Кіріспе

Джеймс Ланкастер (шамамен 1554 – 6 маусым 1618) – Елизавета дәуіріндегі ағылшын капері және саудагер.

Өмір және жұмыс

Ланкастер Гэмпширдегі Басингсток қаласынан шыққан. Ланкастер Португалияда саудагер және әскер адам ретінде тәрбиеленді, бірақ 1587 жылы Англияға қайтып келді. Одан кейін ол лондондық саудагер Томас Корделлдің сенімді қызметкері болды, 1588 жылы испан армадасына қарсы флоттағы өзінің «Эдвард Бонавентура» сауда кемесіне қолбасшылық етті және сэр Фрэнсис Дрейктің басшылығымен қызмет етті.

Шығыс Үндістанның қызметі

1591 жылдың 10 сәуірінде Ланкастер Джордж Реймонд пен Сэмюэл Фокскрофтпен бірге Девондағы Торбейден Шығыс Үндістанға маңызды сапарына шықты. Бұл үш кемеден (Пенелопа, Марчант Роял және Эдвард Бонавенчур) тұратын флот ағылшын теңізшілерінің Үндістанға жасаған алғашқы экспедициясы болды. Олар 1591 жылдың 1 тамызында Таблик шығанағына жетті. 12 қыркүйекте Кейп-Коррентес жанында бір кемені жоғалтып, эскадра Занзибарда (1592 жылдың ақпанында) тоқтады, қайта жабдықталды, келесі мамыр айында Коморин мүйісін айналып өтіп, маусым айында Малай түбегіне, Пенангқа жетті. Ланкастер сол жылдың қыркүйек айына дейін аралда болды. Кейін Цейлонға барғаннан кейін, экипаж үйге қайтуды талап етті. Қайту жолы қиын болды, 1594 жылдың мамырында Англияға тек жиырма бес офицер мен матрос аман жетті. Ланкастердің өзі 1594 жылдың 24 мамырында Райге келді. Оның Үндістанға жасаған сапары, Ральф Фичтің құрлықтағы саяхаттары мен саудасы сияқты, Шығыс Үндістан компаниясының құрылуына үлкен үлес қосты. Сол жылы ол Бразилиядағы Пернамбуко мен Ресифке қарсы жеке экспедицияға жетекшілік етті. Мақсаты – Үндістаннан қайтып келе жатқан португалдық каррактың дауылдан зақымданған жүгін басып алу еді. Шығыс Үндістанға жасаған сапардан өзгеше, бұл (Хаклюйттің мәліметінше) өте кәсіби және табысты болды. Капитан Генри Миддлтон басқаратын жеке эскадрильямен кездескеннен кейін, ол шабуылға өтіп, қаланы басып алды және (голланд саудагерлерінің флотилиясының көмегімен, олар да оған қосылды) бірнеше апта бойы қаланың бақылауын ұстады, каррактың жүгін және Бразилия ағашы (жүн тоқыма өнеркәсібінде қолданылатын қымбат қызыл бояудың көзі) сияқты жергілікті өнімдермен бірге жүктеді. 1600 жылы оған Шығыс Үндістан компаниясының алғашқы флотына (1601 жылдың 22 сәуірінде Торбейден шыққан) басшылық етуі тапсырылды; оның кемесі «Қызыл Айдаһар» аталды. Ол сонымен қатар Елизавета патшайымның Шығыс елдерінің әртүрлі билеушілеріне арнайы елшісі ретінде аккредиттелді. Жақсы Үміт мүйісінен (1 қараша 1601) өтіп, Ланкастер Никобар аралдарына (1602 жылдың 9 сәуірінен бастап), Ачехке және Суматраның басқа да аймақтарына (1602 жылдың 5 маусымынан бастап) және Явадағы Бантамға сапарлады. Ачехпен одақ құрылды, Бантамда алғашқы ағылшын Шығыс Үндістан компаниясының кеңсесі ашылды және Молукка аралдарына саудалық миссия жіберілді. Ланкастер португалдық үлкен галеонды басып алып, тонады. 1603 жылдың 20 ақпанынан 11 қыркүйегіне дейінгі кері сапар жылдам және сәтті болды, ал Ланкастер (саудада да, дипломатияда да жетістікке жеткендігі үшін) 1603 жылдың қазан айында жаңадан таққа отырған Джеймс I-ден рыцарлық атақ алды. Ланкастер 1618 жылдың маусымында қайтыс болғанға дейін Шығыс Үндістан компаниясының бас директорларының бірі болып қызмет етті. Стюарт дәуірінің басындағы Үндістанға және Солтүстік-Батыс жолын іздеуге жасалған көптеген сапарлар оның демеушілігі мен басшылығымен жүзеге асырылды. 1616 жылдың шілдесінде Уильям Баффин сэр Джеймс есімімен Баффин шығанағының (74° солтүстік ендігінде) солтүстік-батыс жағында орналасқан Солтүстік-Батыс жолының кіреберісіне Ланкастер саунды атады.

Уилл

Оның өсиетнамасы (18 сәуір 1618 жылы жасалған) 1717 жылы жарияланды. Екіншісі Оксфорд және Кембридж университетіндегі мұқтаж дінтану студенттеріне арналған, және "Скиннерлер компаниясы" оларға бүгінге дейін стипендиялар тағайындайды.

Скорбут

Саяхаты барысында Ланкастер жаңа жемістердің скорбутты алдын алудағы тиімділігін анықтады. 1601 жылы Ланкастер лимон шырынының скорбутқа қарсы әсерін зерттейтін тәжірибелік зерттеу жүргізді. Оның төрт кемеден тұратын флоты 1601 жылдың 21 сәуірінде Англияның оңтүстік-батысындағы Торбайдан шықты, ал 1 тамызға дейін үш кемеде скорбут пайда бола бастады (теңізге шыққаннан кейін 4 ай өткен соң). 9 қыркүйекте Оңтүстік Африкадағы Үстел шығанағына жеткен кезде үш кеме скорбуттан қатты зардап шекті, сондықтан Ланкастердің «Қызыл Эйдрагон» кемесінің экипажы флоттың қалған бөлігіне портына кіруге көмектесуге мәжбүр болды. Ланкастердің теңізшілері басқа кемелердегілерге қарағанда жақсы денсаулықта болды, себебі ол оларға әр таңертең үш қасықтан теңізге алып келген лимон шырынын берді. Ланкастер көп уақытын Мадагаскарда өткізіп, онда өз теңізшілерін емдеу үшін лимон шырыны мен басқа да цитрус жемістерін жинады. Адмиралтейство Ланкастердің баяндамасын алды. 1795 жылы – шамамен 200 жыл өткен соң және көптеген, қажетсіз өлім-жұлымдардан кейін – Адмиралтейство барлық теңізшілерге лимон шырынын міндетті түрде беруді бұйырды.