 20 ғасырдың қалыптасуына зор ықпал етті. Велердің нацистік билікті зерттеуі оның Адольф Гитлерге ерекше назар аударатын "харизматикалық үстемдік" тұжырымымен анықталды. Бесінші том 1990 жылға дейін жарияланды, бірақ серияның ешқайсысы әлі ағылшын тіліне аударылмаған. Алайда, 1980 жылдардан бастап Билефельд мектебі "мәдени бұрылыс" жақтастары тарапынан мәдениетті қоғам тарихына енгізбегені, саясатты қоғамға, ал жеке тұлғаларды құрылымдарға дейін кеміткені үшін сынға ұшырады. Қоғам тарихшылары өздері сынға алған дәстүрлі көзқарастарды кері айналдырды (Маркстың Гегельді кері айналдыру үлгісі бойынша). Нәтижесінде, сынға алынған көзқарастарға қатысты мәселелер шешілген жоқ, керісінше, олардың мәні өзгеріп кетті. Жеке тұлғаларға назар аудару дәстүрі құрылымдарға назар аударумен алмастырылды, ал эмфатикалық түсінік себептік түсіндірмемен алмастырылды.

Sonderweg теориясының қорғаушысы

Велер неміс империясын зерттеуге маманданған. Ол 19-ғасырда Германия тек ішінара модернизацияланды деген пікірді қолдайтын Sonderweg (ерекше жол) тезисінің белгілі жақтаушыларының бірі болды. Нәтижесінде, экономикалық сала модернизацияланды, ал әлеуметтік сала ішінара модернизацияланды. Велер Германия үкіметі әлеуметтік империализмді қолданыстағы әлеуметтік және саяси тәртіпті сақтау үшін ішкі мәселелерден халықтың назарын аудару құралы ретінде пайдаланды деп есептеді. Хиллгрубер мен Хилдебранд сыртқы саясатты қалыптастырушы элитаға қатысты эмпирикалық зерттеулер негізінде дәстүрлі Primat der Aussenpolitik (сыртқы саясаттың басымдығы) көзқарасын қолдады, бірақ Велер Primat der Innenpolitik (ішкі саясаттың басымдығы) көзқарасын ұсынды, дипломатиялық тарихты теориялық зерттеулерге бағытталған әлеуметтік тарихтың саласы ретінде қарастырды.

Тарих философиясы

Велер жиі дәстүрлі неміс тарихнамасын саяси оқиғаларға, тарихтағы жеке тұлғаның рөліне және тарихты өнер ретінде қарастыруға баса назар қойғаны үшін консервативті және өткенді дұрыс түсіндіруге қабілетсіз деп сынады. Ол 1980 жылдардағы «Historikerstreit» (тарихшылардың пікір таласы) -нда маңызды рөл атқарды. Бұл пікір талас философ Эрнст Нолтедің 1986 жылғы 6 маусымда «Франкфуртер Алгемайне Цайтунг» газетінде жарияланған мақаласынан кейін басталды. Мақаласында Нолте Гулаг пен нацистік жойқын лагерьлер арасында себеп-салдар байланысы бар екенін айтты, алдыңғысы екіншісіне әсер еткенін болжады, оны ол «überschießende Reaktion» («артық реакция») деп атады. Бұл көптеген (көбінесе солшыл) зиялыларды ашуға тікелейді, мысалы, Велер мен философ Юрген Хабермас Нолтенің тезисін қабылдамады және нацистік Германияның қылмыстарын бірегей жамандық ретінде қарастыруға ұсынды, ал Нолтені қорғаушылар Нолте бастапқыда оған қарсы ешқашан дауласпағанын мәлімдеді. Велер Нолтеге қатысты сын-пікірде қатал болды және бірнеше мақалалар мен кітаптар жазды, оларды Велердің өзі Нолтеге қарсы polemikalyқ шабуылдар деп мойындады. 1988 жылы жарық көрген «Historikerstreit, Entsorgung der deutschen Vergangenheit?» («Неміс өткенінен құтылу? : «Historikerstreit» туралы polemikalyқ эссе») кітабында Велер Нолте көзқарастарының барлық аспектілерін сынады және «Historikerstreit»-ті нацистік жылдардың естелігін «жасыру және кешіруге арналған картель» басшылығындағы Нолтеге қарсы неміс өткенін тарихи тұрғыдан түсіну үшін «саяси күрес» деп атады. Нолтеден басқа, Велер Михаэль Штюрмердің жұмысына «осы екінші республиканың әлеуметтік-саяси өміріне дейін негізделген консенсустың маңызды элементіне қарсы соғыс жариялау» ретінде шабуыл жасады. «Historikerstreit» кезінде Велер Юрген Хабермастың Андреас Хиллгрюберге шабуыл жасау әдісін қолдаған аз тарихшылардың бірі болды. Британдық тарихшы Ричард Дж. Эванс, әдетте Хиллгрюберді қатаң сынаған, Хабермас пен Велердің «нацистік партиядағы сынақтан өткен жоғары лауазымды шенеуніктер» туралы сөзімен Хиллгрюберге шабуыл жасауда тым шарықтап кеткенін сезінді. Мюллер «неміс солшыл либералды зиялыларының саяси мәдениетінің қызықты ерекшелігі» туралы жазды, мысалы, Велер, Кеңес Одағындағы сталиндік репрессияны «ресейлік азаматтық соғыстың шектен шығуы» деп сипаттады және кеңес және неміс тарихы арасында ешқандай салыстыру жоқ деп мәлімдеді. Керісінше, Велер Германия мен басқа Батыс елдерінің тарихын салыстырудың ғана дұрыс екенін ұсынды.

Сын

Велердің еңбегі сыналып бағаланды.

Оң жақ қанатының өкілдерімен

Оң жағынан Отто Пфланце Велердің «бонапартизм», «әлеуметтік империализм», «негативтік интеграция» және «Саммунгсполитик» («бірігу саясаты») сияқты терминдерді қолдануы, қарапайым эвристикалық тәсілдерден асып, тарихи ойдан шығарылған туындыға айналғанын айтты. Немец консервативті тарихшысы Томас Ниппердейдің пікірінше, Велер неміс элиталарын одан да біртұтас көрсеткен, 19 ғасырдағы неміс қоғамында жоғарыдан келген күштерге тым көп, ал төменнен келген күштерге тым аз назар аударған. Сондай-ақ, тәртіп пен тұрақтандыру күштері мен демократия күштері арасындағы қайшылықты тым күшті бейнелеген, ал Германия империясының салыстырмалы тұрақтылығына түсінік бермеген. Блэкборн мен Элидің пікірінше, ерекше жол (Sonderweg) болған жоқ, және Германияның неліктен Ұлыбританияға айналмағанын сұрау тарихқа қарсы, себебі Германия – Германия, ал Ұлыбритания – Ұлыбритания. Екіншіден, Германия үшін империалистік саясатты жақтаған оңшыл топтардың көпшілігі үкімет тарапынан құрылмаған, тіпті үкімет қабылдағысы келген саясаттан гөрі одан да агрессивті саясат талап еткен. Үшіншіден, империализмді қолдаған көптеген топтар, шетелдегі империализмді толықтыру үшін ішкі саяси және әлеуметтік реформалар саясатын қажет деп санаған. Канадалық тарихшы Фред Каутц, Голдхагенға жасаған шабуылдары үшін Велерді антисемит деп айыптады. Каутц былай деп жазды: «Ол [Велер] Голдхагеннің Холокост туралы жазуға қабілетсіз деп ойлайтынын ашық айтуға батыл болмайды, себебі ол еврей. Немец профессорларының зерттеулерінде қандай бұрыс ойлар туындағаны таң қалдырады, онда ежелгі дәстүр бойынша, шындықты ашу үшін тыныш ізденеді, *sine ira et studio* («күшпен және ашусыз»): тарихтың құрбандарына өз тарихын жазуға рұқсат етілмеуі керек!» 2000 жылы Велер Америка тарих қоғамының құрметті мүшесі атанған сегізінші неміс тарихшысы болды. Велер бұған кейбір тартыншақтықпен келісті, өйткені бұрынғы құрметті мүшелердің қатарында Леопольд фон Ранке, Герхард Риттер және Фридрих Майнеке болған. 2006 жылғы сұхбатта Велер, Холокостты жоққа шығарғаны үшін Дэвид Ирвингтің Австрияда түрмеге қамалуын қолдады: «Миллиондаған адамдардың, олардың үштен бірі 14 жасқа дейінгі балалар болған, көзге көрінбейтін өлтірілуін сөз бостандығымен қорғалған нәрсе деп қарапайым түрде қабылдауға болмайды». Өмірінің соңғы жылдары Велер Түркияның Еуропалық Одаққа кіру мүмкіндігін қатаң сынады.