Кіріспе

Монархқа тиесілі аумақ – монархқа қарайтын территориялық аймақ. Корольдік жер (кейде корольдік жер деп жазылады), сондай-ақ корольдік домен деп те аталады, монархқа тиесілі территориялық аймақ болып табылады, ол Мемлекеттің символы болып табылады. Бұл мұрагерлік мүлікпен тең және монархиямен бірге беріледі, одан бөліне алмайды. Бүгінде Достастық елдерінде корольдік жер мемлекеттік жер деп есептеледі және монархтың жеке меншігінен бөлек болып табылады.

Австралия

Австралияда белгілі бір иеліктері жоқ (мысалы, Ұлттық саябақ немесе Мемлекеттік орман) мемлекеттік жерлер Корольдік жерлер немесе Мемлекеттік жерлер деп аталады, және олар жеке мемлекеттің немесе Австралия Ұлттық бірлестігінің “Коронаның құқығында” екендігі ретінде сипатталады; Австралияда заңды үкіметтік орган ретінде жалғыз “Корона” жоқ (Корона туралы қараңыз). Австралиядағы көптеген Корольдік жерлер мемлекеттің құқығында сақталады. Ұлттық бірлестікке тиесілі жалғыз жерлер Солтүстік территория (Оңтүстік Австралиядан өткізілген), Австралия астаналық территориясы, Джервис шығанағы аймағы және әуежайлар, қорғаныс және басқа да мемлекеттік мақсаттар үшін сатып алынған шағын аумақтарды құрайды. Әрбір аймақтың мемлекеттік жерлерді сату және пайдалану саясаты өзгеше. Мысалы, барлық жердің жартысынан астамы Корольдік жерлер болып табылатын Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты 2005 жылы Корольдік жерлерді нарықтық құнмен бағалауды талап ететін даулы реформаны қабылдады. Корольдік жерлерге әртүрлі мемлекеттік немесе қоғамдық мақсаттарға, дамуға, қала құрылысына, сондай-ақ бос жатқан жерлер бөлінеді. Корольдік жерлер Австралия жерлерінің шамамен 23% құрайды, оның ішіндегі ең үлкен үлесі бос жерлер, ол жердің 12,5% құрайды. Корольдік жерлер әуежайлар, әскери полигондар (Ұлттық бірлестік), коммуналдық қызметтер (әдетте мемлекеттік) үшін пайдаланылады немесе кейде болашақ даму үшін бөлінбейді және резервте сақталады. Тасманияда Корольдік жерлер 1976 жылғы Корольдік жерлер туралы заңға сәйкес басқарылады. Квинслендте Бөлінбеген мемлекеттік жерлер (БМЖ) 1994 жылғы Жер туралы заңға сәйкес басқарылады. Оңтүстік Австралияда тиісті заң – 2009 жылғы Корольдік жерлерді басқару туралы заң. Викторияда бұл 1978 жылғы Корольдік жерлер (резерваттар) және 1958 жылғы Жер туралы заң болып табылады.

Австрия

XVIII ғасырдың соңынан бастап Австрия Габсбург монархиясының иеленген аумақтары корольдік жерлер (Kronländer) деп аталды. Бастапқыда Габсбург-Лорен әулетімен жеке одақта басқарылған олар, Габсбург мемлекетін құруда маңызды рөл атқарды және 1804 жылы құрылған орталықтандырылған Австрия империясының әкімшілік бөлімдері ретінде қайта ұйымдастырылды. 1848 жылғы төңкерістерден кейінгі жаңару кезеңінде Австрияның корольдік жерлері 1849 жылғы наурыз конституциясына сәйкес императорға тікелей бағынышты Штаттальтер губернаторларымен басқарылды. 1861 жылғы ақпан патентімен, император Франц Иосиф I жариялағаннан кейін, Австрияның корольдік жерлері белгілі бір автономия алды. Дәстүрлі Ландстенде (эстаттар) жиналыстары Ландтаг заң шығарушы органдарына дейін көтерілді, олардың бір бөлігі мүлікке иелік ету принципі бойынша сайланды. 1867 жылғы Аустро-Венгрия келісімінен кейін Венгрия Корольдігі (Трансильвания княздығымен бірге), Хорватия-Славония Корольдігі және Фьюме Сент-Стефан Тажының жерлерінің (Транслейтания) құрамдас бөлігіне айналды; 1918 жылы екі монархияның тарауына дейін Сислейтанияның қалған Австрия корольдік жерлерімен (ресми түрде: "Императорлық кеңесте ұсынылған корольдіктер мен жерлер") нақты одақта басқарылды.

Богемия

Ортағасырлық Еуропадағы Богемия Корольдігі, Киелі Рим империясының сайлау округі болған, корольдік жерлерден: Богемия Корольдігі, Моравия маргравиясы, Силезия герцогтықтары, Жоғарғы және Төменгі Лузатиядан тұрды.

Барбадос

Барбадос одақтастыққа қатысқан мемлекет болған кезде, "тақ жер" термині Тақтың (яғни, үкіметтің) бақылауындағы немесе меншігіндегі барлық жерлерді қамтыды. Бұл үкіметтің мәжбүрлеп иеленуі (мысалы, ерекше құқық арқылы немесе қылмыстық қызметі салдарынан) немесе салық төлемеген жерлерге де қатысты болуы мүмкін. "Тақ жерлері" термині мемлекеттік фермалар, жағажайлар және Ұлттық Тұрғын үй Корпорациясы күтіп ұстайтын басқа да жерлерге қатысты қолданылды. Үкімет Барбадостың жағалау жағажайларын жеке меншікке беруге рұқсат бермеді, ал елдегі жоғары толқын белгісінен төменгі барлық аймақтар "тақ жерлері" деп есептелді. 2021 жылдың 30 қарашасынан бастап Барбадос республикаға айналып, Монархияны президент басшылығымен алмастырды. Осының нәтижесінде барлық тақ жерлері мемлекеттік жерлерге айналды. Бірақ іс жүзінде мемлекеттік жерлердің функциялары тақ жерлерінің функцияларымен бірдей қалды.

Канада

Канада аумағындағы корольдік жерлер – Канада Короліне тиесілі белгіленген аумақтық жерлер. Монарх елдегі барлық корольдік жерлердің иесі болғанымен, олар федералды және провинциялық билік салаларына сәйкес бөлінеді, сондықтан провинциялардағы кейбір жерлерді тиісті провинциялық Корольдік басқарады, ал қалғандары федералды Корольдікке қарасты. Канаданың жер аумағының 89% корольдік жерлерді құрайды: 41% - федералды корольдік жерлер, ал 48% - провинциялық корольдік жерлер. Қалған 11% жеке меншікте. Федералды корольдік жерлердің көп бөлігі территорияларда (Солтүстік-Батыс территориялар, Нунавут және Юкон) орналасқан және оларды Канаданың Түпкі халықтары мен Солтүстік істер жөніндегі министрлігі басқарады. Провинциялардағы жерлердің тек 4% ғана федералдық бақылауда, көбінесе ұлттық саябақтар, үнді резерваттары немесе Канада Қарулы күштерінің базалары түрінде. Керісінше, провинциялар өз аумақтарының көп бөлігін провинциялық корольдік жерлер ретінде сақтайды, олар провинциялық саябақтар немесе жабайы табиғат аймақтары болып табылуы мүмкін. Корольдік жерлер монархиямен бірге берілетін және одан бөліне алмайтын мүлікке тең; сондықтан конституциялық конвенцияға сәйкес, монарх осы жерлерді бір жақты ғана сата алмайды, олар келесі король немесе патшайымға өтеді, егер Корольдіктің тиісті министрлері басқаша кеңес бермесе. Корольдік жерлер ел мен провинцияларға табиғи ресурстардан түсетін табыстың көп бөлігін қамтамасыз етеді, негізінен, бірақ тек провинциялық емес, орман шаруашылығы және кен байлықтарын зерттеу құқықтарын жалға беру арқылы; түсімдер тиісті үкіметке түседі және Альберта сияқты провинцияларда маңызды табыс көзі болуы мүмкін. Корольдік жерді үй немесе коттедж салуды көздейтін жеке тұлғалар да жалға ала алады.

Альберта

Альберта провинциясында мемлекеттік жер, сондай-ақ қоғамдық жер деп аталады, мысалы, кеңес шешімімен белгіленген жер. Мемлекеттік жерлер "Халық жерлері туралы заңмен" реттеледі, ол алғаш рет 1931 жылы "Провинциялық жерлер туралы заң" ретінде қабылданған және 1949 жылы қайта аталған.

Саскачеван

Саскачеван жерінің шамамен 65 пайызы мемлекеттік жер.

Ньюфаундленд және Лабрадор

Ньюфаундленд пен Лабрадордың 95 пайызы провинциялық мемлекеттік жер болып табылады. Ол консервациялық жобалар, пайдалы қазбаларды игеру және рекреациялық іс-шаралар сияқты мақсаттар үшін қолданылады. Дегенмен, Канада Королінің құқығымен алғашқы ұлттар арасындағы келісімдер арқылы провинциялық мемлекеттік жерді аборигендердің ұзақ мерзімді пайдалануына рұқсат беріледі немесе тыйым салынады, бұл келісімдерге сәйкес жүзеге асырылады.

Жаңа Шотландия

2013 жылдың қазанына қарай, Жаңа Шотландиядағы жердің шамамен 1,53 миллион гектары (3,8 миллион акр немесе провинцияның шамамен 29%) мемлекеттік жер деп белгіленген. Мемлекеттік жер провинцияға тиесілі және оны Жаңа Шотландия азаматтарының атынан Табиғи ресурстар министрлігі басқарады. Бұл – барлық Жаңа Шотландия тұрғындарына тиесілі ортақ мүлік. Кеңестегі вице-губернатор ғана мемлекеттік жерді көбейтуге немесе таратуға, сондай-ақ сатып алынған немесе жалға алынған мемлекеттік жердің бағасын белгілеуге құқылы. Мемлекеттік жерлер әртүрлі мақсаттарда пайдаланылады, оның ішінде ауыл шаруашылығы, жел энергетикасы және коттедждер салу үшін, ал басқа аумақтар зерттеулер, қоршаған ортаны қорғау, халықтың демалысы және ресурстарды басқару үшін арналған.

Онтарио

Провинцияның 87 пайызы мемлекеттік жер, оның 95 пайызы Солтүстік Онтариода орналасқан. Бұл жерді Табиғи ресурстар және орман шаруашылығы министрлігі басқарып, экономикалық даму, туризм және демалыс мақсатында пайдаланады.

Принс Эдуард аралы

Принс-Эдвард аралындағы жердің 88% жеке меншікте, ал қалған 12% мемлекеттік немесе Корольдік жер болып табылады. Бұл Корольдік жерінің үлесі ең төменгі провинция, және оны Қоршаған орта, Энергетика және Климаттық әрекеттер министрлігі басқарады. Осы жерлер аң аулау, балық аулау, қаптап беру, жинау, жаяу серуендеу және құстарды қарау сияқты экономикалық емес мақсаттар үшін қолданылады.

Квебек

Квебек аумағының 92% -дан астамы мемлекеттік жер. Осы мұра және ондағы табиғи ресурстар Квебектің барлық аймақтарының әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосу үшін пайдаланылады. Мемлекеттік жерлер түрлі мақсаттарда қолданылады: орман шаруашылығы, минералдық, энергетикалық және жануарлар дүниесінің ресурстары; демалыс пен қорғауға арналған саябақтар, экологиялық қорықтар, жануарларға пана және олардың мекендейтін жерлерін дамыту, сондай-ақ өнеркәсіптік және қоғамдық пайдалану үшін, демалыс және туризм үшін инфрақұрылымды дамыту.

Франция

Францияның патшалық жерлері, патшалық меншігі немесе корольдік иеліктері (корольдік иелік) – Франция патшаларының тікелей иелігіндегі жерлер мен феодалдық иеліктер. Генрих IV билікке келгенге дейін корольдік домен Франция патшалығының барлық аумағын қамтымады және орта ғасырдың көп бөлігінде патшалықтың маңызды бөліктері басқа феодалдық мырзалардың тікелей иелігінде болды. 10 және 11 ғасырларда алғашқы Капетингтер – Францияны билеушілер болғанмен – иеліктерінің көлемі бойынша Франциядағы ең беделді феодалдық мырзалардың қатарына кірген жоқ. Сабырлылықпен, феодалдық заңды пайдалану арқылы (әсіресе, көтерілісшіл вассалдардан феодалдық иеліктерді тәркілеу), ірі феодалдық иеліктердің қыздарымен тиімді некелер арқылы, тіпті сатып алу арқылы Франция патшалары корольдік доменді кеңейте алды, ол 16 ғасырға қарай бүкіл патшалықпен бірдей бола бастады. Дегенмен, ортағасырлық аппанаж жүйесі (егер соңғы иесінде еркек мұрагерлер болмаса, қайтадан қосылуы мүмкін болатын сувереннің кіші ұлдары мен олардың ұлдарына феодалдық иелікті беру) корольдік доменнен үлкен аумақтарды бөліп алды және қауіпті бәсекелес аймақтарды құрды (әсіресе 14 және 15 ғасырларда Бургундия герцогтығы).

Гавайи

Гавай монархиясының құлатылуына дейін Гавай монархтары 1,8 миллион акр (7,300 км²) жерді иеленді, бұл Камехамеха III-нің жеке жерлері, ол 1848 жылғы 8 наурызда Ұлы Махеле кезінде Гавай монархиясының билеушісі үшін патшалық кеңсесінің қадір-қасиетін сақтау мақсатында бөлді. Камехамеха III және оның мұрагерлері бұл жерлерді жеке меншігіне айналдырып, оларды өздері қалағанша сатуға, жалға беруге немесе ипотекаға беруге құқылы болды. IV Камехамеха қайтыс болғаннан кейін Корольдіктің Жоғарғы Соты Камехамеха III жасаған жоғарыда аталған құжатқа сәйкес, Тақ жерлерін сақтап, 1848 жылғы 7 маусымдағы растау актісі бойынша "мұрагерлік тек таққа мұрагерлерге", "жеңімпаздың жеңіп алған тәжін кигендерге" ғана беріледі, сонымен қатар "әрбір кейінгі иеленуші оны Камехамеха III істегендей, жеке меншік ретінде өз еркіне және қалауынша реттей және пайдалана алады" деп шешім шығарды. Кейін 1865 жылғы 3 қаңтарда "Патшалық доменін ауыртпалықтан босату және оны иелiктен тыс қалдырмау" туралы акт қабылданды. Бұл заң ипотекалық қарыздарды өтеуді қарастырды және қалған жерлер "енді берілмейтін және Гавайи тажының мұрагерлері мен ізбасарларына мәңгілік мүлік ретінде өтеді" деп белгіледі, сондай-ақ "осыдан кейін аталған жерлерді трица жылдан аспайтын мерзімге жалға беруге заңмен рұқсат етілмейді" делінді. Тақ жерлері комиссарлары кеңесі үш адамнан тұрады, олардың екеуі Патшаның Кабинет кеңесінің мүшелерінен тағайындалады және ешқандай төлемсіз қызмет етеді, ал үшіншісі Жер агенті болып тағайындалады және аталған жерлердің кірісінен, Патша келісетін сомаға сәйкес жалақы алады. Жерді 1893 жылғы 17 қаңтарға дейін Лилиуокалани патшайымы иеленді. Осы күні монархия құлатылды. Уақытша және республикалық үкіметтер Тақ жерлерін өз басқаруына алды. 1898 жылы Гавайи Республикасы АҚШ-қа қосылғанда, аумақтық үкімет иелігін қабылдады. 1910 жылы бұрынғы патшайым Лилиуокалани Гавайи Тақ жерлерін жоғалтқаны үшін АҚШ-ты сотқа беруге тырысты, бірақ сәтті болмады. 2009 жылғы наурызда АҚШ Жоғарғы Соты Hawaii v. Office of Hawaiian Affairs ісі бойынша бірауыздан шешім шығарды, Гавайи Жоғарғы Сотының 1993 жылғы Федералдық Кешірім қаулысы Гавайи штатын жергілікті гавайиліктердің жерге деген талаптары шешілгенге дейін үшінші тараптарға сенімділікпен ұсталған жерлерді сатудан тыйым салады деген шешімін күштен шығарды. Сот алдымен Гавайи Жоғарғы Сотының пікірін қарауға құқылы екенін анықтады, өйткені ол Ақтау қарарына негізделген. Содан кейін ол Гавайи Жоғарғы Сотының Ақтау қарарына берген түсіндіруін қате деп тапты және федералды заң штаттың сенімділікпен ұсталған жерді сатуына кедергі келтірмейді деп шешті. Осыған сәйкес, ол істі Гавайи Жоғарғы Сотына қайтарды, Гавайи заңдары ғана осындай нәтижеге қол жеткізе ала ма, жоқ па, соны анықтау үшін.

Гонконг

Бұрынғы британдық колониядағы барлық "Мемлекеттік жалға алу шарты" 1997 жылдың 1 шілдесінде аумақтың мәртебесі өзгерген кезде "үкіметтік жалға алу шарты" болып өзгерді.

Тақтың жағдайы

Негізінен Польшада тұрақты династияның болмауына байланысты (Қараңыз: Польшадағы патша сайлаулары), патшалық жерлер белгілі, көбінесе заңсыз, күшті жергілікті магнаттардың бақылауында болды, кейде тіпті мемлекеттен жартылай тәуелсіздікке ие болды. XVI ғасырдың соңында корольдік лорд-канцлер Ян Замойский бастаған Ruch egzekucyjny (атқару қозғалысы) (өз отбасының мүдделеріне қарсы) өз мақсаттарының бірі ретінде "жерлерді атқаруды", яғни барлық патшалық жерлерді қайтаруды қойды, олар көбінесе Старостин отбасыларының келесі буындары заңсыз иеленген. 1562–1563 жылдары олар Польша Корольдігінің көптеген патшалық жерлерін монархқа қайтаруға мәжбүр етті, бірақ кейін бұл цикл қайталанды. Келесі ғасырларда Ruch egzekucyjny (атқару қозғалысы) және одан кейін сайланған патшалар szlachta-ның "Алтын" бостандыққа ие болуының нәтижесінде біртіндеп әлсіреді. Ақырында ақсүйектер патшалық жерлердің көп бөлігін бақылауға алды. Ресми ақсүйек атағы жоқ адамдарға мұрагерлік немесе берілген жағдайда патшалық мәртебе алуға рұқсат етілмеді. Польшаның бірінші бөлінісінен кейін 1775 жылы патшалық жерлер реформаланды, бұл ақсүйектердің теріс әрекеттерін азайтты, ал 1788–1792 жылдардағы Ұлы Сейм оларды сатуға шешім қабылдады, армияны реформалау және жаңғырту үшін қаражат жинау мақсатында. 1795 жылы Польшаның келесі бөліністерінен кейін "патшалық жерлер" бөліс жасаған елдерге тікелей қосылды.

Литвадағы жағдай

Ұлы Литва княздығында саяси ұлт көрші Польшаның тәжірибесін қабыланбады. Литва магнаттары осындай жерлерді өздерінің иелігінде қалдырды.

Испания

Тарихи тұрғыдан алғанда, Испания патшалары кең жерлерге, сарайларға, қамалдарға және басқа да ғимараттарға ие болды, бірақ қазіргі уақытта барлық мүлік мемлекетке тиесілі. Корольдік жерлерді "Patrimonio Nacional" деп аталатын тәуелсіз мекеме басқарады, ол Испания короліне немесе королевасына әрқашан қолжетімді болатын осы мүлікті күтіп ұстауға жауапты.

Ұлыбритания және оның алдыңғылары

Тарихи тұрғыдан алғанда, қазіргі Тақ мүлігі деп белгілі болған мүліктер билік құрған монархтың меншігі ретінде елді басқаруға қажетті қаржыны қамтамасыз ету үшін басқарылып келген. 1760 жылғы Азаматтық тізім заңы арқылы Георг III мемлекеттік қызметшілердің жалақысын, қорғаныс шығындарын, ұлттық қарызды және жеке қарыздарын төлеуден босатылу үшін, ал орнына Азаматтық тізім деп аталатын жылдық үлестенуді алу үшін, мүліктің кірісін қазыналыққа өткізді.

Вьетнам

Кронның Иелігі (;) – бастапқыда Нгуен әулетінің Кинь этносы көпшілікті құрамайтын протектораттары мен биліктері үшін жасалған геосаяси тұжырымдама. Кейіннен ол Вьетнам мемлекетінің әкімшілік бірлігіне айналды. Ол 1950 жылдың 15 сәуірінде ресми түрде құрылып, 1955 жылдың 11 наурызында таратылды.