Кіріспе
Өсімдік түрі Рами (Ramie) – шығыс Азияға тән, қызылша тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл 1,5 метрге дейін өсетін көп жылдық шөптесін өсімдік; жапырақтары жүрек пішіндес, 15-20 см ұзын және 8-10 см кең, ал төменгі жағында тығыз, кішкентай түкшелері бар, сондықтан ақ түсті болып көрінеді; қызылша сияқты тікендей түкшелері жоқ. Нағыз рами немесе қытай шөбін қытай өсімдігі немесе ақ рами деп те атайды. Екінші түрі, жасыл рами немесе рея, Малай түбегінде пайда болған деп саналады. Оның жапырақтары төменгі жағынан жасыл, және тропиктік жағдайларға жақсы бейімделген.
the plant
Ramie (pronounced: '/r//eɪ//m//i/, RAYmee; from Malay rami), Boehmeria nivea, is a flowering plant in the nettle family Urticaceae, native to eastern Asia. It is a herbaceous perennial growing to tall; the leaves are heart shaped, long and broad, and white on the underside with dense, small hairs—this gives it a silvery appearance; unlike stinging nettles, the hairs do not sting. The true ramie or China grass is also called Chinese plant or white ramie. A second type, known as green ramie or rhea, is believed to have originated in the Malay Peninsula. It has smaller leaves which are green on the underside, and it appears to be better suited to tropical conditions.
Өсіру
Рами – ең көне талшықты дақылдардың бірі, кем дегенде 6000 жылдан бері қолданылып келеді және негізінен мата өндірісі үшін пайдаланылады. Бұл – өсімдік сабағының ішкі қабығынан (флоэма) алынатын баст талшығы, ағаш тәрізді сабақтың өзі немесе сыртқы қабығы емес. Рами әдетте жылына екі-үш рет жиналады, бірақ жақсы өсу жағдайында жылына алты рет жинауға болады. Басқа баст өсімдіктерінен айырмашылығы, рами талшығын сүтінен тазарту үшін химиялық өңдеу қажет. Өсімдік гүлдей бастағанда немесе сәл бұрын, өсуінің баяулағанын және талшықтың максималды мөлшеріне жеткенін көрсетеді, содан кейін оны жинайды. Тайваньның аборигендері мыңдаған жылдар бойы рамиді мата өндірісінде пайдаланған, және рами әлі де тыйым салынбаған мерекелерде киілетін дәстүрлі киімдер жасауға қолданылады (көбінесе жау тұтқындарын бас кесу және пышақтаумен байланысты). Рамиден «мехера» деп аталатын ашық тоқымалы мата жасалған, ол жылы климатқа ыңғайлы жейделер мен халаттарға қолданылған. Француз суретшісі Рауль Дюфи 20 ғасырдың басында француз көйлекшісі Шарвет қолданған мехераға арналған суреттердің үлгілерін жасаған. Бразилия 1930 жылдардың соңында өндірісті бастады, ал 1971 жылы өндіріс ең жоғары деңгейге жетті. Содан бері соя және синтетикалық талшықтар сияқты баламалы дақылдардың бәсекесінен өндіріс тұрақты түрде төмендеп келеді. Рами талшығының физикалық және химиялық қасиеттері Целлюлоза (салмақтық %) Лигнин (салмақтық %) Гемицеллюлоза (салмақтық %) Пектин (салмақтық %) Балауыз (салмақтық %) Микрофибриллярлық бұрыш (°) Ылғалдылық (салмақтық %) Тығыздық (г/см³) 68.6 – 76.2 0.6 – 0.7 13.1 – 16.7 1.9 0.3 7.5 8.0 1.50 + Өңделмеген рами талшықтарының механикалық қасиеттері Талшықтың диаметрі (мм) Жүктемеде сынғандағы күш (Н) Тартылу беріктігі (МПа) Сынғандағы деформация (%) 0.034 0.467 560 0.025
+Mechanical properties of untreated ramie fibers Fiber diameter (mm) Fracture load (N) Tensile strength (MPa) Fracture strain (%) 0.034 0.467 560 0.025
Қолданылуы
Рамидің беріктігіне қарамастан, тоқыма өндірісінде оны қолдану шектеулі болған. Талшықты алу және тазалау қымбатқа түседі, себебі бұл процесте қабыршақтау, соғу, қыздыру, жуу немесе химиялық заттарға ұшырату сияқты бірнеше кезеңдер қарастырылады. Шикі талшықты жабысқақ заттардан немесе шайырдан бөліп алу үшін осы кезеңдердің бірі немесе барлығы қажет болуы мүмкін. Талшықтың өте сынғыш болуы және төмен серпімділігі салдарынан оны иіру қиын, ал тоқу процесі талшықтардың арасындағы байланыс жеткіліксіздігінен туындаған жұмсақ беткейге байланысты күрделі болады. Рамиді кеңірек пайдалану үшін өңдеудің жақсартылған әдістерін әзірлеу және пластикке балама табу қажет болуы мүмкін. Рамиден өнеркәсіптік тігін жіптері, қаптама материалдары, балық аулау торлары және сүзгі маталары сияқты өнімдер жасалады. Сонымен қатар, үй жиһаздарына (құбырша, брезент) және киімге арналған маталар дайындалады, көбінесе басқа тоқыма талшықтарымен қоса қолданылады (мысалы, жүнмен араластырылған кезде, таза жүнмен салыстырғанда, қысқарудың айтарлықтай төмендеуі байқалады). Қағаз өндірісінде қысқа талшықтар мен қалдықтар пайдаланылады. Рами лентасы әдеттегі зығыр лентасының орнына кітап мұқабаларын безендіруде қолданылады. 2010 жылы Toyota Prius үшін мұнайдың орнына ағаш немесе шөптен алынған целлюлозадан жасалған өсімдік негізді пластиктерді қолдана бастады. Қолданылатын екі негізгі дақылдың бірі – рами. Рами Шығыс Азияда сәндік өсімдік ретінде де қолданылады. Вьетнамда рами жапырақтары "cây lá gai" деп аталады, ол "bánh gai" немесе "bánh ít lá gai" – вьетнамдық желімді күріштен жасалған тортты дайындаудың негізгі құрамы болып табылады. Жапырақтар тортқа ерекше түс, дәм және хош иіс береді. Қытайлық хакка қауымдастығында рами жапырақтары "chu yap (苧葉)" деп аталады, ол кілегейлі күріш ұнтағы, қант және су қосылып жасалған, қант тәрізді печеньелер жасаудың негізгі құрамы болып табылады. Бұл кілегейлі күріш ұнтағынан жасалған печеньелер хакка тілінде "ban (粄)" немесе кантон тілінде "Cha Kwo (茶棵)" деп аталады, бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа Kuih деликатесына ұқсас. Рами жапырақтары жиналып, тазартылып, диірменде ұнтақталады, кілегейлі күріш ұнтағы, су және қант қосылған қамырға араластырылады, жақсылап иленіп, алақанға сыятын шаршы немесе дөңгелек қиылған банан жапырақтарына салынып, буға пісіріледі. Рами жапырақтары печеньелерге қою жасыл түс және ерекше хош иіс береді. Рами кейде жоғары өнімділікке есептелген ескек шанағының құрылысында қолданылады. Махе Драйсдейл 2016 жылғы Рио Олимпиадасында рамиден жасалған ескек шанағын пайдаланды, онда ол ерлер арасындағы 1X Scull жарысында алтын медаль жеңіп алды.
Өндірушілер
Қытай рами өндірісінде жетекшілік етеді және негізінен Жапония мен Еуропаға экспорттайды. Жапония, Тайвань, Филиппин және Бразилия да оны өндіреді. Өндірілген рамияның шамалы бөлігі ғана халықаралық нарықта қолжетімді. Жапония, Германия, Франция және Ұлыбритания – басты импорттаушылар, ал қалған бөлігі ішкі тұтынуға жұмсалады.