Батыс Еуропаның Азиядағы империялық ықпалы және колониялық кеңеюі

Батыс Еуропа мен Азиядағы империализм: 16-19 ғасырлардағы отарлау, сауда жолдары, әскери әсер және ұлттық мемлекеттердің пайда болуы талданды.

40 мин оқу

100%

Дереккөз: Western imperialism in Asia — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Батыс Еуропаның және оған байланысты мемлекеттердің Азияға ықпал етуі мен ықпалын кеңейтуі Батыс Еуропаның және оған байланысты мемлекеттердің (Ресей, Жапония және АҚШ сияқты) ықпалы мен империализмі Азия аумақтарында 16 ғасырда басталған отарлау кезеңінен бастап шыңына жетті және 20 ғасырдағы отаршылдықтан бас тартумен айтарлықтай азайды. Бұл 15 ғасырда Үндістан субконтинентіне және Оңтүстік-Шығыс Азияға сауда жолдарын іздеуден басталды, бұл тікелей Ашық аспан ғасырына әкелді, сонымен қатар еуропалықтар алғаш рет Шығыс Үндістан және кейіннен Қиыр Шығысқа деп атаған ерте заманғы соғысты енгізуге әкелді. XVI ғасырдың басында желкендер дәуірі Батыс Еуропаның ықпалын және колониализм кезінде дәмдеуіш саудасының дамуын кеңейтті. Еуропа стиліндегі отаршылдық империялар мен империализм Азияда алты ғасырлық отаршылдықта жұмыс істеді, ол 1999 жылы Португалия империясының соңғы отарлығы Макаоның тәуелсіздігімен аяқталды. Империялар халық және көпұлтты мемлекет туралы батыс ұғымдарын енгізді. Бұл мақалада ұлттық мемлекет туралы батыс ұғымының дамуы қарастырылады. Еуропаның саяси билігі, саудасы және Азиядағы мәдениеті тауарлар саудасының өсуіне себеп болды - бұл қазіргі заманғы әлемдегі еркін нарықтық экономиканың дамуының басты факторы. XVI ғасырда португалдар Азия мен Еуропа арасындағы саудада арабтар мен итальяндардың (жер үсті) монополиясын бұзып, Үндістанға Жақсы Үміт Мысығы айналасындағы теңіз жолын ашқан. Одан кейін пайда болған голландтық Шығыс Үндістан компаниясы Азиядағы португал ықпалын бірте-бірте басып қалды. Елу-алпыс жыл бойы португалдар Қытай мен Жапониямен сауда-саттық жасайтын болды. 1717 жылы және 1732 жылы Қытай үкіметі Макаоны өзінің барлық сыртқы саудасы үшін емпория етіп, импортқа барлық алымдарды алуға ұсынды; бірақ, таңғажайып құмарлықпен, португал үкіметі бас тартты, және португал ықпалының төмендеуі сол кезеңнен басталды. Голландиялық әскерлер алдымен Шығыс аймақтарында (ең бастысы Батавия, Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының қатты қорғалған штаб-пәтері) тәуелсіз базалар құрды, содан кейін 1640 және 1660 жылдар аралығында Малакка, Цейлон, кейбір оңтүстік Үндістан порттары мен Португалиядан табысты Жапония саудасын тартып алды. Кейіннен ағылшындар мен француздар Үндістанда қоныстар құрып, Қытаймен сауда-саттық жасады. 1763 жылы Жеті жылдық соғыс аяқталғаннан кейін британдықтар Үндістанда француз ықпалын жойып, Үндістан субконтинентіндегі ең маңызды саяси күш ретінде Британдық Шығыс Үндістан компаниясын (1600 жылы құрылған) құрды. XIX ғасырдың ортасынан аяғына дейінгі өнеркәсіптік революция алдында, фарфор, жібек, дәмдеуіштер мен шай сияқты шығыс тауарларына деген сұраныс Еуропа империализміне қозғаушы күш болып қала берді. Батыс Еуропаның Азиядағы үлесі сауда станциялары мен сауданы қорғау үшін қажетті стратегиялық аванпосттармен шектеліп қалды. Алайда индустрияландыру еуропалықтардың Азия шикізатына сұранысын күрт арттырды. 1870-ші жылдардағы ауыр ұзақ депрессия еуропалық өнеркәсіптік өнімдер мен қаржы қызметтерінің Африка, Америка, Шығыс Еуропа және әсіресе Азиядағы жаңа нарықтарын іздеуге түрткі болды. Бұл шабуыл "Жаңа империализм" деп аталатын жаһандық отаршылдық экспансияның жаңа дәуірімен тұспа-тұс келді, онда сауда мен жанама биліктен ана елдерінің саяси кеңейтуі ретінде басқарылған ауқымды теңізден тыс аумақтардың ресми отаршылдық бақылауына назар аударылды. 1870 жылдар мен 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы арасында Ұлыбритания, Франция және Нидерланды - Азиядағы қалыптасқан отаршылдық державалар - өз империяларына Таяу Шығыста, Үндістан субконтиненті мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы аумақтарды қосты. Сол кезеңде Мейдзи қалпына келтіруінен кейін Жапония империясы; 1871 жылы Франко-Прус соғысы аяқталғаннан кейін Германия империясы; 1898 жылы испан-американ соғысынан кейін патшалық Ресей; және АҚШ-та Шығыс Азияда және Тынық мұхит аймағында жаңа императорлық державалар ретінде тез пайда болды. Азияда Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар бірнеше негізгі императорлық державалар арасындағы күрес ретінде өтті, Еуропа державалары Ресеймен және Америка мен Жапонияның көтерілуімен бірге. Алайда, отаршылдық күштердің ешқайсысының екі дүниежүзілік соғыстың қысымына төтеп беруге және Азияда тікелей билігін ұстап тұруға ресурстары болмады. Бүкіл отаршылдық әлемдегі ұлтшылдық қозғалыстар Азияның қалған барлық колонияларының дерлік тәуелсіздігіне әкелді, бірақ отаршылдықтан бас тарту Соғыс суымен тоқтатылды. Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, Таяу Шығыс және Шығыс Азия әлемдік экономикалық, қаржылық және әскери жүйеге енгізілді, онда ірі державалар өзінің ықпалын кеңейту үшін бәсекелеседі. Алайда, соғыстан кейінгі жылдардағы жылдам экономикалық даму және Тайваньдағы Қытай Республикасы, Сингапур, Оңтүстік Корея, Жапония және Үндістан, Қытай Халық Республикасы және оның Гонконг автономиялық аумағының дамыған елдерінің өсуі, сондай-ақ Кеңес Одағының ыдырауы Батыс Еуропаның Азиядағы ықпалын айтарлықтай азайтты. АҚШ Азияда сауда және әскери базалары арқылы ықпалды күйін сақтап қалды.

Imperialization and spread of influence over Asia by Western Europe and associated states

The influence and imperialism of Western Europe and associated states (such as Russia, Japan, and the United States) peaked in Asian territories from the colonial period beginning in the 16th century and substantially reducing with 20th century decolonization. It originated in the 15th century search for trade routes to the Indian subcontinent and Southeast Asia that led directly to the Age of Discovery, and additionally the introduction of early modern warfare into what Europeans first called the East Indies and later the Far East. By the early 16th century, the Age of Sail greatly expanded Western European influence and development of the spice trade under colonialism. European style colonial empires and imperialism operated in Asia throughout six centuries of colonialism, formally ending with the independence of the Portuguese Empire's last colony Macau in 1999. The empires introduced Western concepts of nation and the multinational state. This article attempts to outline the consequent development of the Western concept of the nation state. European political power, commerce, and culture in Asia gave rise to growing trade in commodities—a key development in the rise of today's modern world free market economy. In the 16th century, the Portuguese broke the (overland) monopoly of the Arabs and Italians in trade between Asia and Europe by the discovery of the sea route to India around the Cape of Good Hope. The ensuing rise of the rival Dutch East India Company gradually eclipsed Portuguese influence in Asia. For fifty or sixty years, the Portuguese enjoyed the exclusive trade to China and Japan. In 1717, and again in 1732, the Chinese government offered to make Macao the emporium for all its foreign trade, and to receive all duties on imports; but, by a strange infatuation, the Portuguese government refused, and the decline in Portuguese influence dates from that period. Dutch forces first established independent bases in the East (most significantly Batavia, the heavily fortified headquarters of the Dutch East India Company) and then between 1640 and 1660 wrested Malacca, Ceylon, some southern Indian ports, and the lucrative Japan trade from the Portuguese. Later, the English and the French established settlements in India and trade with China and their acquisitions would gradually surpass those of the Dutch. Following the end of the Seven Years' War in 1763, the British eliminated French influence in India and established the British East India Company (founded in 1600) as the most important political force on the Indian subcontinent. Before the Industrial Revolution in the mid to late 19th century, demand for oriental goods such as porcelain, silk, spices, and tea remained the driving force behind European imperialism. The Western European stake in Asia remained confined largely to trading stations and strategic outposts necessary to protect trade. Industrialization, however, dramatically increased European demand for Asian raw materials; with the severe Long Depression of the 1870s provoking a scramble for new markets for European industrial products and financial services in Africa, the Americas, Eastern Europe, and especially in Asia. This scramble coincided with a new era in global colonial expansion known as "the New Imperialism", which saw a shift in focus from trade and indirect rule to formal colonial control of vast overseas territories ruled as political extensions of their mother countries. Between the 1870s and the beginning of World War I in 1914, the United Kingdom, France, and the Netherlands—the established colonial powers in Asia—added to their empires vast expanses of territory in the Middle East, the Indian Subcontinent, and Southeast Asia. In the same period, the Empire of Japan, following the Meiji Restoration; the German Empire, following the end of the Franco Prussian War in 1871; Tsarist Russia; and the United States, following the Spanish–American War in 1898, quickly emerged as new imperial powers in East Asia and in the Pacific Ocean area. In Asia, World War I and World War II were played out as struggles among several key imperial power, with conflicts involving the European powers along with Russia and the rising American and Japanese. None of the colonial powers, however, possessed the resources to withstand the strains of both World Wars and maintain their direct rule in Asia. Although nationalist movements throughout the colonial world led to the political independence of nearly all of Asia's remaining colonies, decolonization was intercepted by the Cold War. South East Asia, South Asia, the Middle East, and East Asia remained embedded in a world economic, financial, and military system in which the great powers compete to extend their influence. However, the rapid post war economic development and rise of the industrialized developed countries of Republic of China on Taiwan, Singapore, South Korea, Japan and the developing countries of India, the People's Republic of China and its autonomous territory of Hong Kong, along with the collapse of the Soviet Union, have greatly diminished Western European influence in Asia. The United States remains influential with trade and military bases in Asia.

Азияны еуропалықтардың ерте зерттеуі

Еуропаның Азияны зерттеуі ежелгі Рим дәуірінде Жібек жолы арқылы басталды. Римдіктер Қытай сияқты қашықтағы елдер туралы білімге ие болған. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Үндістанмен сауда Римдік Египеттің Қызыл теңіздегі порттары арқылы маңызды рөл атқарды.

Ортағасырлық Еуропаның Азияны зерттеуі

13-14 ғасырларда еуропалықтардың көптеген өкілдері, олардың көпшілігі христиан миссионерлері, Қытайға енуге тырысты. Осы саяхатшылардың ең белгілісі – Марко Поло. Бірақ осы сапарлардың шығыс-батыс саудасына ұзақ мерзімді әсері болмады, себебі 14 ғасырдың соңғы онжылдықтарында Азиядағы бірқатар саяси өзгерістер Еуропаның Азияны одан әрі зерттеуіне кедергі келтірді. Еуропалық миссионерлер мен саудагерлерге құлшыныс көрсеткен Қытайдағы Юань әулеті құлатылып, жаңа Мин билеушілері дін таратуға қарсы екені белгілі болды. Сонымен қатар, түріктер Жерорта теңізінің шығыс бөлігін бақылауға алып, маңызды құрлық арқылы өтетін сауда жолдарын жапты. Осылайша, 15 ғасырға дейін Еуропа мен Азия арасындағы шағын сауда және мәдени алмасулар мұсылман саудагерлері бақылап отырған белгілі бір пункттерде ғана жалғасты.

Азияға океандық сапарлар

Батыс Еуропаның билеушілері өздерінің жаңа сауда жолдарын табуға ниет білдірді. Португалдықтар Оңтүстік және Шығыс Азия тауарларына арзан әрі оңай қолжетімділікті қамтамасыз ететін теңіз жолдарын табуға жетекшілік етті. Шығыс пен Батыс арасындағы теңіз жолдарының ашылуы португал және испан теңіз саяхатшыларының бұрынғыдан-кешкен саяхаттарымен басталды. Олардың саяхаттарына ортағасырлық Еуропалық саяхатшылардың әсері тиді, олар алыс Шығысқа құрлықпен саяхаттап, Азияның кейбір аймақтары туралы географиялық білімдерін кеңейтті. 1488 жылы Бартоломеу Диаш Португалияның Иоанн II-нің қолдауымен Африканың оңтүстік ұшын айналып өтті, сол жерде ол жағалаудың солтүстік-шығысқа қарай бұрылатынын (Жақсы Үміт мүйісі) байқады. Диаштің экипажы оны кері қайтуға мәжбүрлегенімен, 1497 жылы португалдық теңізші Васко да Гама Еуропадан Үндістанға алғашқы тікелей саяхат жасады. 1520 жылы Кастилия патшалығында ("Испанияда") қызмет еткен португалдық теңізші Фердинанд Магеллан Тынық мұхитына теңіз жолын тапты.

Португалияның Үнді мұхиты мен Азиядағы сауда монополиясы

1509 жылы Франсиско де Алмейда басқарымындағы португалдықтар Диу шайқасында мамлюк-араб флотына қарсы шешуші жеңіске жетті. Бұл жеңіс Португалияға Үнді мұхитын бақылауға алу стратегиясын іске асыруға мүмкіндік берді. 16 ғасырдың басында Афонсу де Альбукерке Африка мен Азиядағы Португалияның иеліктерін консолидациялаудағы ең маңызды португалдық колониялық вице-королі ретінде танылды. Ол Португалияның арабтардан сауда басымдығын тек күшпен иелене алатынын түсінді, сондықтан сауда жолдарына үстемдік ететін және Португалияның құрлықтағы мүдделерін қорғайтын стратегиялық маңызды жерлерде бекіністер салу жоспарын жасады. 1510 жылы ол Үндістандағы Гоа қаласын жаулап алды, бұл Еуропа мен Азия арасындағы сауда ағынының көп бөлігін біртіндеп бақылауға алуға мүмкіндік берді. Еуропалықтар отарлаушылар ретінде емес, шетелдік саудагерлер ретінде әрекет ете отырып, форттардан сауда жасауды бастады. Керісінше, 1492 жылы Христофор Колумбтың саяхатынан кейін "Батыс Үндістандағы" (кейін еуропалықтар Азиядан бөлек континент ретінде таныған, оны "Америка" деп атады) еуропалықтардың кеңеюі колонияларда кең ауқымды қоныстануды қамтыды, олар ана елдердің саяси кеңейтулері ретінде қарастырылды. Басқа экспедициядан жоғары пайда табу мүмкіндігіне қызығушылық танытқан португалдар 16 ғасырдың басында Үндістанның Каликут сауда портының оңтүстігінде Кочин қаласында тұрақты база құрды. 1510 жылы Афонсу де Альбукерке басқарымындағы португалдықтар Үндістан жағалауындағы Гоа қаласын басып алды, оны 1961 жылға дейін, Диу мен Даманмен бірге Португалия ұстады (бұрынғы жағалау қалалары мен кішкентай бекіністі сауда порттарының желісінен қалған аумақтар мен анклавтар, олар ғасырлар бұрын қосылған, тасталған немесе жоғалған). Португалдықтар көп ұзамай Үнді мұхитындағы саудаға монополия құрды. Португалияның вице-королі Альбукерке (1509–1515) Африка мен Азиядағы португалдық иеліктерді консолидациялауға және Шығыс Үндістан мен Қытаймен сауданы бақылауға бекімдеді. Оның бірінші мақсаты Малакка болды, ол Қиыр Шығыстың сауда-саттығының көп бөлігі өтетін тар боғазды бақылап тұрды. 1511 жылы жаулап алынған Малакка, Альбукеркенің 1512 жылы Антонио де Абреу мен Франсиско Серраоға Молукка аралдарына сапар жасауын тапсырған шығысқа қарай тереңдеуге серпін берді. Көп жылдар өткен соң, әлемде ең көп сұранысқа ие дәмдеуіштердің көзі болған Молукка аралдарында немесе "Дәмдеуіштер аралдарында" алғашқы сауда бекеттері құрылды, содан кейін Макассарда және Кіші Сунда аралдарындағы басқа да, бірақ кішкентай жерлерде құрылды. 1513–1516 жылдары алғашқы португалдық кемелер Қытайдың оңтүстік жағалауындағы Кантонға жетті. 1513 жылы Аденді жаулап алуға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін Альбукерке, еуропалықтар үшін мұхит арқылы Қызыл теңізге алғаш рет армадамен кірді; ал 1515 жылы Альбукерке 1507 жылы басталған Парсы шығанағының қақпаларындағы португалдық гегемонияны нығайтты, Мускат пен Ормузды иеленді. Одан кейін шығанақ бойында басқа бекіністер мен форттар қосылды және салынды, ал 1521 жылы португалдықтар әскери науқан арқылы Бахрейнды жанектеді. Португалияның Малакканы жаулап алуы Малайя-Португалия соғысын тудырды. 1521 жылы Мин әулетінің Қытай португалдықтарды Тунмен шайқасында жеңіп, одан кейін Шикаован шайқасында тағы да жеңді. Португалдықтар Чжэцзян мен Фуцзянь жағалауындағы жағалау аралдарындағы қарақшылармен контрабанда арқылы Қытаймен сауда жасауға тырысты, бірақ оларды 1530-1540 жылдары Мин флоты қуып жіберді. 1557 жылы Қытай Макаоны португалдықтарға кемелерінде тасымалдаған тауарларын кептіру үшін жалға беруге шешім қабылдады, олар оны 1999 жылға дейін ұстады. Гоа мен Малаккаға қоныс аударған португалдықтар Үнді мұхитында дәмдеуіш саудасын монополияға айналдыру үшін табысты теңіз империясын құрды. Португалдықтар жапондықтармен сауда-саттыққа кірісіп, Жапонияға келген алғашқы батыс елдері болды. Бұл қарым-қатынас Жапонияға христиандық пен атыс қаруын әкелді. 1505 жылы (сондай-ақ, мүмкін, одан бұрын, 1501 жылы) португалдықтар Франсиско де Алмейданың ұлы Луренсу де Алмейда арқылы Цейлонға жетті. Португалдықтар 1517 жылы Коломбо қаласында бекініс салып, біртіндеп жағалау аймақтары мен ішкі аумақтарды бақылауға алды. Әскери қақтығыстар мен саяси маневрлер сериясы арқылы португалдықтар Сингаль патшалықтарына, соның ішінде Джаффнаға (1591), Райгамаға (1593), Ситавакаға (1593) және Коттеге (1594) бақылауын кеңейтті. Алайда бүкіл аралды португалдықтардың бақылауына біріктіру мақсаты Канди патшалығының қатты қарсылығына тап болды. Педро Лопес де Соуза басқарымындағы португалдықтар 1594 жылғы Дантур жорығында Канди патшалығына толыққанды әскери шабуыл жасады. Шабуыл португалдықтар үшін апатқа ұшырады, олардың бүкіл армиясы Канди партизандық соғысымен жойылды. 17 ғасырдың Сингаль эпикасында романтикалық түрде тойланған Константино де Са (оның басқа губернаторлармен салыстырғандағы адамгершілігі мен төзімділігі үшін де мақтауға ие болды) соңғы әскери операцияны басқарды, ол да апатқа ұшырады. Ол Ранденивела шайқасында қаза тапты, толық қырылуға қарсы әскерін тастаудан бас тартты. 16 ғасырдың тағы бір маңызды колониялық державасы Кастилия (кейін біріккен Испания) өз күштерін негізінен Америкаға жұмсады, Оңтүстік және Шығыс Азияға емес, бірақ испандықтар Филиппинде Шығыс Азияда бекініс орнатты. 1522 жылдан бері Дәмдеуіштер аралдарында португалдықтармен шайқасқаннан кейін және екі держава арасындағы 1529 жылғы келісімнен (Сарагоса шарты) кейін испандықтар, Мигель Лопес де Легаспи басшылығында Филиппинге 1564 жылдан бастап біртіндеп қоныстанды және жаулап алды. Америкаға қайта оралу жолын Андрес де Урданета 1565 жылы тапқаннан кейін, қытай тауарлары Филиппиннен Мексикаға, ал одан Испанияға тасымалданды. Осы ұзақ жолмен Испания Шығыс Азия саудасының пайдасының бір бөлігін алды. Испан шенеуніктері аралдарды христиан дініне аударды және мәдени және сауда тұрғысынан Батысқа ең бағытталған Шығыс Азия айманы ретінде Филиппиннің мәртебесін орнатты. Моро мұсылмандары үш ғасырдан астам уақыт бойы Испан-Моро соғысында испандықтарға қарсы күресті.

In 1509, the Portuguese under Francisco de Almeida won the decisive battle of Diu against a joint Mamluk and Arab fleet sent to expel the Portuguese of the Arabian Sea. The victory enabled Portugal to implement its strategy of controlling the Indian Ocean. Early in the 16th century, Afonso de Albuquerque emerged as the Portuguese colonial viceroy most instrumental in consolidating Portugal's holdings in Africa and in Asia. He understood that Portugal could wrest commercial supremacy from the Arabs only by force, and therefore devised a plan to establish forts at strategic sites which would dominate the trade routes and also protect Portuguese interests on land. In 1510, he conquered Goa in India, which enabled him to gradually consolidate control of most of the commercial traffic between Europe and Asia, largely through trade; Europeans started to carry on trade from forts, acting as foreign merchants rather than as settlers. In contrast, early European expansion in the "West Indies", (later known to Europeans as a separate continent from Asia that they would call the "Americas") following the 1492 voyage of Christopher Columbus, involved heavy settlement in colonies that were treated as political extensions of the mother countries. Lured by the potential of high profits from another expedition, the Portuguese established a permanent base in Cochin, south of the Indian trade port of Calicut in the early 16th century. In 1510, the Portuguese, led by Afonso de Albuquerque, seized Goa on the coast of India, which Portugal held until 1961, along with Diu and Daman (the remaining territory and enclaves in India from a former network of coastal towns and smaller fortified trading ports added and abandoned or lost centuries before). The Portuguese soon acquired a monopoly over trade in the Indian Ocean. Portuguese viceroy Albuquerque (1509–1515) resolved to consolidate Portuguese holdings in Africa and Asia, and secure control of trade with the East Indies and China. His first objective was Malacca, which controlled the narrow strait through which most Far Eastern trade moved. Captured in 1511, Malacca became the springboard for further eastward penetration, starting with the voyage of António de Abreu and Francisco Serrão in 1512, ordered by Albuquerque, to the Moluccas. Years later the first trading posts were established in the Moluccas, or "Spice Islands", which was the source for some of the world's most hotly demanded spices, and from there, in Makassar and some others, but smaller, in the Lesser Sunda Islands. By 1513–1516, the first Portuguese ships had reached Canton on the southern coasts of China. In 1513, after the failed attempt to conquer Aden, Albuquerque entered with an armada, for the first time for Europeans by the ocean via, on the Red Sea; and in 1515, Albuquerque consolidated the Portuguese hegemony in the Persian Gulf gates, already begun by him in 1507, with the domain of Muscat and Ormuz. Shortly after, other fortified bases and forts were annexed and built along the Gulf, and in 1521, through a military campaign, the Portuguese annexed Bahrain. The Portuguese conquest of Malacca triggered the Malayan–Portuguese war. In 1521, Ming dynasty China defeated the Portuguese at the Battle of Tunmen and then defeated the Portuguese again at the Battle of Xicaowan. The Portuguese tried to establish trade with China by illegally smuggling with the pirates on the offshore islands off the coast of Zhejiang and Fujian, but they were driven away by the Ming navy in the 1530s 1540s. In 1557, China decided to lease Macau to the Portuguese as a place where they could dry goods they transported on their ships, which they held until 1999. The Portuguese, based at Goa and Malacca, had now established a lucrative maritime empire in the Indian Ocean meant to monopolize the spice trade. The Portuguese also began a channel of trade with the Japanese, becoming the first recorded Westerners to have visited Japan. This contact introduced Christianity and firearms into Japan. In 1505, (also possibly before, in 1501), the Portuguese, through Lourenço de Almeida, the son of Francisco de Almeida, reached Ceylon. The Portuguese founded a fort at the city of Colombo in 1517 and gradually extended their control over the coastal areas and inland. In a series of military conflicts and political maneuvers, the Portuguese extended their control over the Sinhalese kingdoms, including Jaffna (1591), Raigama (1593), Sitawaka (1593), and Kotte (1594) However, the aim of unifying the entire island under Portuguese control faced the Kingdom of Kandy`s fierce resistance. The Portuguese, led by Pedro Lopes de Sousa, launched a full scale military invasion of the kingdom of Kandy in the Campaign of Danture of 1594. The invasion was a disaster for the Portuguese, with their entire army wiped out by Kandyan guerrilla warfare. Constantino de Sá, romantically celebrated in the 17th century Sinhalese Epic (also for its greater humanism and tolerance compared to other governors) led the last military operation that also ended in disaster. He died in the Battle of Randeniwela, refusing to abandon his troops in the face of total annihilation. The energies of Castile (later, the unified Spain), the other major colonial power of the 16th century, were largely concentrated on the Americas, not South and East Asia, but the Spanish did establish a footing in the Far East in the Philippines. After fighting with the Portuguese by the Spice Islands since 1522 and the agreement between the two powers in 1529 (in the treaty of Zaragoza), the Spanish, led by Miguel López de Legazpi, settled and conquered gradually the Philippines since 1564. After the discovery of the return voyage to the Americas by Andres de Urdaneta in 1565, cargoes of Chinese goods were transported from the Philippines to Mexico and from there to Spain. By this long route, Spain reaped some of the profits of Far Eastern commerce. Spanish officials converted the islands to Christianity and established some settlements, permanently establishing the Philippines as the area of East Asia most oriented toward the West in terms of culture and commerce. The Moro Muslims fought against the Spanish for over three centuries in the Spanish–Moro conflict.

Португалияның Азия империясының құлдырауы 17 ғасырдан бастап

Португалдар 1541 жылы Африкадан құлдарды экспорттауды бастаған кезде пайдалы сауда кеңінен өрістеді; алайда, уақыт өте келе құл саудасының өсуі Португалияны тым кеңейтіп, басқа Батыс Еуропа елдерінің бәсекесіне ұшыратып алды. Португалияның сауда жолдарына бақылауына қызғанышпен қараған Нидерланды, Франция және Англия сияқты Батыс Еуропа елдері Азияға қарсы экспедициялар жіберді. 1642 жылы голландтар португалдарды Африкадағы Алтын Жайлаудан – португалдық құл еңбеккерлерінің көп бөлігінің көзінен – қуғынға шығарып, осы құлдарға толы аймақты басқа еуропалықтарға, әсіресе голландтар мен ағылшындарға қалдырды. Португалдық және испандық сауда Үнді мұхитында төмендеген кезде еуропалық бәсекелес елдер Азияға еніп кірісті, себебі олардың инвестициялық мүмкіндіктері мен сол кездегі теңіз технологиясының шектеулеріне байланысты қаржылық жағдайы нашарлаған еді. Бұл екі фактор бірлесіп, Үнді мұхитындағы сауданы бақылауды өте қымбатқа айналдырды. Азиядағы Португалияның бар мүдделері Африка мен Бразилияда стратегиялық маңызы жоғары саналатын аймақтарда отарлық кеңеюді және бекініп қалуды қаржыландыруға жеткілікті болды. 17 ғасырда португалдық теңіз үстемдігі голландтарға өткендіктен, португалдықтар үшін қиындықтар туды. Дегенмен, олар Макаодағы ықпалын сақтап, Тимор аралында жаңа колония құрды. Португалдықтар Азиядағы колонияларын 1960-1970 жылдарға дейін ғана тастай бастады. 1961 жылы Үндістан Гоаға басып кірді және ол 1987 жылы Үндістанның штаты болды; Португалиялық Тимор 1975 жылы тасталып, содан кейін Индонезия басып алды. 2002 жылы тәуелсіз мемлекетке айналды, ал 1999 жылы келісім бойынша Макао Қытайға қайтарылды.

Қасиетті соғыс

Португалдар мен испандардың келуі және олардың мұсылман мемлекеттеріне қарсы қасиетті соғыстары Малайя-португал соғысында, испан-моро қақтығысында және Кастилия соғысында діни шиеленісті күшейтіп, Оңтүстік-Шығыс Азияны мұсылмандар мен христиандар арасындағы қақтығыс аренасына айналдырды. Бруней сұлтандығының астанасы Кота-Батуға 1578 жылы испан шабуылын басқарған губернатор Санде шабуыл жасады. Испан тіліндегі "жабайылар" сөзі – cafres, араб тіліндегі "кәпір" сөзінен шыққан және испандықтар Брунейде тұтқындалған өздерінің "христиан жабайыларына" қатысты қолданған. Кастилиялықтарды мұсылмандар "кәпір" деп атады, олардың жаны жоқ, өлгенде отқа түседі, себебі олар шошқа етін жейді, – Бруней сұлтаны осылай айтқан. Испандықтар исламға шабуыл жасағанда "арам ілім" деген терминді қолданғандықтан, бұл 1571 жылы Брунейге қарсы соғыста мұсылмандар мен христиандар арасындағы жеккөрушілікті қоздырды. Сұлтанның бұл сөзі 1578 жылы Манилада испандықтардың қорлауына жауап ретінде айтылды. Чампа, Ява, Борнео, Лузон, Паханг, Демак, Ачех және малайлар испандықтар мен ибериялық португалдарға қарсы қасиетті соғыс туралы риториканы қайталады. Испанияның Брунейге қарсы соғысын Доктор Де Санде жазған ақнамамен қорғады. Британдықтар ақырында Брунейді бөліп алып, өз басқаруына алды, ал Сулуға британдықтар, американдықтар және испандықтар шабуыл жасады, бұл оның 1500 жылдан 1900 жылға дейін төрт ғасыр бойы өркендегеннен кейін ыдырауына және құлдырауына себеп болды. Адженестің Зайн әл-дин бастаған халқы испандықтардың басып кіруін "кәпірлердің" шабуылы деп қарады, ал Филиппиндегі мұсылмандар испандықтардың мұсылман моросқа қарсы кресттік жорыл идеясын әкелгенін көрді. Португалдықтар да Индонезия мен Үндістанда "моростарға" қарсы саяси және коммерциялық жаулап алуларында діннің көзімен қарады. 1578 жылы испандықтар Жолоға шабуыл жасады, 1875 жылы оны жойды, ал 1974 жылы Филиппин оны тағы бір рет қиратты. Испандықтар Борнеоға алғаш рет Бруней арқылы келді. Брунейге қарсы испан соғысы Брунейді жаулап алуға жетпеді, бірақ ол Филиппинді Брунейдің ықпалынан толығымен ажыратты. Содан кейін испандар Минданаоны отарлап, қамалдар салай бастады. Жауап ретінде, испан әскерлері орналасқан Бисайялар 1599 және 1600 жылдары испандықтардың Минданаого шабуылдарына байланысты Магинданаоның жазалау шабуылдарына ұшырады. Бруней патшалық отбасы 1570 жылы Манила княздігін басқарған мұсылман раджаларымен туыс болды (Манила Корольдігі), және испандықтар Манилаға алғаш келген кезде олармен кездесті. Испания 1521 жылдан кейін Филиппинде христиандықты күштеп енгізгеннен кейін исламды терең емес аймақтардан түп-тамырымен жойды, ал ислам 16 ғасырда Филиппинде кең тараған еді. Филиппиндегі Себу аралдарында жергілікті тұрғындар испан флотының басшысы Магелланды өлтірді. Борнеоның батыс жағалауындағы Ландак, Сукадана және Самбас аймақтарында 16 ғасырда мұсылман мемлекеттері өркендеді. 15 ғасырда Қытайдың астанасы Нанкинде Борнеоның Бруней патшасы Махараджа Каманың өлімі мен жерленуі Чжэн Хэ флотымен Қытайға сапары кезінде болды. 1578 жылы шабуыл жасаған испандықтар 1579 жылы Брунейден қуылды. 1597 жылы испандықтар Брунейге шабуыл жасамас бұрын онда елу мың адам тұрған. Қытаймен алғашқы байланыста португалдар көптеген шабуылдар мен провокациялар жасады. Олар христиан еместерге жамандық жасай алатындарын сенді, өйткені олар христиан болды және өз діндерінің атынан қылмыстар мен зұлымдықтарды жасады. Бұл Сикаован шайқасына әкелді, онда жергілікті қытай теңіз күштері португал каравельдерінің флотын жеңіп, басып алды.

The arrival of the Portuguese and Spanish and their holy wars against Muslim states in the Malayan–Portuguese war, Spanish–Moro conflict and Castilian War inflamed religious tensions and turned Southeast Asia into an arena of conflict between Muslims and Christians. The Brunei Sultanate's capital at Kota Batu was assaulted by Governor Sande who led the 1578 Spanish attack. The word "savages" in Spanish, cafres, was from the word "infidel" in Arabic Kafir, and was used by the Spanish to refer to their own "Christian savages" who were arrested in Brunei. It was said Castilians are kafir, men who have no souls, who are condemned by fire when they die, and that too because they eat pork by the Brunei Sultan after the term accursed doctrine was used to attack Islam by the Spaniards which fed into hatred between Muslims and Christians sparked by their 1571 war against Brunei. The Sultan's words were in response to insults coming from the Spanish at Manila in 1578, other Muslims from Champa, Java, Borneo, Luzon, Pahang, Demak, Aceh, and the Malays echoed the rhetoric of holy war against the Spanish and Iberian Portuguese, calling them kafir enemies which was a contrast to their earlier nuanced views of the Portuguese in the Hikayat Tanah Hitu and Sejarah Melayu. The war by Spain against Brunei was defended in an apologia written by Doctor De Sande. The British eventually partitioned and took over Brunei while Sulu was attacked by the British, Americans, and Spanish which caused its breakdown and downfall after both of them thrived from 1500 to 1900 for four centuries. Dar al Islam was seen as under invasion by "kafirs" by the Atjehnese led by Zayn al din and by Muslims in the Philippines as they saw the Spanish invasion, since the Spanish brought the idea of a crusader holy war against Muslim Moros just as the Portuguese did in Indonesia and India against what they called "Moors" in their political and commercial conquests which they saw through the lens of religion in the 16th century. In 1578, an attack was launched by the Spanish against Jolo, and in 1875 it was destroyed at their hands, and once again in 1974 it was destroyed by the Philippines. The Spanish first set foot on Borneo in Brunei. The Spanish war against Brunei failed to conquer Brunei but it totally cut off the Philippines from Brunei's influence, the Spanish then started colonizing Mindanao and building fortresses. In response, the Bisayas, where Spanish forces were stationed, were subjected to retaliatory attacks by the Magindanao in 1599 1600 due to the Spanish attacks on Mindanao. The Brunei royal family was related to the Muslim Rajahs who in ruled the principality in 1570 of Manila (Kingdom of Maynila) and this was what the Spaniards came across on their initial arrival to Manila, Spain uprooted Islam out of areas where it was shallow after they began to force Christianity on the Philippines in their conquests after 1521 while Islam was already widespread in the 16th century Philippines. In the Philippines in the Cebu islands the natives killed the Spanish fleet leader Magellan. Borneo's western coastal areas at Landak, Sukadana, and Sambas saw the growth of Muslim states in the sixteenth century, in the 15th century at Nanking, the capital of China, the death and burial of the Borneo Bruneian king Maharaja Kama took place upon his visit to China with Zheng He's fleet. The Spanish were expelled from Brunei in 1579 after they attacked in 1578. There were fifty thousand inhabitants before the 1597 attack by the Spanish in Brunei. During first contact with China, numerous aggressions and provocations were undertaken by the Portuguese They believed they could mistreat the non Christians because they themselves were Christians and acted in the name of their religion in committing crimes and atrocities. This resulted in the Battle of Xicaowan where the local Chinese navy defeated and captured a fleet of Portuguese caravels.

XVII ғасырда Азия саудасына голландтық бақылаудың өсуі

Азиядағы португалдықтардың құлдырауы голландиялықтар мен ағылшындардың сауда империяларына жасаған шабуылдарымен күшейді, бұл Азиядағы империя үшін жаһандық күреске бастады, ол 1763 жылы Жеті жылдық соғыс аяқталғанға дейін жалғасты. Нидерландтың испан билігіне қарсы туған көтерілісі португалдықтардың Оңтүстік және Шығыс Азия саудасына монополиясын бұзды. Голландиялықтар Испанияның саудасы мен колонияларын соғыстың олжасы ретінде қарастырды. 1581 жылы Иберия түбегіндегі екі тәж біріккеннен кейін, голландиялықтар Азиядағы португалдық территорияларға шабуыл жасауға бостандық сезінді. 1590 жылдары Азияға сауда экспедицияларын қаржыландыру үшін бірнеше голланд компаниялары құрылды. Бәсекелестік олардың табысын төмендеткендіктен және меркантилизм доктринасының ықпалымен, 1602 жылы компаниялар картель құрып, Голланд Шығыс Индия компаниясын құрды және үкіметтен Жақсы Үміт мүйісінен Магеллан бұғазына дейінгі аумақты саудалау және отарлау құқығын алды. 1605 жылы қарулы голланд саудагерлері Молукка аралдарындағы Амбойнадағы португал бекінісін басып алды, ол компанияның алғашқы сенімді базасына айналды. Уақыт өте Голланд Шығыс Индиясы Шығыс Индияның ірі сауда порттарын біртіндеп бақылауына алды. Бұл бақылау компанияға ондаған жылдар бойы әлемдік дәмдеуіш саудасын монополиялауға мүмкіндік берді. 1641 жылы португалдықтарды Малаккадан, ал 1658 жылы Цейлоннан қуғаннан кейін олар дәмдеуіш саудасына толық монополияны иеленді. Голланд Шығыс Индия компаниясының колониялары немесе аванпостары кейіннен Ачехте (1667), Макассарда (1669) және Бантамда (1682) құрылды. Компанияның штаб-пәтері Ява аралындағы Батавияда (қазіргі Джакарта) орналасқан. Шығыс Индиядан тыс жерлерде Голланд Шығыс Индия компаниясының колониялары немесе аванпостары Иранда (Персия), Бенгалияда (қазіргі Бангладеш және Үндістанның бір бөлігі), Маврикийде (1638-1658/1664-1710), Таиландта (Сиам), Гуанчжоуда (Кантон, Қытай), Тайваньда (1624-1662) және Оңтүстік Үндістанда (1616-1795) құрылды. Мин әулетінің Қытайы Голланд Шығыс Индия компаниясын Қытай-Голланд қақтығыстарында жеңді. Қытайлықтар алғаш рет 1624 жылы голландтарды жеңіп, Пескадор аралдарынан қуды. 1633 жылы Ляолуо шығанағындағы шайқаста Цзэн Жилун басқарған Мин флоты Голланд Шығыс Индия компаниясының флотын жеңді. 1662 жылы Чжэн Жилунның ұлы Чжэн Чэнгун (Коксинга деп те аталады) Форт Зеландияны қоршаудан кейін Тайваньнан голландтарды қуды. (Тайвань тарихына қараңыз). Сонымен қатар, Нагасаки жағалауындағы жасанды арал Дежимадағы (1641-1857) Голланд Ост-Инд компаниясының сауда бекеті ұзақ уақыт бойы еуропалықтардың Жапониямен сауда жасауына жалғыз орын болды. Вьетнамдық Нгуен лордтары 1643 жылы теңіз шайқасында голландтарды жеңді. Камбоджалықтар 1644 жылы Камбоджа-Голланд соғысында голландтарды жеңді. 1652 жылы Ян ван Рибек Шығыс Азияға сапар шегуші компания кемелерін қайта жабдықтау үшін Жақсы Үміт мүйісінде (Африканың оңтүстік-батыс шеті, қазіргі Оңтүстік Африкада) аванпост құрды. Бұл посты кейін толыққанды колонияға айналдырды, Кап колониясы (1652-1806). Кап колониясы голландтар мен еуропалықтардың қоныстануын күшейткендіктен, голландтар Капстад қаласын (Кейптаунды) құрды. 1669 жылға қарай Голланд Шығыс Индия компаниясы тарихтағы ең бай жеке компанияға айналды, оның үлкен сауда және әскери кемелер паркі, ондаған мың қызметкері, мыңдаған сарбаздан тұратын жеке армиясы және акционерлерінің жоғары дивиденд төлейтіндігіне қатысты жақсы беделі болды.

The Portuguese decline in Asia was accelerated by attacks on their commercial empire by the Dutch and the English, which began a global struggle over the empire in Asia that lasted until the end of the Seven Years' War in 1763. The Netherlands revolt against Spanish rule facilitated Dutch encroachment on the Portuguese monopoly over South and East Asian trade. The Dutch looked on Spain's trade and colonies as potential spoils of war. When the two crowns of the Iberian peninsula were joined in 1581, the Dutch felt free to attack Portuguese territories in Asia. By the 1590s, a number of Dutch companies were formed to finance trading expeditions in Asia. Because competition lowered their profits, and because of the doctrines of mercantilism, in 1602 the companies united into a cartel and formed the Dutch East India Company, and received from the government the right to trade and colonize territory in the area stretching from the Cape of Good Hope eastward to the Strait of Magellan. In 1605, armed Dutch merchants captured the Portuguese fort at Amboyna in the Moluccas, which was developed into the company's first secure base. Over time, the Dutch gradually consolidated control over the great trading ports of the East Indies. This control allowed the company to monopolise the world spice trade for decades. Their monopoly over the spice trade became complete after they drove the Portuguese from Malacca in 1641 and Ceylon in 1658. Dutch East India Company colonies or outposts were later established in Atjeh (Aceh), 1667; Macassar, 1669; and Bantam, 1682. The company established its headquarters at Batavia (today Jakarta) on the island of Java. Outside the East Indies, the Dutch East India Company colonies or outposts were also established in Persia (Iran), Bengal (now Bangladesh and part of India), Mauritius (1638 1658/1664 1710), Siam (now Thailand), Guangzhou (Canton, China), Taiwan (1624–1662), and southern India (1616–1795). Ming dynasty China defeated the Dutch East India Company in the Sino Dutch conflicts. The Chinese first defeated and drove the Dutch out of the Pescadores in 1624. The Ming navy under Zheng Zhilong defeated the Dutch East India Company's fleet at the 1633 Battle of Liaoluo Bay. In 1662, Zheng Zhilong's son Zheng Chenggong (also known as Koxinga) expelled the Dutch from Taiwan after defeating them in the siege of Fort Zeelandia. (see History of Taiwan) Further, the Dutch East India Company trade post on Dejima (1641–1857), an artificial island off the coast of Nagasaki, was for a long time the only place where Europeans could trade with Japan. The Vietnamese Nguyễn lords defeated the Dutch in a naval battle in 1643. The Cambodians defeated the Dutch in the Cambodian–Dutch War in 1644. In 1652, Jan van Riebeeck established an outpost at the Cape of Good Hope (the southwestern tip of Africa, currently in South Africa) to restock company ships on their journey to East Asia. This post later became a fully fledged colony, the Cape Colony (1652–1806). As Cape Colony attracted increasing Dutch and European settlement, the Dutch founded the city of Kaapstad (Cape Town). By 1669, the Dutch East India Company was the richest private company in history, with a huge fleet of merchant ships and warships, tens of thousands of employees, a private army consisting of thousands of soldiers, and a reputation on the part of its stockholders for high dividend payments.

Азиядағы голландтық жаңа империализм

Компания ағылшындармен дерлік үнемі қақтығыста болды; қарым-қатынастар әсіресе 1623 жылы Амбойна қырғынынан кейін шиеленісті болды. 18 ғасырда Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының иеліктері көбінесе Шығыс Үндістанға бағытталды. Ұлыбритания мен Англия арасындағы төртінші соғыстан кейін (1780–1784) компания қаржылық қиындықтарға тап болды. 1799 жылы компания таратылып, Шығыс Үндістікті ресми түрде отарлау басталды. Жаңа империализм дәуірінде Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) аумақтық талаптары Голландиялық Шығыс Үндістан деп аталатын толыққанды колонияға дейін кеңейді. Еуропалық ұлттар мемлекеттерінің жаңадан пайда болған отаршылдық ұмтылыстарының ықпалымен голландиялықтар қазіргі Индонезия деп аталатын архипелагты даусыз бақылауға тырысты. Шығыс Үндістікті колонизациялаудың алты жылынан кейін, Еуропада Голландия Республикасы Наполеонның француз әскерлерімен басып алынды. Голландия үкіметі Англияға жер аударылып, өзінің отарлық иеліктерін Ұлыбританияға ресми түрде тапсырды. Жаваның француздық генерал-губернаторы Ян Виллем Янссенс 1811 жылы британдық басқыншы күштерге қарсы тұрып, берілуге мәжбүр болды. Кейіннен Сингапур қаласын құрған британдық губернатор Раффлс, британдық интеррегнумның келесі 10 жылында (1806–1816) колонияны басқарды. Наполеон жеңілгеннен кейін және 1814 жылғы англо-голландтық келісімнен кейін Шығыс Үндістанның отаршылдық үкіметі 1817 жылы голландиялықтарға қайтарылды. Оңтүстік Африканы жоғалту және Африка үшін жалғасқан күрес голландиялықтарды Шығыс Үндістандағы отарлары бойынша билікті нығайтуға жетеледі. Голландиялықтар өздерінің күш базасын кең ауқымды әскери науқандар мен жергілікті билеушілермен жасалған дипломатиялық одақтар арқылы нығайта бастады, бұл голландиялық үш түсті тудың архипелагтың барлық бұрыштарында берік орналасуын қамтамасыз етті. Бұл әскери науқандарға: Падри соғысы (1821–1837), Ява соғысы (1825–1830) және Ачех соғысы (1873–1904) кірді. Бұл отаршылдық армияны (KNIL) айтарлықтай күшейту қажеттігін тудырды. KNIL-ге Еуропаның түкпір-түкпірінен жауынгерлер тартылды. 1819 жылы тұрақты әскерде 7000-нан астам еуропалық және 5000 жергілікті әскер болды. Голландиялықтар 19 ғасыр бойында өзінің отарлау ісін Голландиялық Шығыс Үндістанда (Индонезия) шоғырландырды. Голландиялықтар Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде Шығыс Үндістанды жапондықтардың билігіне өткізді. Соғыстан кейін Голландия 1945 жылы Жапония одақтастарға бағынғаннан кейін Индонезияның тәуелсіздік күштерімен күресті. 1949 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан деп белгілі болған жерлердің көп бөлігі тәуелсіз Индонезия Республикасына берілді. 1962 жылы Индонезия Голландиялық Жаңа Гвинеяны қоса алды, бұл Азиядағы голландиялық империализмнің аяқталуын білдірді.

The company was in almost constant conflict with the English; relations were particularly tense following the Amboyna Massacre in 1623. During the 18th century, Dutch East India Company possessions were increasingly focused on the East Indies. After the fourth war between the United Provinces and England (1780–1784), the company suffered increasing financial difficulties. In 1799, the company was dissolved, commencing official colonisation of the East Indies. During the era of New Imperialism the territorial claims of the Dutch East India Company (VOC) expanded into a fully fledged colony named the Dutch East Indies. Partly driven by re newed colonial aspirations of fellow European nation states the Dutch strived to establish unchallenged control of the archipelago now known as Indonesia. Six years into formal colonisation of the East Indies, in Europe the Dutch Republic was occupied by the French forces of Napoleon. The Dutch government went into exile in England and formally ceded its colonial possessions to Great Britain. The pro French Governor General of Java Jan Willem Janssens, resisted a British invasion force in 1811 until forced to surrender. British Governor Raffles, who the later founded the city of Singapore, ruled the colony the following 10 years of the British interregnum (1806–1816). After the defeat of Napoleon and the Anglo Dutch Treaty of 1814 colonial government of the East Indies was ceded back to the Dutch in 1817. The loss of South Africa and the continued scramble for Africa stimulated the Dutch to secure unchallenged dominion over its colony in the East Indies. The Dutch started to consolidate its power base through extensive military campaigns and elaborate diplomatic alliances with indigenous rulers ensuring the Dutch tricolor was firmly planted in all corners of the Archipelago. These military campaigns included: the Padri War (1821–1837), the Java War (1825–1830) and the Aceh War (1873–1904). This raised the need for a considerable military buildup of the colonial army (KNIL). From all over Europe soldiers were recruited to join the KNIL. In 1819 the standing army consisted of over 7,000 European and 5,000 indigenous troops. The Dutch concentrated their colonial enterprise in the Dutch East Indies (Indonesia) throughout the 19th century. The Dutch lost control over the East Indies to the Japanese during much of World War II. Following the war, the Dutch fought Indonesian independence forces after Japan surrendered to the Allies in 1945. In 1949, most of what was known as the Dutch East Indies was ceded to the independent Republic of Indonesia. In 1962, also Dutch New Guinea was annexed by Indonesia de facto ending Dutch imperialism in Asia.

Португалия, Франция және Ұлыбританияның Үндістандағы бәсекелестігі (1600 1763)

Ағылшындар Елизавета дәуірінен бастап Үндістанда португалдардың есебінен өздеріне үміткерлік жерлерді иеленуге тырысты. 1600 жылы Елизавета I ағылшын Шығыс Үнді компаниясын (кейін британ Шығыс Үнді компаниясы) құрып, оған Жақсы Үміт мүйісінен шығысқа қарай Магеллан бұғазына дейінгі сауда монополиясын берді. 1639 жылы ол Үндістанның шығыс жағалауындағы Мадрасты сатып алды, ол тез арада португалдық Гоадан басып өтіп, Үндістан субконтинентіндегі маңызды еуропалық сауда орталығына айналды. Сыбайлас ақша, дипломатия және әлсіз жергілікті билеушілерді пайдалану арқылы компания Үндістанда гүлденді, ең қуатты саяси күшке айналып, португалдық және француздық бәсекелестерін озып кетті. Жүз жылдан астам бойы ағылшын және француз сауда компаниялары үстемдік үшін күресті, ал 18 ғасырдың ортасында британдықтар мен француздықтар арасындағы бәсекелестік күшейді. Жеті жылдық соғыс (1756–1763) кезінде Роберт Клайв басқаратын британдықтардың француздықтарды жеңуі Үндістандағы француздықтардың мүддесіне нүкте қойды.

Моғол Үндістанның құлдырауы

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы, 1763 жылға дейін француз және голланд мүдделерімен тікелей бәсекелесіп тұрды, бірақ 1757 жылғы Пласси шайқасында Бенгалияны бағындырғаннан кейін, олардың ықпалы артты. Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Моғол империясының есебінен үлкен жетістіктерге жетті. Аурангзебтің билігі Моғолстанның қуатының шарықталу шегі болды. 1690 жылға қарай Моғолдардың аумақтық кеңеюі ең жоғары деңгейге жетіп, бүкіл Үндістан субконтинентін қамтыды. Алайда, осы қуатты кезеңнен кейін құлдырау басталды. Аурангзебтің өлімінен кейін 50 жыл өткен соң, ұлы Моғол империясы күйреп кетті. Осы уақытта билікке таласқан әскербасылар, ақсүйектер және басқалар елде тәртіпсіздік пен анархияны күшейтті. Моғолдар 1858 жылға дейін императорлық атағын сақтап тұрғанмен, орталық үкімет құлап, билік бос орынға айналды.

Компаниядан патшаға

Жеті жылдық соғыс кезінде француздарды жеңгеннен басқа, Үндістандағы Шығыс Үндістан компаниясының басшысы Роберт Клайв Бенгалияның маңызды үнді билеушісі Сирадж уд Дауламен Пласси шайқасында (1757) шешуші жеңіс тудырып, Үндістан тарихында жаңа кезеңнің басталуын қадағалады – бейресми британдық үкімшіліктің кезеңін. Сол кездегі билеуші номиналды түрде сақталды. 1870 жылдары патшайым Викторияның «Үндістан императрицасы» атанғандығымен сипатталатын ресми империализмге көшу біртіндеп жүзеге асты. Британдықтардың ресми бақылауын бекітуге жасалған алғашқы қадам 18 ғасырдың соңына дейін созылды. Ұлыбритания Парламенті, негізінен пайда табуға мүдделі, миллиондаған адамдардың тағдырын бақылап отырған ірі компаниядан алаңдап, 1773 және 1784 жылдары компания саясатын бақылауға өкілеттік беретін заңдарды қабылдады. Содан кейін Шығыс Үндістан Оңтүстік Үндістанда Хайдер Әли және кейін Типу Сұлтан басқарған Майсур сұлтандығымен бірнеше англо-майсур соғыстарын жүргізді. Бірінші англо-майсур соғысындағы жеңіліс пен екінші соғыстағы тоқыраудан кейін үшінші және төртінші соғыстарда жеңіске жетті. 1799 жылы Серенгапатам қоршауындағы төртінші соғыста Типу Сұлтанның қазасынан кейін, мемлекет компанияның протекторатына айналды. Екінші және үшінші англо-маратха соғыстары британдықтардың жеңісімен аяқталды. 1818 жылы Пешва Баджирао II-нің бас иесінен кейін Шығыс Үндістан компаниясы Үндістан субконтинентінің көп бөлігін бақылауына алды. Дегенмен, 1858 жылға дейін Үндістанның көп бөлігі ресми түрде моғол императорының билігінде болды. Джеймс Далхаузидің (1847–1856) генерал-губернаторлығы кезінде кейбір әлеуметтік топтар арасында наразылық күшейді. Ол Екінші сикх соғысындағы жеңістен кейін Пәнджабты (1849) аннексиялады, «мұрагерлік доктринасын» пайдаланып жеті князьдік мемлекетті аннексиялады, нашар басқару себептерімен Оуд мемлекетін аннексиялады және индуистік әдет-ғұрыптарды, мысалы сатиді тыйым салу арқылы мәдени сезімталдыққа нөлдік көңіл бөлді.

1857 жылғы Үндістан көтерілісі, компанияның қарулы күштерінің көп бөлігін құраған үнді әскерлері – сепойлер бастаған көтеріліс, шешуші бетбұрыс болды. Олардың оқ-дәрілері шошқа және сиыр майымен майланған деген қауесет тарады. Сепойлер оқ-дәріні тіспен ашуға мәжбүр болды, бұл индуистер мен мұсылмандардың наразылығын тудырды. Индуизмде сиыр қасиетті саналады, ал мұсылмандар үшін шошқа еті харам деп есептеледі. Бір лагерьде 90 сепойдің 85-і гарнизон офицерінен оқ-дәріні қабылдаудан бас тартты. Британдықтар оларға қарсы шыққандарды қатаң жазалады, түрмеге қамады. Үнді халқының ашуы ұлғайды, 10 мамыр 1857 жылы сепойлер Делиге жорық жасап, сол жердегі әскерлердің көмегімен оны басып алды. Британдықтардың бақытына орай, көптеген аймақтар адал және тыныш қалды, бұл көтерілісті қатал шайқастардан кейін басуға мүмкіндік берді. Көтерілістің маңызды салдарының бірі – Моғол әулетінің құлауы болды. Бұл бүлік сонымен қатар британ үкіметі мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясының билігін бөліскен екіұстама басқару жүйесін аяқтады. Үкімет компанияны саяси жауапкершіліктен босатты, ал 1858 жылы, 258 жылдық өмірден кейін компания өз рөлінен бас тартты. Британдық университеттердің түлектерінен дайындықтан өткен білікті мемлекеттік қызметкерлер жұмысқа алынды, және олар Үндістанды басқаруға кірісті. 1856 жылы Үндістанның генерал-губернаторы болып тағайындалған және 1859 жылы граф атанған Лорд Кэннинг, Үндістан бүлігі кезінде үндістерге қарсы кек алуды ұстап тұруға жасаған тырысқандықтары үшін «Клеменси Кэннинг» деген есіммен танылды. Үндістан үкіметі компаниядан Таққа ауысқанда, Кэннинг Үндістанның бірінші вице-королі болды. Компания 1824 жылы Англо-Бирма соғыстарының біріншісін бастады, бұл 1885 жылы Бирманың Тажға толық аннексиясына әкелді. Британдықтар 1937 жылға дейін Бирманы Британдық Үндістанның провинциясы ретінде басқарды, содан кейін 1942–1945 жылдардағы Жапонның Бирманы басып алуынан басқа, Бирма кеңсесімен жеке басқарды, 1948 жылдың 4 қаңтарында тәуелсіздік алды. (Үндістандан айырмашылығы, Бирма Ұлттар Достастығына қосылмауды шешті.)

The 1857 Indian Rebellion, an uprising initiated by Indian troops, called sepoys, who formed the bulk of the company's armed forces, was the key turning point. Rumour had spread among them that their bullet cartridges were lubricated with pig and cow fat. The cartridges had to be bit open, so this upset the Hindu and Muslim soldiers. The Hindu religion held cows sacred, and for Muslims pork was considered haraam. In one camp, 85 out of 90 sepoys would not accept the cartridges from their garrison officer. The British harshly punished those who would not by jailing them. The Indian people were outraged, and on May 10, 1857, sepoys marched to Delhi, and, with the help of soldiers stationed there, captured it. Fortunately for the British, many areas remained loyal and quiescent, allowing the revolt to be crushed after fierce fighting. One important consequence of the revolt was the final collapse of the Mughal dynasty. The mutiny also ended the system of dual control under which the British government and the British East India Company shared authority. The government relieved the company of its political responsibilities, and in 1858, after 258 years of existence, the company relinquished its role. Trained civil servants were recruited from graduates of British universities, and these men set out to rule India. Lord Canning (created earl in 1859), appointed Governor General of India in 1856, became known as "Clemency Canning" as a term of derision for his efforts to restrain revenge against the Indians during the Indian Mutiny. When the Government of India was transferred from the company to the Crown, Canning became the first viceroy of India. The Company initiated the first of the Anglo Burmese Wars in 1824, which led to total annexation of Burma by the Crown in 1885. The British ruled Burma as a province of British India until 1937, then administered her separately under the Burma Office except during the Japanese occupation of Burma, 1942–1945, until granted independence on 4 January 1948. (Unlike India, Burma opted not to join the Commonwealth of Nations.)

Үндістанның ұлтшылдық өршуі

Үндістерге тең мәртебе берілмеуі 1885 жылы Үнді ұлттық конгресінің құрылуына тікелей себеп болды. Конгресс бастапқыда Империяға адал болғанмен, 1905 жылдан бастап кеңейтілген өзін-өзі басқаруға, ал 1930 жылға қарай толық тәуелсіздікке ұмтылды. "Үйге жұмсалатын қаражат" – әкімшілік шығындарға Үндістаннан жіберілетін төлемдер – ұлтшыл наразылықтың тұрақты себебі болды, бірақ 1947 жылы тәуелсіздікке дейінгі кезеңде оның маңызы салыстырмалы түрде азайды. Көпшілік индустар мен азшылық мұсылман саяси лидерлері 1920 жылдарға дейін британ саясатын сынауда жақын қарым-қатынаста болды. Алайда, британдықтардың 1906 жылдан бастап мұсылман саяси ұйымы – Мұсылман лигасына қолдау көрсетуі және 1920 жылдардан бастап діни азшылықтар үшін жеке сайлау жүйесін қадағалауы Үндістанда көптеген адамдар индус-мұсылман арасындағы келіспеушілікке және елдің соңында бөлінуіне себеп болды деп есептейді.

Франция Индокитайда

Франция, 18 ғасырдың соңында британдықтарға өзінің империясын жоғалтқандықтан, Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңею үшін географиялық немесе саудалық базаға ие болған жоқ. 1850-ші жылдардан кейін француз империализмі бастапқыда Ұлыбританиямен бәсекелесуге ұлтшылдық қажеттілікпен итермеленді және француз мәдениетінің Анам (Вьетнам) халқынан жоғары екендігі және оның миссиясы civilisatrice – яғни, анамдықтарды француз мәдениеті мен католик дініне ассимиляциялау арқылы «мәдениеттендіру миссиясы» тұжырымымен ақыл-ой жағынан қолдау тапты. Индокитайдағы француз экспансионизмінің себебі – аймақтағы француз діни миссияларын қорғау, сонымен қатар Тонкин арқылы Қытайға оңтүстік жолды табу болды, Тонкин – Солтүстік Вьетнам аймағының еуропалық атауы. Француздың діни және саудалық мүдделері 17 ғасырда Индокитайда орнаған, бірақ 19 ғасырдың басында Үнді мұхитында британдықтардың күштілігі мен Еуропада француздардың жеңілісіне байланысты француздықтардың позициясын тұрақтандыруға бағытталған күш-жігер мүмкін болмады. Екінші империя тұсында 19 ғасырдың ортасында діннің қайта жаңғыруы Индокитайға деген қызығушылықты арттыруға жағдай жасады. Ежелгі Шығыста христиандарға қарсы қуғын-сүргін 1847 жылы Туранды (Дананг) бомбалауға, 1857 жылы Данангты басып алуға және 1858 жылы Сайгонды басып алуға себеп болды. Наполеон III тұсында Франция француз саудасының Қытаймен британдық саудадан озып кететінін шешті, сондықтан француздар 1857 жылдан 1860 жылға дейін Қытайға қарсы Екінші опиум соғысында британдықтарға қосылып, Вьетнамның бір бөлігін Қытайға қарайтын жол ретінде басып алды. 1862 жылғы 5 маусымдағы Сайгон шарты бойынша Вьетнам императоры Францияға Оңтүстік Вьетнамның үш провинциясын беріп, Кочинчина француз колониясын құрды. Франция Вьетнамның қалған бөлігінде сауда және діни жеңілдіктерді, сондай-ақ Вьетнамның сыртқы қатынастары бойынша протекторатты қамтамасыз етті. Францияның билігі бар жерлерді барлау, протектораттар құру және тікелей аннексиялар арқылы кеңейді. 1882 жылы Ханойды басып алу тікелей Қытаймен соғысқа (1883–1885) әкелді, ал француз жеңісі аймақта француз үстемдігін бекітті. Франция Кочинкинаны тікелей колония ретінде, ал орталық және солтүстік Вьетнамды Анам және Тонкин протектораттары арқылы, Камбоджаны түрлі дәрежеде протектораттар ретінде басқарды. Лаос та көп ұзамай Францияның «қорғауына» алынды. 20 ғасырдың басында Франция Индокитайда ана елден шамамен 50 пайызға үлкен империя құрды. Ханойдағы генерал-губернатор Кочинкинаны тікелей, ал басқа аймақтарды резиденттер жүйесі арқылы басқарды. Теориялық тұрғыдан алғанда, француздар Аннам, Тонкин, Кочинчина, Камбоджа және Лаостағы отарлық басшыларды және әкімшілік құрылымдарды сақтады, бірақ іс жүзінде генерал-губернаторлық – бүкіл аймақты басқаратын орталықтандырылған салықтық және әкімшілік режим болды. Француз билігін қабылдауға мүмкіндік беру үшін жергілікті институттар сақталғанымен, олар кез келген тәуелсіз әрекеттен мүлдем айырылды. Этноцентрикалық француз отаршылдық әкімшілері жоғарғы таптарды Францияның «жоғары мәдениетіне» ассимиляциялауға тырысты. Француздар мемлекеттік қызметтерді жақсартып, саудалық тұрақтылықты қамтамасыз еткенімен, жергілікті халықтың өмір сүру деңгейі төмендеді және отарлауға дейінгі әлеуметтік құрылымдар құлап түсті. 1914 жылы он сегіз миллионнан астам халқы бар Индокитай Франция үшін қалайы, бұрыш, көмір, мақта және күріш үшін маңызды болды. Алайда, колонияның коммерциялық тұрғыдан пайдалы болғаны әлі де даулы мәселе болып қалуда.

France, which had lost its empire to the British by the end of the 18th century, had little geographical or commercial basis for expansion in Southeast Asia. After the 1850s, French imperialism was initially impelled by a nationalistic need to rival the United Kingdom and was supported intellectually by the notion that French culture was superior to that of the people of Annam (Vietnam), and its mission civilisatrice—or its "civilizing mission" of the Annamese through their assimilation to French culture and the Catholic religion. The pretext for French expansionism in Indochina was the protection of French religious missions in the area, coupled with a desire to find a southern route to China through Tonkin, the European name for a region of northern Vietnam. French religious and commercial interests were established in Indochina as early as the 17th century, but no concerted effort at stabilizing the French position was possible in the face of British strength in the Indian Ocean and French defeat in Europe at the beginning of the 19th century. A mid 19th century religious revival under the Second Empire provided the atmosphere within which interest in Indochina grew. Anti Christian persecutions in the Far East provided the pretext for the bombardment of Tourane (Danang) in 1847, and invasion and occupation of Danang in 1857 and Saigon in 1858. Under Napoleon III, France decided that French trade with China would be surpassed by the British, and accordingly the French joined the British against China in the Second Opium War from 1857 to 1860, and occupied parts of Vietnam as its gateway to China. By the Treaty of Saigon in 1862, on June 5, the Vietnamese emperor ceded France three provinces of southern Vietnam to form the French colony of Cochinchina; France also secured trade and religious privileges in the rest of Vietnam and a protectorate over Vietnam's foreign relations. Gradually French power spread through exploration, the establishment of protectorates, and outright annexations. Their seizure of Hanoi in 1882 led directly to war with China (1883–1885), and the French victory confirmed French supremacy in the region. France governed Cochinchina as a direct colony, and central and northern Vietnam under the protectorates of Annam and Tonkin, and Cambodia as protectorates in one degree or another. Laos too was soon brought under French "protection". By the beginning of the 20th century, France had created an empire in Indochina nearly 50 percent larger than the mother country. A Governor General in Hanoi ruled Cochinchina directly and the other regions through a system of residents. Theoretically, the French maintained the precolonial rulers and administrative structures in Annam, Tonkin, Cochinchina, Cambodia, and Laos, but in fact the governor generalship was a centralised fiscal and administrative regime ruling the entire region. Although the surviving native institutions were preserved in order to make French rule more acceptable, they were almost completely deprived of any independence of action. The ethnocentric French colonial administrators sought to assimilate the upper classes into France's "superior culture." While the French improved public services and provided commercial stability, the native standard of living declined and precolonial social structures eroded. Indochina, which had a population of over eighteen million in 1914, was important to France for its tin, pepper, coal, cotton, and rice. It is still a matter of debate, however, whether the colony was commercially profitable.

Ресей және "Ұлы ойын"

Патшалық Ресейді, Ресейдің кеңейіс жолына байланысты, Ұлыбритания немесе Франция сияқты отаршылдық держава деп жиі қарастырмайды: Ұлыбританиядан өзгеше, Ресей империясы АҚШ сияқты орталықтан сыртқа қарай өсім көрсетті. 19-ғасырда Ресейдің экспансиясы, ішкі теңізге шығу мүмкіндігі шектеулі елдің жылы су айлағына қол жеткізуге бағытталған күреске ұласты. Тарихшы Михаил Ходарковский патшалық Ресейді континенттік және отарлық империялардың элементтерін біріктірген "жарық империя" деп сипаттайды. Британдықтар Үндістанды бекітіп алған кезде, Ресейдің экспансиясы тұрақты түрде шығысқа қарай Тынық мұхитына, содан кейін Кавказға және Орталық Азияға жылжыды. 19-ғасырдың басында Ресей, 1804-1813 жылдардағы Ресей-Парсы соғысы, 1826-1828 жылдардағы Ресей-Парсы соғысы және Гюлистан мен Түркменчай шарттары арқасында Оңтүстік Кавказ бен Дагестанды Қажар Иранынан басып алды. Бұл Ресейге Парсы және Осман Түркиясының орталық аймақтарымен тікелей шекараны қамтамасыз етті. Кейін олар Ауғанстанның шекарасына да жетті (оның Үндістандағы британдық иеліктерімен ең ұзын шет мемлекеттік шекарасы болды). Ресейдің экспансиясына жауап ретінде, Үндістанның құрлық шекараларын қорғау және Суэц каналы, Қызыл теңіз және Парсы шығанағы арқылы субконтинентке теңіз жолдарының бақылауы 19-ғасырда британдық сыртқы саясаттың маңызды мәселесіне айналды. Бұл "Ұлы Ойын" деп аталды. Қазақ ғалымы Керейхан Аманжоловтың пікірінше, Ресейдің отаршылдық саясаты "Британия, Франция және басқа да еуропалық державалардың отаршылдық саясатынан ешқандай айырмасы болмады". Таяу Шығыста және Орталық Азиядағы ағыл-орыс бәсекелестігі 1870 жылдары Ауғанстан үшін қысқаша қақтығысқа әкелді. Парсыда екі ел де экономикалық ықпалын кеңейту үшін банктер құрды. Ұлыбритания 1904 жылы қытайлық Цин империясына бағынышты Тибетке шабуыл жасады, бірақ Ресейдің ықпалы шамалы екені және қытайлықтар мен тибеттіктердің қарсылығы күткеннен артық болғандықтан, күшін кері тартып алды. Цин Қытайы алғашқы Қытай-Ресей шекаралық қақтығыстарында Ресейді жеңді, бірақ Ресей империясы кейіннен Екінші Опиум соғысы кезінде Амур аннексиясы арқылы Сыртқы Маньчжурияны иеленді. Боксерлер көтерілісі кезінде Ресей империясы 1900 жылы Маньчжурияға басып кірді, және шекараның ресейлік жағындағы қытай тұрғындарына қарсы Благовещенск қырқыны болды. Германия аймақта экономикалық ықпал етуді және, мүмкін, Үндістанға қарай жылжуды көздеді. Бұл жобаға Ұлыбритания, Ресей және Франция қарсылық көрсетті, олар аймақты өздері арасында бөлісті.

Tsarist Russia is not often regarded as a colonial power such as the United Kingdom or France because of the manner of Russian expansions: unlike the United Kingdom, which expanded overseas, the Russian Empire grew from the centre outward by a process of accretion, like the United States. In the 19th century, Russian expansion took the form of a struggle of an effectively landlocked country for access to a warm water port. Historian Michael Khodarkovsky describes Tsarist Russia as a "hybrid empire" that combined elements of continental and colonial empires. While the British were consolidating their hold on India, Russian expansion had moved steadily eastward to the Pacific, then toward the Caucasus and Central Asia. In the early 19th century, it succeeded in conquering the South Caucasus and Dagestan from Qajar Iran following the Russo Persian War (1804–1813), the Russo Persian War (1826–1828) and the out coming treaties of Gulistan and Turkmenchay, giving Russia direct borders with both Persia's as well as Ottoman Turkey's heartlands. Later, they eventually reached the frontiers of Afghanistan as well (which had the largest foreign border adjacent to British holdings in India). In response to Russian expansion, the defense of India's land frontiers and the control of all sea approaches to the subcontinent via the Suez Canal, the Red Sea, and the Persian Gulf became preoccupations of British foreign policy in the 19th century. This was called the Great Game. According to Kazakh scholar Kereihan Amanzholov, Russian colonialism had "no essential difference with the colonialist policies of Britain, France, and other European powers". Anglo Russian rivalry in the Middle East and Central Asia led to a brief confrontation over Afghanistan in the 1870s. In Persian, both nations set up banks to extend their economic influence. The United Kingdom went so far as to invade Tibet, a land subordinate to the Chinese Qing Empire, in 1904, but withdrew when it became clear that Russian influence was insignificant and when Chinese and Tibetan resistance proved tougher than expected. Qing China defeated Russia in the early Sino Russian border conflicts, although the Russian Empire later acquired Outer Manchuria in the Amur Annexation during the Second Opium War. During the Boxer Rebellion, the Russian Empire invaded Manchuria in 1900, and the Blagoveshchensk massacre occurred against Chinese residents on the Russian side of the border. Germany wanted to gain economic influence in the region and then, perhaps, move on to India. This was met with bitter resistance by the United Kingdom, Russia, and France who divided the region among themselves.

Батыс Еуропа мен Ресейдің Қытайға кіріп-шығулары

XVI ғасырда Қытайға көптеген иезуит миссионерлері келді, мысалы, Маттео Риччи, ол батыс ғылымдарының енгізілген миссияларын құрды, және еуропалықтар қытай қоғамы, тарихы, мәдениеті мен ғылымы туралы білім жинады. XVIII ғасырда Батыс Еуропадан Қытайға саудагерлер саны арта түсті. Алайда, саудагерлер 16 ғасырдан бері болғандай, Гуанчжоу мен Макао португалдық колониясымен шектелді. Еуропалық саудагерлер салыстырмалы түрде жоғары кедендік баждар мен өсіп келе жатқан опиумның импорттық саудасын шектеу әрекеттеріне наразылық білдірді. 1800 жылы императорлық үкімет оның импортына тыйым салды. Бірақ опиум саудасы дамып келе берді. XIX ғасырдың басында Цинь әулетінде Қытайды батыс, Мейдзи дәуірі жапон және орыс империализміне ұшыратуға мүмкіндік берген ішкі әлсіздіктер пайда болды. 1839 жылы Қытай Ұлыбританиямен Бірінші опиум соғысын бастады. Қытай жеңілді және 1842 жылы Цинь әулеті кезінде қол қойылған тең емес келісімдердің алғашқысы – Нанкин шартына қол қойды. Гонконг аралы Ұлыбританияға берілді, Шанхай мен Гуанчжоу сияқты порттар британдық сауда мен тұруға ашылды. 1856 жылы Екінші опиум соғысы басталды. Қытайлықтар тағы да жеңілді және 1858 жылғы Тяньцзинь шартының талаптарына мойынсұнуға мәжбүр болды. Шарт сауда үшін жаңа порттар ашты және шетелдіктерге ішкі аймақтарда саяхаттауға рұқсат берді. Сонымен қатар, христиандар өз діндерін тарату құқығына ие болды. АҚШ-тың Вангия және Ресей келісімдері кейіннен жеке келісімдерде бірдей артықшылықтарға ие болды. XIX ғасырдың соңына қарай Қытай аумақтық бөлінуге және экономикалық тәуелділікке ұшырау қаупіне тап болды – Үндістан билеушілерінің тағдыры одан бұрын болған. Бұл келісімдердің бірнеше ережелері қытайлықтардың арасында ұзақ ашу мен қорлық тудырды: экстратерриториялық құқық (қытайлық адаммен дау кезінде батыс адамы өз елінің заңдарына сәйкес сотталуға құқылы), кедендік реттеу және Қытай суларында, оның ішінде кеме жүретін өзендерінде шетелдік әскери кемелерді орналастыру құқығы. Джейн Эллиот Қытайдың модернизациялаудан бас тартқаны немесе батыс әскерлерін жеңе алмағаны туралы айыптауды қарапайым деп сынға алды. Ол Қытайдың 1800 жылдардың соңында бірнеше жеңілістерден кейін үлкен әскери модернизацияны бастағанын, батыс елдерінен қару сатып алып, Боксерлер көтерілісі кезінде Ханянг Арсеналы сияқты арсеналдарында өздерін өндіргенін атап өтті. Сонымен қатар, Эллиот қытайлық қоғамның батыс жеңістерінен жарақат алғандығы туралы мәлімдемеге күмән келтірді, өйткені көптеген қытай шаруалары (сол кездегі халықтың 90%) концессиялардан тыс жерде өмір сүрумен, өздерінің күнделікті өмірлерін үзіліссіз және "қорлық" сезімінсіз жалғастырды. Тарихшылар Цинь әулетінің 19 ғасырдағы шет ел империализміне бейімділігі мен әлсіздігін негізінен теңіздегі теңіз күшінің әлсіздігіне негізделген деп бағалады, ал құрлықтағы батыс елдеріне қарсы әскери табысқа қол жеткізді. Тарихшы Эдвард Л. Дрейер "Қытайдың он тоғызыншы ғасырдағы кемсітулері теңіздегі әлсіздігі мен сәтсіздіктеріне байланысты болды. Опиум соғысының басында Қытайда біріккен әскери-теңіз флоты болмаған және оның теңізден шабуылға қаншалықты осал екенін түсінбеді; Британдық күштер қай жерге барғылары келсе, сонда жүзіп жүрді. Жебе соғысында (1856-1860) қытайлықтар 1860 жылғы ағылшын-француз экспедициясының Жили шығанағына жүзіп, Пекинге мүмкіндігінше жақын жерге түсуіне жол бермеді. Бұл арада жаңа, бірақ дәл қазіргі заманғы емес қытай әскерлері ғасыр ортасындағы көтерілістерді басады, Ресейді Орталық Азиядағы даулы шекараларды бейбіт түрде реттеуге итермеледі және Қытай-Француз соғысында (1884-1885) француз күштерін құрлықта жеңді. Бірақ флоттың жеңілуі және Тайваньға жүзуші пароходтардың қозғалысына қауіп төндіргені Қытайды қолайсыз шарттармен бейбітшілік орнатуға мәжбүр етті". Қытай-француз соғысы кезінде Вьетнам әскерлері француздарды Cầu Giấy (қағаз көпір) шайқасында, Bắc Lệ тұзақта, Phu Lam Tao шайқасында, Zhenhai шайқасында, Keelung кампаниясындағы Tamsui шайқасында және соғысты аяқтаған соңғы шайқаста, Банг Бо шайқасында (Zhennan Pass) жеңді. Бұл француздардың Ланг Соннан кері қашуын туғызды және Тонкин ісі бойынша француз Жюль Ферри үкіметінің құлдырауына әкелді. Цинь әулеті Ресейді Санкт-Петербург келісімінде (1881) Илидегі даулы аумақты беруге мәжбүр етті, бұл батыста Циньнің дипломатиялық жеңісі деп танылды. Ресей Цинь Қытайы ықтимал түрде күшті әскери қауіп төндіретінін мойындады. Батыстағы бұқаралық ақпарат құралдары осы кезеңде Қытайды модернизация бағдарламаларының арқасында өсіп келе жатқан әскери күш ретінде бейнеледі және батыс әлеміне үлкен қауіп тудырды, Австралия сияқты батыс колонияларын Қытай сәтті бағындырады деген қорқыныш тудырды. Британдық байқаушы Демитриус Чарльз де Каванаг Бульгер Ресейдің Орталық Азиядағы кеңеюін тежеу үшін британ-қытай одағын ұсынды. Или дағдарысы кезінде, Цинь Қытайы Ресейдің Илиді оккупациялауына байланысты Ресеймен соғысқа қауіптенгенде, британдық офицер Чарльз Джордж Гордон Қытай мен Ресей арасында соғыс болған жағдайда Қытайға Ресейге қарсы әскери опциялар туралы кеңес беру үшін Ұлыбритания тарапынан Қытайға жіберілді. Ресейліктер Или дағдарысы кезінде қытайлықтардың қазіргі заманғы қару-жарақтардың арсеналын құруын байқады, қытайлықтар Германиядан мыңдаған мылтықтар сатып алды. 1880 жылы Қытайға Антверпеннен үлкен көлемде әскери жабдықтар мен мылтықтар жеткізілді, өйткені Қытай Еуропадан торпедалар, артиллерия және 260 260 қазіргі заманғы мылтықтар сатып алды. Ресейлік әскери байқаушы Д. В. Путиатин 1888 жылы Қытайға сапар шекті және Қытайдың солтүстік-шығысында (Маньчжурияда) Қытай-Ресей шекарасында қытай сарбаздары белгілі бір жағдайларда "Еуропалық тактиканы" меңгеруге қабілетті екенін және қытай сарбаздары Крумп артиллериясы, Винчестер винтовкалары және Маузер мылтықтары сияқты қазіргі заманғы қарулармен қаруланғанын анықтады. Ресей бақылауындағы аудандармен салыстырғанда, мұсылман кіргіздерге Қытай бақылауындағы аудандарда көбірек жеңілдіктер берілді. Ресейлік шаруалар мұсылман көшпенді кіргіздермен күресті, бұл ресейліктердің кіргіздер Қытайға қарсы кез келген қақтығыста жарамсыз болады деп сенуіне әкелді. Мұсылман кіргіздері алдағы соғыста Қытай Ресейді жеңеді деп сендірді. Ресейлік шығыстанушылар, ресейлік бұқаралық ақпарат құралдары, ішкі көтеріліс қаупі, Берлин конгресінің салдарынан туған жағдай, Ресей экономикасының жағдайының нашарлығы Ресейді Санкт-Петербургта Қытаймен келісімге келуге және Илидің көп бөлігін Қытайға қайтаруға итерді. Мейдзи жаңартылуынан кейін Жапонияның империялық күш ретінде өркендеуі Қытайдың одан әрі бағынуына әкелді. Кореядағы Қытайдың ұзақ жылдар бойғы билігі туралы дау кезінде Қытай мен Жапония арасында соғыс басталды, нәтижесінде қытайлықтар үшін ұятты жеңіліс болды. 1895 жылғы Симоносеки шарты бойынша Қытай Жапонияның Кореядағы және Тайваньдағы тиімді билігін мойындауға мәжбүр болды, ол 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Қытай Республикасымен қайтарылды. Жапониядан Қытайдың жеңілісі батыс державаларының болашақ агрессивті әрекеттеріне тағы бір түрткі болды. 1897 жылы Германия Шаньдун провинциясындағы эксклюзивті кен және теміржол құқықтарын талап етті және алды. Ресей Дайрен мен Порт-Артурға қол жеткізіп, Маньчжурия арқылы теміржол салу құқығын алды, осылайша Солтүстік-Батыс Қытайдың үлкен бөлігін толық бақылауға алды. Ұлыбритания мен Франция да бірқатар жеңілдіктер алды. Осы уақытта Қытайдың көп бөлігі "әсер аймақтарына" бөлінді: Германия Шаньдун провинциясының Цзяочжоу шығанағында және Сары өзен алқабында ықпалға ие болды; Ресей Ляодун түбегінде және Маньчжурияда ықпалға ие болды; Ұлыбритания Вэйхайвэйде және Янцзы өзені аймағында ықпалға ие болды; ал Франция Гуанчжоу шығанағында ықпалға ие болды...

The 16th century brought many Jesuit missionaries to China, such as Matteo Ricci, who established missions where Western science was introduced, and where Europeans gathered knowledge of Chinese society, history, culture, and science. During the 18th century, merchants from Western Europe came to China in increasing numbers. However, merchants were confined to Guangzhou and the Portuguese colony of Macau, as they had been since the 16th century. European traders were increasingly irritated by what they saw as the relatively high customs duties they had to pay and by the attempts to curb the growing import trade in opium. By 1800, its importation was forbidden by the imperial government. However, the opium trade continued to boom. Early in the 19th century, serious internal weaknesses developed in the Qing dynasty which left China vulnerable to Western, Meiji period Japanese, and Russian imperialism. In 1839, China found itself fighting the First Opium War with Britain. China was defeated, and in 1842, signed the provisions of the Treaty of Nanking which were first of the unequal treaties signed during the Qing dynasty. Hong Kong Island was ceded to Britain, and certain ports, including Shanghai and Guangzhou, were opened to British trade and residence. In 1856, the Second Opium War broke out. The Chinese were again defeated, and now forced to the terms of the 1858 Treaty of Tientsin. The treaty opened new ports to trade and allowed foreigners to travel in the interior. In addition, Christians gained the right to propagate their religion. The United States Treaty of Wanghia and Russia later obtained the same prerogatives in separate treaties. Toward the end of the 19th century, China appeared on the way to territorial dismemberment and economic vassalage—the fate of India's rulers that played out much earlier. Several provisions of these treaties caused long standing bitterness and humiliation among the Chinese: extraterritoriality (meaning that in a dispute with a Chinese person, a Westerner had the right to be tried in a court under the laws of his own country), customs regulation, and the right to station foreign warships in Chinese waters, including its navigable rivers. Jane E. Elliott criticized the allegation that China refused to modernize or was unable to defeat Western armies as simplistic, noting that China embarked on a massive military modernization in the late 1800s after several defeats, buying weapons from Western countries and manufacturing their own at arsenals, such as the Hanyang Arsenal during the Boxer Rebellion. In addition, Elliott questioned the claim that Chinese society was traumatized by the Western victories, as many Chinese peasants (90% of the population at that time) living outside the concessions continued about their daily lives, uninterrupted and without any feeling of "humiliation". Historians have judged the Qing dynasty's vulnerability and weakness to foreign imperialism in the 19th century to be based mainly on its maritime naval weakness while it achieved military success against westerners on land, the historian Edward L. Dreyer said that "China’s nineteenth century humiliations were strongly related to her weakness and failure at sea. At the start of the Opium War, China had no unified navy and no sense of how vulnerable she was to attack from the sea; British forces sailed and steamed wherever they wanted to go In the Arrow War (1856 1860), the Chinese had no way to prevent the Anglo French expedition of 1860 from sailing into the Gulf of Zhili and landing as near as possible to Beijing. Meanwhile, new but not exactly modern Chinese armies suppressed the midcentury rebellions, bluffed Russia into a peaceful settlement of disputed frontiers in Central Asia, and defeated the French forces on land in the Sino French War (1884 1885). But the defeat of the fleet, and the resulting threat to steamship traffic to Taiwan, forced China to conclude peace on unfavorable terms." During the Sino French War, Vietnamese forces defeated the French at the Battle of Cầu Giấy (Paper Bridge), Bắc Lệ ambush, Battle of Phu Lam Tao, Battle of Zhenhai, the Battle of Tamsui in the Keelung Campaign and in the last battle which ended the war, the Battle of Bang Bo (Zhennan Pass), which triggered the French Retreat from Lạng Sơn and resulted in the collapse of the French Jules Ferry government in the Tonkin Affair. The Qing dynasty forced Russia to hand over disputed territory in Ili in the Treaty of Saint Petersburg (1881), in what was widely seen by the west as a diplomatic victory for the Qing. Russia acknowledged that Qing China potentially posed a serious military threat. Mass media in the west during this era portrayed China as a rising military power due to its modernization programs and as a major threat to the western world, invoking fears that China would successfully conquer western colonies like Australia. The British observer Demetrius Charles de Kavanagh Boulger suggested a British Chinese alliance to check Russian expansion in Central Asia. During the Ili crisis when Qing China threatened to go to war against Russia over the Russian occupation of Ili, the British officer Charles George Gordon was sent to China by Britain to advise China on military options against Russia should a potential war break out between China and Russia. The Russians observed the Chinese building up their arsenal of modern weapons during the Ili crisis, the Chinese bought thousands of rifles from Germany. In 1880, massive amounts of military equipment and rifles were shipped via boats to China from Antwerp as China purchased torpedoes, artillery, and 260,260 modern rifles from Europe. The Russian military observer D. V. Putiatia visited China in 1888 and found that in Northeastern China (Manchuria) along the Chinese Russian border, the Chinese soldiers were potentially able to become adept at "European tactics" under certain circumstances, and the Chinese soldiers were armed with modern weapons like Krupp artillery, Winchester carbines, and Mauser rifles. Compared to Russian controlled areas, more benefits were given to the Muslim Kirghiz on the Chinese controlled areas. Russian settlers fought against the Muslim nomadic Kirghiz, which led the Russians to believe that the Kirghiz would be a liability in any conflict against China. The Muslim Kirghiz were sure that in an upcoming war, that China would defeat Russia. Russian sinologists, the Russian media, threat of internal rebellion, the pariah status inflicted by the Congress of Berlin, the negative state of the Russian economy all led Russia to concede and negotiate with China in St Petersburg, and return most of Ili to China. The rise of Japan since the Meiji Restoration as an imperial power led to further subjugation of China. In a dispute over China's longstanding claim of suzerainty in Korea, war broke out between China and Japan, resulting in humiliating defeat for the Chinese. By the Treaty of Shimonoseki (1895), China was forced to recognize effective Japanese rule of Korea and Taiwan was ceded to Japan until its recovery in 1945 at the end of the WWII by the Republic of China. China's defeat at the hands of Japan was another trigger for future aggressive actions by Western powers. In 1897, Germany demanded and was given a set of exclusive mining and railroad rights in Shandong province. Russia obtained access to Dairen and Port Arthur and the right to build a railroad across Manchuria, thereby achieving complete domination over a large portion of northwestern China. The United Kingdom and France also received a number of concessions. At this time, much of China was divided up into "spheres of influence": Germany had influence in Jiaozhou (Kiaochow) Bay, Shandong, and the Yellow River valley; Russia had influence in the Liaodong Peninsula and Manchuria; the United Kingdom had influence in Weihaiwei and the Yangtze Valley; and France had influence in the Guangzhou Bay and the provinces of Yunnan, Guizhou and Guangxi. China continued to be divided up into these spheres until the United States, which had no sphere of influence, grew alarmed at the possibility of its businessmen being excluded from Chinese markets. In 1899, Secretary of State John Hay asked the major powers to agree to a policy of equal trading privileges. In 1900, several powers agreed to the U. S. backed scheme, giving rise to the "Open Door" policy, denoting freedom of commercial access and non annexation of Chinese territory. In any event, it was in the European powers' interest to have a weak but independent Chinese government. The privileges of the Europeans in China were guaranteed in the form of treaties with the Qing government. In the event that the Qing government totally collapsed, each power risked losing the privileges that it already had negotiated. The erosion of Chinese sovereignty and seizures of land from Chinese by foreigners contributed to a spectacular anti foreign outbreak in June 1900, when the "Boxers" (properly the society of the "righteous and harmonious fists") attacked foreigners around Beijing. The Imperial Court was divided into anti foreign and pro foreign factions, with the pro foreign faction led by Ronglu and Prince Qing hampering any military effort by the anti foreign faction led by Prince Duan and Dong Fuxiang. The Qing Empress Dowager ordered all diplomatic ties to be cut off and all foreigners to leave the legations in Beijing to go to Tianjin. The foreigners refused to leave. Fueled by entirely false reports that the foreigners in the legations were massacred, the Eight Nation Alliance decided to launch an expedition on Beijing to reach the legations but they underestimated the Qing military. The Qing and Boxers defeated the foreigners at the Seymour Expedition, forcing them to turn back at the Battle of Langfang. In response to the foreign attack on the Taku Forts the Qing responded by declaring war against the foreigners. the Qing forces and foreigners fought a fierce battle at the Battle of Tientsin before the foreigners could launch a second expedition. On their second try Gaselee Expedition, with a much larger force, the foreigners managed to reach Beijing and fight the Battle of Peking. British and French forces looted, plundered and burned the Old Summer Palace to the ground for the second time (the first time being in 1860, following the Second Opium War). German forces were particularly severe in exacting revenge for the killing of their ambassador due to the orders of Kaiser Wilhelm II, who held anti Asian sentiments, while Russia tightened its hold on Manchuria in the northeast until its crushing defeat by Japan in the war of 1904–1905. The Qing court evacuated to Xi'an and threatened to continue the war against foreigners, until the foreigners tempered their demands in the Boxer Protocol, promising that China would not have to give up any land and gave up the demands for the execution of Dong Fuxiang and Prince Duan. The correspondent Douglas Story observed Chinese troops in 1907 and praised their abilities and military skill. Extraterritorial jurisdiction was abandoned by the United Kingdom and the United States in 1943. Chiang Kai shek forced the French to hand over all their concessions back to China control after World War II. Foreign political control over leased parts of China ended with the incorporation of Hong Kong and the small Portuguese territory of Macau into the People's Republic of China in 1997 and 1999 respectively.

Азиядағы АҚШ империализмі

XIX ғасырда кейбір американдықтар Тайваньды Қытайдан аннексиялауды жақтады. Тайваньдық аборигендер батыстан келген кеме апаттарына ұшыраған теңізшілерге жиі шабуыл жасап, оларды өлтірді. 1867 жылы «Ровер» оқиғасы кезінде тайваньдық аборигендер кеме апатына ұшыраған американдық теңізшілерге шабуыл жасап, экипаждың барлығын өлтірді. Олар кейіннен американдық әскерилердің жазалау экспедициясын жеңіп, шайқаста тағы бір американдықты өлтірді. АҚШ Тынық мұхиты мен Азияда жаңа империялық держава ретінде қалыптасқанда, аймақта 16 ғасырдан бері иеленген аумақтарын сақтап тұру Испания үшін күрделене түсті. 1896 жылы Филиппинде испан билігіне қарсы кең ауқымды көтеріліс болды. Сонымен қатар, Тынық мұхитындағы АҚШ-тың жақындағы аумақтық табыстары Испанияның қалған отарлық иеліктеріне одан да үлкен қауіп төндірді. АҚШ Тынық мұхитындағы экономикалық және әскери күшін кеңейтуді жалғастырғандықтан, 1898 жылы Испанияға қарсы соғыс жариялады. Испан-американ соғысы кезінде АҚШ адмиралы Дьюи Манила портындағы испан флотын жойды, ал АҚШ әскерлері Филиппинде десант түсірді. Кейіннен Испания келісім арқылы Азиядағы Филиппин мен Тынық мұхитындағы Гуамды АҚШ-қа беруге келісті. Кариб бассейнінде Испания Пуэрто-Риконы АҚШ-қа тапсырды. Соғыс сонымен қатар Кубада испан билігінің аяқталуын белгіледі, ол номиналды тәуелсіздік алды, бірақ АҚШ үкіметі мен АҚШ бизнес мүдделерінің ықпалы күшті болды. Испаниямен келісімге келгеннен кейін бір жыл өткен соң АҚШ Тынық мұхитындағы шағын «Уэйк» аралын басып алды. Испандықтарға қарсы соғыста АҚШ әскерлеріне көмектескен филиппиндіктер тәуелсіз мемлекет құруды қалады және 1898 жылдың 12 маусымында Испаниядан тәуелсіздік жариялады. 1899 жылы филиппиндік ұлтшылдар мен АҚШ арасында шайқас басталды; АҚШ бүлікшілікті толық бағындыруға шамамен он бес жыл жұмсады. АҚШ 70 мың әскер жіберіп, мыңдаған адам қаза тапты. Дегенмен, филиппиндік көтерілісшілер американдықтарға қарағанда әлдеқайда көп шығынға ұшырады. Соғыста қаза тапқандардың көп бөлігі ауру мен ашаршылықтан көз жұмған бейбіт тұрғындар болды. АҚШ-тың ауылдық жерлердегі қарсы көтеріліс операциялары көбінесе ауылдарды өртеп, бейбіт тұрғындарды «қорғалған аймақтар» деп аталатын лагерьлерге шоғырландыруды қамтитын «күйдірілген жер» тактикасын қамтыды. Филиппиндіктер тұтқындаған АҚШ сарбаздарын өлтіру американдық әскерлердің пропорционалсыз жазалау шараларына әкелді. Моро мұсылмандары американдықтарға қарсы Моро көтерілісінде күресті. 1914 жылы АҚШ-тың Филиппинге арналған ішкі істер министрі Дин С. Ворчестер (1901–1913) «американдық оккупациядан басталган өркениет пен жақсарту режимін, жалаңаш жабайыларды мәдениетті және білімді адамдарға айналдырғандығын» сипаттады. Дегенмен, Марк Твен сияқты кейбір американдықтар Филиппиндегі американдық араласуға/империализмге қарсы болды, бұл тұрақты АҚШ әскери-теңіз базасын салуға және оны Қытай нарығына кіру үшін пайдалануға жасалған әрекеттерді тоқтатуға әкелді. 1916 жылы Конгресс Филиппиннің 1945 жылға дейін тәуелсіздігіне кепілдік берді.

Some Americans in the 19th century advocated for the annexation of Taiwan from China. Taiwanese aborigines often attacked and massacred shipwrecked western sailors. In 1867, during the Rover incident, Taiwanese aborigines attacked shipwrecked American sailors, killing the entire crew. They subsequently defeated a retaliatory expedition by the American military and killed another American during the battle. As the United States emerged as a new imperial power in the Pacific and Asia, one of the two oldest Western imperialist powers in the regions, Spain, was finding it increasingly difficult to maintain control of territories it had held in the regions since the 16th century. In 1896, a widespread revolt against Spanish rule broke out in the Philippines. Meanwhile, the recent string of U. S. territorial gains in the Pacific posed an even greater threat to Spain's remaining colonial holdings. As the U. S. continued to expand its economic and military power in the Pacific, it declared war against Spain in 1898. During the Spanish–American War, U. S. Admiral Dewey destroyed the Spanish fleet at Manila and U. S. troops landed in the Philippines. Spain later agreed by treaty to cede the Philippines in Asia and Guam in the Pacific. In the Caribbean, Spain ceded Puerto Rico to the U. S. The war also marked the end of Spanish rule in Cuba, which was to be granted nominal independence but remained heavily influenced by the U. S. government and U. S. business interests. One year following its treaty with Spain, the U. S. occupied the small Pacific outpost of Wake Island. The Filipinos, who assisted U. S. troops in fighting the Spanish, wished to establish an independent state and, on June 12, 1898, declared independence from Spain. In 1899, fighting between the Filipino nationalists and the U. S. broke out; it took the U. S. almost fifteen years to fully subdue the insurgency. The U. S. sent 70,000 troops and suffered thousands of casualties. The Filipinos insurgents, however, suffered considerably higher casualties than the Americans. Most casualties in the war were civilians dying primarily from disease and famine. U. S. counter insurgency operations in rural areas often included scorched earth tactics which involved burning down villages and concentrating civilians into camps known as "protected zones". The execution of U. S. soldiers taken prisoner by the Filipinos led to disproportionate reprisals by American forces. The Moro Muslims fought against the Americans in the Moro Rebellion. In 1914, Dean C. Worcester, U. S. Secretary of the Interior for the Philippines (1901–1913) described "the regime of civilisation and improvement which started with American occupation and resulted in developing naked savages into cultivated and educated men". Nevertheless, some Americans, such as Mark Twain, deeply opposed American involvement/imperialism in the Philippines, leading to the abandonment of attempts to construct a permanent U. S. naval base and using it as an entry point to the Chinese market. In 1916, Congress guaranteed the independence of the Philippines by 1945.

Бірінші дүниежүзілік соғыс: империализмдегі өзгерістер

Бірінші дүниежүзілік соғыс Еуропадағы бірнеше империяның құлдырауына әкелді. Бұл бүкіл әлемге салдарларын тигізді. Жеңілген Орталық державалардың қатарында Германия мен Түрік Осман империясы болды. Германия Азиядағы барлық отарларын жоғалтты. Папуа-Жаңа Гвинеяның бір бөлігі болған Германиялық Жаңа Гвинея Австралияның басқаруына өтті. Қытайдағы неміс иеліктері мен жеңілдіктері, соның ішінде Циндао, Париж бейбітшілік конференциясында қырқыс дау тудырды. Қытайдағы Бейяң үкіметі көптеген қытай халқының наразылығына қарамастан, осы мүдделерді Жапонияға беруге келісті. Қытай дипломаттары келісімге қол қоюдан бас тартқанмен, АҚШ пен Ұлыбританияның қолдауымен бұл мүдделер Жапонияға берілді. Түркия өз провинцияларынан бас тартты; Сирия, Палестина және Месопотамия (қазіргі Ирак) Ұлттар Лигасының мандаттары ретінде Франция мен Ұлыбританияның бақылауына көшті. Иранда, содан кейін Араб елдерінде мұнайдың табылуы Ұлыбритания, Франция және АҚШ-тың қызметіне жаңа бағыт берді.

Жапония

1641 жылы барлық батыстықтар Жапониядан қуылды. Келесі екі ғасыр бойы Жапония батыс елдерімен байланыссыз болды, тек Нагасаки портында голланд сауда кемелеріне шектеулі түрде кіруге рұқсат берілді. Жапонияның батыспен байланыстан толық оқшаулануы 1853 жылдың 8 шілдесінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің коммодоры Мэтью Перри қара корпусты әскери кемелерден тұратын эскадрильяны Эдо (қазіргі Токио) портына кіргізгенде аяқталды. Жапондықтар Перриге Нагасакиге баруды бұйырды, бірақ ол бас тартты. Перри АҚШ президенті Миллард Филлмордың императорға арналған хатын табыс етпекші болды, онда Жапониядан жеңілдіктер талап етілген. Жапон билігі императорға хатты тікелей табыс ете алмайтындарын айтып, 14 шілдеде императордың өкілімен кездесуді ұйымдастырды. 14 шілдеде эскадрилья жағалауға жақындап, өздерінің артиллериясының күшін он үш рет көрсетті. Перри көптеген теңізшілермен жағаға шығып, императордың өкіліне Филлмордың хатын тапсырды. Перри қайта оралатынын айтты және осы жолы одан да көп соғыс кемелерімен келді. АҚШ-тың күш көрсетуі 1854 жылдың 31 наурызында Жапонияның Канагава шартына қол қоюына әкелді. Бұл шарт американдық азаматтарға экстерриториалдық құқық берді, сондай-ақ Нагасакиден басқа келісім порттарын ашты. Бұл шарттан кейін Ұлыбритания, Нидерланды, Ресей және Франциямен ұқсас шарттар жасалды. Осы оқиғалар Жапон билігіне елде технологиялық кемшіліктер бар екенін және өздерінің билігін сақтау үшін индустриализацияның күші қажет екенін түсірді. Бұл түсінік ақырында азаматтық соғысқа және Мэйдзи реформасы деп аталатын саяси реформаларға әкелді. 1868 жылғы Мэйдзи реформасы әкімшілік құрылымды жаңартуға, инфляцияны төмендетуге және одан кейін экономиканың жылдам дамуына алып келді. Жапонияның табиғи ресурстары шектеулі болғандықтан, ол шетел нарықтарын және шикізат көздерін іздеді, бұл 1895 жылы Қытайды жеңгеннен кейін империялық экспансияға жол ашты. Қытайдың Цин әулеті берген Тайвань Жапонияның алғашқы колониясы болды. 1899 жылы Жапония өз азаматтары үшін экстерриториалдық құқықтан бас тарту туралы үлкен державалардан келісім алды, ал 1902 жылы Ұлыбританиямен жасалған одақ оны халықаралық держава ретінде бекітті. 1905 жылы Ресей теңіз күштерін күшпен жеңгені оған Сахалин аралының оңтүстік жартысын, Кореяға эксклюзивті жапондық ықпалын, Лиадонг түбегінің бұрынғы Ресейлік жалға алуын (Порт-Артур, Люшунькоу) және Маньчжуриядағы кең құқықтарды (Рус-жапон соғысын қараңыз) әкелді. Жапон империясы мен Кореядағы Жосон әулеті 1876 жылы екіжақты дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1894 жылы Қытай-Жапон соғысында жеңілгеннен кейін Қытай Кореяға билігін жоғалтты. 1904 жылғы Ресей-Жапон соғысының нәтижесінде Портсмут шарты бойынша Ресейдің Корея түбегіндегі ықпалы да жойылды. Жосон әулеті Жапонияға тәуелді бола бастады. 1905 жылғы Жапония-Корея шарты бойынша Корея Жапонияның протектораты болды. Содан кейін Корея 1910 жылғы Жапония-Корея шарты бойынша Жапонияға қосылды. Жапония енді Қиыр Шығыстағы ең күшті державалардың бірі болды және 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтастардың жағынан кіріп, неміс басып алған Киаочоуды басып алды, содан кейін Қытайдан жапондық саяси ықпал мен аумақтық иеліктерді қабылдауды талап етті (Жиырма бір талап, 1915). 1919 жылы Пекиндегі жаппай наразылықтар кеңінен таралған қытайлық ұлтшылдықты тудырды, сонымен қатар одақтастардың (әсіресе АҚШ) пікірлері Жапонияның көптеген талаптардан бас тартуына және 1922 жылы Киаочоудың Қытайға қайтарылуына әкелді. Жапония Версаль шарты бойынша Германиядан аумақ алды. 1920 жылдары Қытаймен арадағы шиеленіс күшейді, ал 1931 жылы Маньчжурияда орналасқан Жапон Квантун армиясы Токиодан рұқсатсыз аймақты басып алды. Қытаймен үзілісті соғыс 1937 жылдың ортасында толыққанды соғысқа әкелді, Жапонияны Азия үстемдігіне (Ұлы Шығыс Азияның өркендеу аймағы) ұмтылуға итермеледі, бұл ақырында жеңіліске және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін барлық теңіздегі аумақтарын жоғалтуға әкелді (жапон экспансионизмі мен жапон ұлтшылдығын қараңыз).

In 1641, all Westerners were thrown out of Japan. For the next two centuries, Japan was free from Western contact, except for at the port of Nagasaki, which Japan allowed Dutch merchant vessels to enter on a limited basis. Japan's freedom from Western contact ended on 8 July 1853, when Commodore Matthew Perry of the U. S. Navy sailed a squadron of black hulled warships into Edo (modern Tokyo) harbor. The Japanese told Perry to sail to Nagasaki but he refused. Perry sought to present a letter from U. S. President Millard Fillmore to the emperor which demanded concessions from Japan. Japanese authorities responded by stating that they could not present the letter directly to the emperor, but scheduled a meeting on 14 July with a representative of the emperor. On 14 July, the squadron sailed towards the shore, giving a demonstration of their cannon's firepower thirteen times. Perry landed with a large detachment of Marines and presented the emperor's representative with Fillmore's letter. Perry said he would return, and did so, this time with even more war ships. The U. S. show of force led to Japan's concession to the Convention of Kanagawa on 31 March 1854. This treaty conferred extraterritoriality on American nationals, as well as, opening up further treaty ports beyond Nagasaki. This treaty was followed up by similar treaties with the United Kingdom, the Netherlands, Russia and France. These events made Japanese authorities aware that the country was lacking technologically and needed the strength of industrialism in order to keep their power. This realisation eventually led to a civil war and political reform known the Meiji Restoration. The Meiji Restoration of 1868 led to administrative overhaul, deflation and subsequent rapid economic development. Japan had limited natural resources of her own and sought both overseas markets and sources of raw materials, fuelling a drive for imperial conquest which began with the defeat of China in 1895. Taiwan, ceded by Qing dynasty China, became the first Japanese colony. In 1899, Japan won agreements from the great powers' to abandon extraterritoriality for their citizens, and an alliance with the United Kingdom established it in 1902 as an international power. Its spectacular defeat of Russia's navy in 1905 gave it the southern half of the island of Sakhalin; exclusive Japanese influence over Korea (propinquity); the former Russian lease of the Liaodong Peninsula with Port Arthur (Lüshunkou); and extensive rights in Manchuria (see the Russo Japanese War). The Empire of Japan and the Joseon dynasty in Korea formed bilateral diplomatic relations in 1876. China lost its suzerainty of Korea after defeat in the Sino Japanese War in 1894. Russia also lost influence on the Korean peninsula with the Treaty of Portsmouth as a result of the Russo Japanese war in 1904. The Joseon dynasty became increasingly dependent on Japan. Korea became a protectorate of Japan with the Japan–Korea Treaty of 1905. Korea was then de jure annexed to Japan with the Japan–Korea Treaty of 1910. Japan was now one of the most powerful forces in the Far East, and in 1914, it entered World War I on the side of the Allies, seizing German occupied Kiaochow and subsequently demanding Chinese acceptance of Japanese political influence and territorial acquisitions (Twenty One Demands, 1915). Mass protests in Peking in 1919 which sparked widespread Chinese nationalism, coupled with Allied (and particularly U. S.) opinion led to Japan's abandonment of most of the demands and Kiaochow's 1922 return to China. Japan received the German territory from the Treaty of Versailles. Tensions with China increased over the 1920s, and in 1931 Japanese Kwantung Army based in Manchuria seized control of the region without admission from Tokyo. Intermittent conflict with China led to full scale war in mid 1937, drawing Japan toward an overambitious bid for Asian hegemony (Greater East Asia Co Prosperity Sphere), which ultimately led to defeat and the loss of all its overseas territories after World War II (see Japanese expansionism and Japanese nationalism).

Азиядағы отарлаудан арылу және ұлтшылдықтың өрлеуі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропалық отарлар әлемдегі миллиардтан астам адамды басқарып, Таяу Шығыстың, Оңтүстік-Шығыс Азияның және Үндістан субконтинентінің көп бөлігін әлі де билеп отырды. Дегенмен, Еуропаның басымдығы туралы бедел соғыс кезінде Жапонияның Тынық мұхитындағы Ұлыбритания, Франция және Нидерланд аумақтарының ірі бөліктерін жаулап алуымен күйреп қалды. Еуропалық үкіметтің тұрақсыздығы Азиядағы ұлтшыл қозғалыстардың, әсіресе Индонезия, Малайя, Бирма және Француз Индокитайында (Вьетнам, Камбоджа және Лаос) жедел өсуіне алып келді. Бірақ соғыс Азиядағы Батыс империализмін күшсіздендіретін күштерді ғана үдетті. Отаршылдық әлемнің барлық аймақтарында қалалану және капиталистік инвестициялар процестері жаңа батыстық элита ретінде қалыптасқан кәсіби саудагерлер тобын құрды. Бұл топтар Батыс саяси және экономикалық идеяларымен сіңіп, бірақ еуропалық билік астындағы теңсіз жағдайларына наразылық білдіре бастады.

Үндістанда және Таяу Шығыста ағылшындар

Үндістанда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлерінің батысқа қарай Бенгалияға қарай жылжуы британдық биліктің үнді ұлтшылдарына елеулі жеңілдіктер жасауына әкелді. 1947 жылы соғыстан әлсіреген және ішкі экономикалық дағдарысқа тап болған Ұлыбритания Британдық Үндістанға екі ел ретінде – Үндістан мен Пәкістан – тәуелсіздік берді. Мьянма (Бирма) және Британдық Үндістанның бір бөлігі болған Шри-Ланка (Сейлон) да келесі жылы, 1948 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Таяу Шығыста Ұлыбритания 1946 жылы Иорданияға тәуелсіздік берді, ал екі жыл өткен соң, 1948 жылы Палестинадағы мандатын аяқтап, тәуелсіз Израиль мемлекетін құрды. Соғыс аяқталғаннан кейін Индонезия ұлтшылдары Нидерландтан толық тәуелсіздік талап етті. Нәтижесінде, қақтығыс болды және 1949 жылы БҰҰ-ның делдалы арқылы Голландиялық Шығыс Үндістан тәуелсіздік алып, Индонезия мемлекеті құрылды. Голландия империализмі сол кезде 100 миллионнан астам халқы бар, Индонезия архипелагының шамамен 3000 аралынан тұратын, көп ұлтты жаңа мемлекетті қалыптастырды. Голландия билігінің аяқталуы аралдардың шамамен 300 түрлі этникалық тобы арасындағы жасырын кернеулерді күшейтті, явандықтар мен явандық емес халықтар арасындағы қақтығыс ең басты мәселе болды. Голландиялық Жаңа Гвинея 1962 жылға дейін голланд әкімшілігінде болды (сонымен қатар Батыс Жаңа Гвинея дауы туралы да қараңыз).

Азиядағы АҚШ

Филиппинде АҚШ аралдарға тәуелсіздік беру туралы бұрынғы уәделеріне берік болды, ал Филиппин Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тәуелсіздік алған батыс бақылауындағы Азия колонияларының алғашқысы болды. Дегенмен, Филиппинге АҚШ-қа ұқсас саяси және экономикалық жүйені қабылдау үшін қысым көрсетілді. Бұл мақсатқа жаңа саяси күштердің пайда болуы үлкен кедергі келтірді. Соғыс жылдарында Филиппин Коммунистік партиясымен (ПКП) тығыз байланыста болған «Хукбалахап» (Халық Армиясы) Филиппиннің жапондық оккупациясына қарсы күресті және филиппиндік жұмысшы табы мен шаруалардың көптеген топтары арасында зор қолдауға ие болды. 1946 жылы ПКП Демократиялық Альянстың құрамында сайлауға қатысты. Алайда, «Қырық жылдық соғыс» басталғанда, оның күшейіп бара жатқан саяси күші үкімет пен АҚШ тарапынан қарсы реакция тудырды, нәтижесінде ПКП және оның айналасындағы ұйымдар қудаланды. 1948 жылы ПКП үкіметке қарсы қарулы күресті ұйымдастыра бастады және АҚШ әскери күштерінің қатысуын тоқтатпады. 1950 жылы ПКП «Халықтық Азаттық Армиясын» (Hukbong Mapagpalaya ng Bayan) құрды, ол аралдардың барлық өңірінде мыңдаған сарбаздарды жұмылдырды. Бұл көтеріліс 1956 жылға дейін жалғасты, содан кейін ПКП қарулы күрестен бас тартты. 1968 жылы ПКП-да жарылыс болды, ал 1969 жылы ПКП-ның маоистік фракциясы «Жаңа Халық Армиясын» құрды. Маошыл көтерілісшілер үкіметке және Филиппиндегі АҚШ әскери күштеріне қарсы қарулы күресті қайта бастады, ол бүгінге дейін жалғасуда.

Француз билігіне қарсы соғыстан кейінгі қарсылық

Франция Үндіқытайдағы билігін сақтап қалуға ниетті болды. Алайда, 1945 жылы Ханойда Хо Ши Мин басшылығымен ұлтшылдар мен коммунистердің кең фронты тәуелсіз Вьетнам Демократиялық Республикасын жариялады, ол Батыс елдерінде Вьетминь режимі деп белгілі болды. Вьетнамды қайта бақылауға тырысқан Франция, француз билігі аясында автономия туралы белгісіз ұсыныс жасады. Францияның ұсыныстары вьетнамдық ұлтшылдарға қанағаттандырмады және 1946 жылдың желтоқсан айында Вьетминь француз Индоқытайының колонияларын басқаратын француз билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Соғыстың алғашқы жылдары француз билігіне қарсы ауылдық партизандық соғыс жүргізілді. Бірақ 1949 жылы қытай коммунистері Вьетнамның солтүстік шекарасына жеткеннен кейін, қақтығыс АҚШ және КСРО тарапынан жеткізілген заманауи қару-жарақпен жабдықталған екі армия арасындағы толыққанды соғысқа айналды. Осы уақытта Франция 1949 жылы Сайгондағы Вьетнам мемлекетіне тәуелсіздік берді, ал Лаос пен Камбоджа 1953 жылы тәуелсіздік алды. АҚШ Сайгон режимін мойындады және француз әскери күшін әскери көмекпен қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Вьетнамда француздардың Вьетминьге қарсы соғысы шамамен сегіз жылға созылды. Француздар партизандық және джунглидегі шайқастарда біртіндеп әлсіреп, шаршады. Франция үшін шешуші нүкте 1954 жылы Диен-Бьен-Фуде болды, нәтижесінде он мың француз әскері капитуляциялады. Париж сол жылы Женева конференциясында Лаос, Камбоджа және Вьетнамның болашақ саяси мәртебесіне қатысты шарттарды қамтитын саяси келісімге қол қоюға мәжбүр болды.