Кіріспе

Голландияның Жаңа әлемдегі сауда және отарлау үшін жауапты жарғылық компаниясы (1621–1792)

Голландияның Батыс Үндістан компаниясы немесе WIC (Westindische Compagnie) – голландиялық саудагерлер мен шетелдік инвесторлардың жарғылық компаниясы, ресми түрде GWC (Geoctrooieerde Westindische Compagnie;) деп танылды. Оның негізін қалаушылардың арасында Рейнье Пау, Виллем Уселлинкс (1567–1647) және Джесси де Форест (1576–1624) болды. 1621 жылғы 3 маусымда Голландияның Жеті Біріккен Нидерланд Республикасы Голландияның Батыс Үндістанындағы сауда монополиясы туралы жарғы берді және Атлантикалық құл саудасына, Бразилияға, Кариб теңізіне және Солтүстік Америкаға қатысты билік беруге рұхсат берді. Компанияның қызмет ете алатын аймағы Батыс Африканы (Рак тропигі мен Ізгі Үміт мүйісі арасында) және Американы қамтыды, соның ішінде Тынық мұхиты да кірді және Тордесильяс шартына сәйкес Малуку аралдарының шығысында аяқталды. Жарғының мақсаты саудагерлер құрған әртүрлі сауда посттары арасындағы бәсекелестікті, әсіресе испандық немесе португалдық бәсекелестікті жою болды. Компания XVII ғасырда Американы (оның ішінде Жаңа Нидерландыны) голландтықтардың кең ауқымды, бірақ көбінесе уақытша колонизациялауында маңызды рөл атқарды. 1624 жылдан 1654 жылға дейін, Голландия-Португалия соғысы кезеңінде, GWC Бразилияның солтүстік-шығысындағы португалдық территорияны басып алды, бірақ қатты қарсылықтан кейін Голландиялық Бразилиядан ығыстырылды. Бірнеше рет кері қайтарылғаннан кейін, GWC қайта ұйымдастырылды және 1675 жылы жаңа жарғы берілді, бұл негізінен Атлантикалық құл саудасындағы күшіне байланысты болды. Бұл «жаңа» нұсқа бір ғасырдан астам уақытқа созылды, Төртінші ағылшын-голландия соғысынан кейін, оның көптеген активтерін жоғалтқанға дейін.

Шығу тегі

Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) 1602 жылы құрылғанда Амстердамның кейбір саудагерлері оның монополиялық саясатымен келіспеді. Голландиялық фламанд астрономы, картографы және дін қызметкері Петрус Планциустың көмегімен олар Азияға солтүстік-шығыс немесе солтүстік-батыс бағыт арқылы кіру жолын іздестіріп, VOC монополиясын айналып өтуге тырысты. 1609 жылы ағылшын саяхатшысы Генри Гудзон, VOC қызметінде, Жаңа Англия жағалауына қонды және қазіргі Гудзон өзенімен Азияға Солтүстік-Батыс жолын табуға ұмтылды. Бірақ ол жол таба алмады. Осының салдарынан 1615 жылы Исаак Ле Мэр және Самуэль Бломмарт, басқалардың көмегімен, Оңтүстік Американың Tierra del Fuego архипелагының айналасынан оңтүстік-батыс маршрутын табуға күш салды, VOC монополиясын айналып өту мақсатында. Африкамен саудамен айналысқан алғашқы теңізшілердің бірі Балтазар де Мушерон болды. Африкамен сауда жасау сауда посттарын немесе фабрикаларды құруға мүмкіндік берді, бұл келіссөздер үшін маңызды бастама болды. Алайда, Бломмарт 1600 жылы Африка жағалауында Лоанго Корольдігінен мыс жеткізу үшін бір-бірімен бәсекелесіп, сегіз компания сауда жасағанын мәлімдеді. Питер ван ден Брокке осы компаниялардың бірінде жұмыс істеді. 1612 жылы Голландияның Алтын жағалауындағы Моуридеде (қазіргі Гана) голландтық бекініс салынды. Кариб теңізінде тұз, қант және темекі саудасы Испания тарапынан кедергіге ұшырады және бейбітшілік келіссөздеріне байланысты кейінге шегерілді. Испания Нидерланд Республикасының Азия және Америкамен сауда жасауын тоқтату шартымен бейбітшілік ұсынды. Испания Вест-Индия компаниясы құрылса, бейбіт келісімге қол қоймауға уәде берді. Осы кезде Испания мен Нидерланд Республикасы арасындағы Голландия Тәуелсіздік соғысы (1568–1648) жүріп жатты. Бас кеңесші Йохан ван Олденбарневельт 12 жылдық бітімгершілікке қол жеткізу үшін Батыс Үндістанмен сауданы тоқтатуды ұсынды. Ол Батыс Үндістан компаниясын құру туралы ұсыныстан бас тартты. Нәтижесінде бірнеше жыл бойы голландтар Оңтүстік Америкаға шетел туын көтеріп жүзіп өтті. Бірақ он жылдан кейін Стадхолдер Маврикий Оранский Испаниямен соғысты жалғастыруды, сонымен қатар Испанияның назарын Республикадан аударуды ұсынды. 1619 жылы оның қарсыласы Йохан ван Олденбарневельт өлім жазасына кесілді, ал 1621 жылдың сәуірінде бітім мерзімі аяқталғанда Батыс Үндістан компаниясы құрылды. Вест-Индия компаниясы 1621 жылдың маусымында Штаттар Генералынан жарғысын алды, ол оған Ньюфаундленд пен Магеллан бұғазы арасындағы Америка жағалауында сауда және отарлау бойынша 24 жылдық монополияны берді. Осы жылдар бойына осы жобаны қолдаушылардың бірі Рейнир Пау болды, ол 1621 жылы екі ұлын алғашқы менеджерлер етіп тағайындады; Питер мен Михаэль Рейнирш Пау он бес жыл бойы қызмет етті. 1622 жылы Рейнир Пау, Корнелис Бикер және Самуэль Бломмарт тағайындалды.

Ұйым

Голландияның Батыс Үндістан компаниясы Голландияның Шығыс Үндістан компаниясына (VOC) ұқсас құрылымда ұйымдастырылды. VOC сияқты, GWC-нің Амстердам, Роттердам, Хоорн, Миддельбург және Гронинген қалаларында бес кеңсесі – палаталар (камералар) болды, олардың ішінде Амстердам мен Миддельбургтегі палаталар компанияға ең көп үлес қосты. Басқару кеңесі 19 мүшеден тұрды, олар Он Тоғыз Джентльмен (Heeren XIX) деп белгілі болды. GWC институционалдық құрылымы федералдық принциптерге негізделген, бұл кез келген шешімді кеңінен талқылауды, аймақтық өкілдікті талап етті: Амстердамнан 8, Зеландиядан 4, Солтүстік Ширек (Хоорн және Энхуизен), Маас (Роттердам, Делфт және Дордрехт), Гронинген аймағынан 2-ден және Штаттар Генералынан 1 өкіл. Әр аймақтың өз палатасы мен директорлар кеңесі болды. Жарғының күші 24 жылға белгіленді. 1623 жылы ғана, бірнеше үміткерлерге қысым көрсеткеннен кейін қаржыландыру ұйымдастырылды. Нидерландтың Штаттар Генералы мен VOC капитал және субсидия ретінде бір миллион гульдер ұсынды. Иберия авторлары крипто-жүйттер немесе мараньолар VOC және GWC құрылысында маңызды рөл атқарғанын айтса да, зерттеулер олардың бастапқыда шағын рөл атқарғанын, бірақ Бразилиядағы голландтар кезеңінде кеңейгенін көрсетті. Испаниялық Нидерландтардан эмигрант болған кальвинистер GWC-ге маңызды инвестициялар жасады. 1621 жылы инвесторлар компанияға ақша салуға асықпады, бірақ Штаттар Генералы муниципалитеттер мен басқа да мекемелерді инвестиция жасауға шақырды. Жеке тұлғалардың баяу инвестициялауына себептер ретінде акционерлердің «директорлар саясатын және қарапайым инвесторлардың ақшасын басқаруды бақылауға мүмкіндігінің болмауы», бұл «директорлар мен олардың туыстарына қарапайым акционерлердің есебінен ыңғайлы қызметтер беру» болып табылатын «алдап-соғу» жағдайы болды. VOC директорлары өз акционерлерімен кеңеспей GWC-ге ақша салды, бұл бірқатар акционерлердің арасында наразылық тудырды. Шетелдік акционерлерді тарту үшін GWC шетелдік инвесторларға голландиялықтармен тең мәртебе ұсынды, нәтижесінде Франциядан, Швейцариядан және Венециядан акционерлер пайда болды. 1621 жылғы түпнұсқа жарғының ағылшын тіліндегі аудармасы жарияланды: «Біріккен провинциялардың Штаттар Генералының Батыс Үндістан компаниясын құру туралы берген бұйрықтары мен ережелері, Anno Dom. MDCXII». 1623 жылға қарай GWC-нің 2,8 миллион флориндік капиталы VOC-тің бастапқы капитализациясы 6,5 миллионға тең болмаса да, бұл әлі де айтарлықтай сома болды. GWC-де сауданы жүзеге асыру үшін 15 кеме болды және олар Батыс Африка мен Бразилия жағалауларында жүрді. VOC-тен айырмашылығы, GWC әскери әскерлерді орналастыруға құқығы жоқ. 1621 жылы он екі жылдық бітім аяқталғаннан кейін Республика Испаниямен қайтадан соғыс жүргізуге толық еркіндік алды. Африка мен Америкадағы португалдық колонияларды басып алып, қант және құл саудасын бақылауға алу мақсатымен «Үлкен Жоспар» (Groot Desseyn) жасалды. Бұл жоспар сәтсіз аяқталғаннан кейін, GWC-нің маңызды мақсаттарының бірі каперлікке айналды. Испан кемелеріне қарсы қорғану үшін сауда кемелерін қаруландыру маңызды болды. 1623 жылы шамамен барлық кемелерде 40-50 сарбаз орналастырылды, мүмкін, жау кемелерін тонауға көмектесу үшін. Бірінші экспедиция Штат Генералы мен VOC қолдауымен Штадхолдер Морис ұйымдастырған Чили, Перу және Боливия жағалауларына Жак л’Эрмит жасаған экспедиция болды ма, әлде басқасы ма, әлі белгісіз. Компания бастапқыда қымбат жобаларының нәтижесінде сәтсіздікке ұшырады, ал директорлары аумақты жаулап алудан бас тартып, кемелерді тонауға көшті. GWC-нің ең сәтті жетістігі – Пит Хейннің испан күміс флотын басып алуы болды, ол испан колонияларынан Испанияға күміс тасымалдады. Сондай-ақ, ол Бразилиядан қант, Гондурастан какао, индиго және басқа да құнды заттарды тасымалдайтын галеонды да тәркіледі. 1620 жылдардың соңында каперлік ең табысты қызмет болып табылды. Хейннің табысына қарамастан, компания директорлары бұл ұзақ мерзімді пайда табудың негізі емес екенін түсінді, сондықтан олар Америкадағы Иберия аумағын басып алуға қайтадан тырысты. Олар Бразилияны нысанаға алуды шешті. (Баияны қайта басып алу).

Бразилиядағы қатысу

Нидерландының әртүрлі аймақтарынан келген директорлар арасында қақтығыстар болды, Амстердам компанияны аз қолдады. Теңізге жақын емес қалалар, соның ішінде Харлем, Лейден, Гуда, Энхуизен және Хорн, аумақтарды басып алуға ынталы болды. Олар Бразилияға флот жіберіп, 1630 жылы алғашқы әрекет ретінде Олинда мен Пернамбуконы басып алып, Голландиялық Бразилия құруға тырысты, бірақ португалдардың күшті қарсылығына байланысты оларды ұстай алмады. Компанияның кемелері Кариб теңізінде қарақшылықпен айналысып, сонымен қатар маңызды жер ресурстарын, әсіресе тұзды көлдерді басып алды. Компанияның жалпы сәтсіздігі акцияларының құлдырауына әкелді және 1633 жылы голландиялықтар мен испандықтар бітім туралы келіссөздерді қайта бастады. 1629 жылы GWC Жаңа Нидерландыдағы бірқатар инвесторларға 7 маусымда Голландияның Генералдық штаттары бекіткен Бостандықтар мен Жеңілдіктер жарғысы арқылы патроншалықтар құруға рұқсат берді. Патроншалықтар колонияны халқымен толықтыруға көмектесу үшін құрылды, инвесторларға гранттар беру арқылы, әр грант бойынша "15 жастан асқан" шамамен 50 адамға жер берілді, негізінен Жаңа Нидерланд аймағында. Патроншалық инвесторлар өздерінің жер гранттарының көлемін "жағалау бойымен немесе кеме жүретін өзеннің бір жағалауы бойымен" 4 мильге дейін кеңейте алатын болды. Ренсселэрсвик Голландияның Батыс Үндістан компаниясының ең табысты патроншалығы болды. Басқа да елді мекендер Нидерланд Антиль аралдарында, Оңтүстік Америкада, Голландиялық Бразилияда, Суринамда және Гайанада құрылды. Африкада Алтын жағалауда (қазіргі Гана), Құл жағалауында (қазіргі Бенин) және қысқа мерзімге Голландияның Лоанго Анголасында бекеттер құрылды. Бұл неофеодалдық жүйе болды, онда меценаттарға шетелдегі колонияны басқаруға едәуір билік берілді. Америкада тері (Солтүстік Америка) және қант (Оңтүстік Америка) ең маңызды сауда тауарлары болды, ал Африкалық елді мекендер құлдармен (негізінен Антиль аралдары мен Суринамдағы плантациялар үшін), алтынмен, мыспен және азу тісімен сауда жасады.

Құлдырау

Солтүстік Америкада Альберт Бёрг, Самуэль Бломмерт, Самуэль Годжин және Йоханнес де Лает Жаңа Нидерланд колониясын қоныстандыру және жергілікті американдықтарға қарсы қорғануда көп табысқа жете алмады. Тек Килиан Ван Ренсселер ғана Гудзонның солтүстігіндегі өзінің қонысын сақтап қалды. Бломмерт Делавэрде Швеция атынан Жаңа Швеция колониясын құру арқылы өзінің мүдделерін жасырын түрде қорғауға тырысты. Содан кейін GWC-ның негізгі назары Бразилияға ауысты. 1630 жылы ғана Батыс Индия компаниясы Бразилияның бір бөлігін басып алды. 1630 жылы Бразилиядағы португалдық иеліктерді басып алып, Жаңа Голландия колониясы (астанасы Маурицстад, қазіргі Ресифе) құрылды. Соғыс компанияның күштеріне соншалықты талап қойды, компания үнемі банкротқа ұшырау қаупімен жұмыс істеуге мәжбүр болды. Шындығында, GWC 1636 жылы банкротқа ұшырады және оны жаңғыртуға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1636 жылы Голландияның Батыс Индия компаниясы Сент-Эвстатиус, Синт-Мартен және Саба аралдарын иеленді, олардың барлығы голландтардың бақылауына көшті. 1678 жылға қарай Сент-Эвстатиусқа үш аралды басқару үшін командир тағайындалды. Бразилиядағы соғыс жалғасып жатқандықтан, 1645 жылы, мерзімі біткенде GWC-ның жағдайы өте қиын болды. GWC-ның шығындарын VOC-тің табысымен өтеу әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені VOC директорлары оған келіспеді. 1645 жылы GWC-ға ең көп қатысқандар Трип отбасының мүшелері болды. Екі компанияны біріктіру мүмкін болмады. Амстердам көмектесуге құштар болмады, себебі Португалиямен бейбіт және пайдалы сауда қатынастарын сақтауға қызығушылық танытты. Амстердамның мұндай бейжай қанағаттанбауы баяу және жартылай жүргізілген саясаттың басты себебі болды, бұл ақырында колонияны жоғалтуға әкелді. 1647 жылы компания VOC капиталынан 1,5 миллион гульденді пайдаланып қайта құрылды. Штаттар Генералдығы Бразилиядағы соғыс үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.

Қайта бастау

Вестфалиялық бейбітшілікке байланысты, ГВК-ға испандық кемелерге шабуыл жасауға тыйым салынды. Португалдар Анголаны қайта басып алуға жетістікке қол жеткізді. Амстердам мен Зеландияның көптеген саудагерлері Киелі Рим империясының, Дания-Норвегияның, Англияның және басқа да Еуропа елдерінің теңізшілерімен және саудагерлерімен жұмыс істеуге шешім қабылдады. 1649 жылы бәсекелес швед Африка компаниясы құрылды; GWC алтын мен Африкадан әкелінген құлдарды Акра патшалығымен (қазіргі Гана) алмасты. Эльмина қамалы негізгі порты болды. 1654 жылы Ресифе қайта басып алынғаннан кейін голландтар Бразилиядан қуылды. 1656 жылы компания Бутр келісімін (Голландияның Алтын жағалауы) жасады. 1659 жылы Данияның Батыс Үндістан компаниясы, құпия голландтық кәсіпорны құрылды. (1660 жылы Корольдік Африка компаниясы құрылды, оны Йорк герцогы басқарды.) 1662 жылы ГВК испан тәжімен бірнеше келісімшарт жасады, оған сәйкес голландтарға 24 000 Африкадан әкелінген құлды жеткізуге рұқсат берілді. GWC Кюрасао аралын Атлантикалық құл саудасының орталығына айналдырып, құлдарды Батыс Африкадан аралға әкеліп, кейін Кариб теңізінде және Испан Америкасында сатты. Африкадағы GWC-нің ықпалы Екінші және Үшінші ағылшын-голланд соғыстары кезінде қауіп төнді, бірақ ағылшындардың голландтарды аймақтан ығыстыру әрекеттері сәтсіз аяқталды. Бірінші Вест-Инд компаниясы ұзақ уақыт бойы қиындықтарға тап болды, ал 1674 жылы оның тарауы ауырсынусыз болды. ГВК-нің 27 жыл бойы сақталу себебі, оның құлдардың арқасында Батыс Африкадағы құнды иеліктері болғандықтарымен түсіндіріледі.

Екінші Батыс Үндістан компаниясы

1674 жылы GWC өз борыштарын өтей алмағандықтан компания таратылды. Бірақ Батыс Африка мен Америкадағы голланд колониялары арасындағы саудаға деген сұраныстың жоғары деңгейде қалуына байланысты (атап айтқанда, құл саудасы), сол жылы екінші Батыс Үндістан компаниясы, «Жаңа Батыс Үндістан компаниясы» құрылды. Бұл жаңа компания алғашқысымен салыстырғанда дәл сол сауда аймағын басқарды, бірақ енді жекеменшік сауда актив емес еді. Барлық кемелер, бекіністер және т.б. жаңа компанияға өтті. Ешкім жұмыстан шығарылмады, бірақ директорлар саны 19-дан 10-ға, ал губернаторлар саны 74-тен 50-ге дейін азайтылды. 1679 жылы жаңа GWC-де 6 миллионнан астам гульден болды, оның көп бөлігін Амстердам палатасы ұсынды. 1687 жылы Балтазар Коймансқа тиесілі болған Asiento арқасында компания ең жоғары дивиденд төледі. 1694 жылдан 1700 жылға дейін GWC Алтын жағалаудағы Eguafo Корольдығына қарсы ұзақ соғыс жүргізді, қазіргі Гана. Коменда соғыстары көршілес африкалық корольдықтардың көптеген өкілдерін тартты және алтын саудасының орнына құл африкалықтармен сауда жасауға әкелді. Калабар Африкадағы ең ірі құл саудасы орталығы болды. Синт-Эустатий (Голланд Кариб аймағы) GWC-нің ең табысты активіне айналды және Атлант мұхитындағы құл саудасында құл болған африкалықтардың транзиттік пункті болды. 1734 жылдан кейін GWC негізінен құл саудасын жеңілдетумен айналысты және 1738 жылға дейін құлдарды жеткізуге жауапты болды. Содан кейін компания құл саудасын аутсорсингке беріп, оны жеке кәсіпкерлерге, әсіресе Зеландтың Мидделбург қаласында қалдырды. 1750 жылы Томас Хоуп компания кеңесіне сайланды, бірақ екі жылдан кейін Heren XVII-ді таңдады; оның орнына 1764 жылы Николаас Гелвинк келді. 1773 жылы кофе мен какао ішу кең таралған кезде Ван Эрсен ван Соммельсдейк отбасы Суринамдағы меншігін сатты. GWC Суринам қоғамымен бірлесіп үлкен үлес қосты. Суринам мен Кариб аймағындағы көптеген плантаторлар ипотекалардың (1772 жылғы дағдарыс) салдарынан қаржылық қиындыққа тап болды; құлдарға деген сұраныс төмендеді. 1775 жылы соңғы құл кемесі Виллемстад портына кірді. 1780 жылдан бастап компания зиянға ұшырап, дивиденд төлемеді. Төртінші ағылшын-голланд соғысынан кейін GWC өз колонияларын қорғауға қабілетсіз екені анық болды, өйткені Синт-Эустатий, Бербице, Эссекибо, Демерара және Голландтың Алтын жағалауындағы бірнеше бекіністер британдықтар тарапынан тез басып алынды. 1791 жылы GWC патентін жаңартпау және компанияны тарату туралы шешім қабылданды. Барлық акциялар сатылды және бұрын GWC-ге тиесілі болған аумақтар Нидерланд штатының басшылығына өтті. Уақытша директорлар кеңесі басқаруды өз қолына алды. 1795 жылға дейін GWC істерін басқару үшін Колониялар кеңесі құрылды. 1800 жыл шамасында үшінші Батыс Үндістан компаниясын құруға әрекет жасалды, бірақ ол сәтті болмады.