Кіріспе

Австралиялық радиофизик (1923–2008)

Джон Пол Уайлд AC CBE FRS FRSA FTSE FAA (17 мамыр 1923 – 10 мамыр 2008) – британдық тегі австралиялық ғалым. Екінші дүниежүзілік соғыста Корольдік теңіз күштерінде радар офицері қызметтен кейін, ол Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесі үшін Австралияда радиоастроном болды, бұл кеңес – Ұлттық ғылыми-өнеркәсіптік зерттеулер ұйымының (CSIRO) алдағысы. 1950-ші және 1960-шы жылдары ол Күннің радиобайқаулары негізінде жаңалықтар ашты. 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-ші жылдардың басында оның командасы әлемдегі алғашқы күн радиоспектрографтарын құрып, жұмыс істеді, содан кейін Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Наррабри қаласының жанындағы Кульгура радиогелиографы салынды. Пол Уайлд обсерваториясы оның құрметіне аталды. 1972 жылы Пол Уайлд Interscan стандартты микротолқынды қондыру жүйесін ойлап тапты. 1978 жылдан 1985 жылға дейін ол CSIRO төрағасы болды, осы кезеңде ұйымның қызмет аясын кеңейтіп, қайта құрылуын басқарды. CSIRO-дан зейнеткерлікке шыққаннан кейін (1986 жылдан бастап) Австралияның ең ірі екі қаласы арасында жоғары жылдамдықты темір жол салуды көздеген жеке сектор жобасы – Very Fast Train Joint Venture-ді басқарды. 1991 жылы үкімет тарапынан қолдау болмағандықтан жоба тоқтатылды. Өмірінің соңғы жылдарында ол гравитациялық теорияны зерттеді.

Ерте өмір

Джон Пол Уайлд 1923 жылғы 17 мамырда Англияның Шеффилд қаласында бай аспаптар өндіруші Алвин Уайлд пен оның әйелі Бессидің төртінші ұлы болып дүниеге келді. Бірақ сол жылы Алвиннің бизнесі құлдырап, ол Америка Құрама Штаттарына барып, аспап жасауға қатысты патенттерін және технологияларын сатты. Ол қайтып оралмады. Бесси ұлдарымен бірге Лондонға жақын Кройдонға көшіп барды. Осы туралы Уайлд: «Біз байлықтан кедейлікке түстік, отбасының жағдайы өте қиын болды» және «тірі қалғанымызға қуандық, өте кедей едік» деді. Ажырасу туралы келісімге қол қойылғаннан кейін бес-алты жыл өткен соң отбасы «орта тапқа жататын, жақсы жағдайда» өмір сүре бастады. Оның балалық шағы бақытты болды, «империалистік саналы әдесі» оның тәрбиесіне зор әсер етті. Алты жасында трамвайдан түсіп бара жатқанда жүк көлігімен соғылып, бас сүйегін жарып, алты ай ауруханада жатты. Жеті жасында ол Суссекстегі Ардингли колледжіне интернатқа түсті, мектептегі ең кішкентай оқушы болды және үйіне қатты сағынды. Бірақ ағасымен бірге төрт семестр бойы «қашу жолын іздегеннен» кейін ол қалған оқу жылдарын Кройдонда өткізді: алдымен Лаймста (Жохан Уитгифт мектебінің ескі сарайы) – сол кездегі дайындық мектебі – содан кейін онымен байланысты тәуелсіз аға мектепте, Уитгифт мектебінде. Пауль Уайлдты ерекшелендіретін зияткерлік құштарлығы ерте жасынан-ақ көрінді. Ол: «[Анам] мен бір нәрседе сәтті болсам, қуанышпен қарсы алды, бірақ маған талап қоймады» деді. Ол модельдік үй жиынтықтарымен, Мекано және картоннан заттар жасаумен қызығушылық танытты; анасынан алған Хорнби пойызының сыйы оның пойыздарға деген өмір бойына созылған махаббатына бастау берді. Содан кейін ол «Изамбард Кингдом Брунел туралы және оның барлық еңбектері туралы оқыды. Ол мен үшін алғашқы шабыт көзі болды деп ойлаймын». Ол мектепте оқып жүргенде және ересек болғаннан кейін крикетке құмар ойыншы және жанкүйер болды: кейінгі өмірінде ол «крикет туралы білімнің энциклопедиясы» ретінде танылды, соңында Wisden Cricketers' Almanack-тің барлық басылымдарын, бір басылымын қоспағанда, жинады. Уайлд өте ерте жасынан математиканы жақсы көрді. Мектепке түскеннен кейін үш жыл математиканың жоғарғы сыныбында оқыды, көбінесе математикамен, аздап физикамен және әлемдік жаңалықтармен айналысты. Бос уақытында ол достарымен жазғы күндері каштан ағаштарының көлеңкесінде бридж ойнайтын. 1992 жылы берген сұхбатында ол: «Бізде анализ, есептеу және геометрияны оқытқан үш маман математика пәнінің мұғалімі болды, мен оларға көп қарыздымын деп ойлаймын» деді. Уитгифт мектебі сол кездегі Кройдон әуежайының жанында орналасқан. 1940 жылдың жазында математика оқушыларының бридж ойнау өміріне қызығушылық қосылды: Британия шайқасы әуеде жүріп жатты. «Қауіп сезілмеді, бәрі қызықты болды. Кройдон [Спитфайр және Ураган базасы] шайқастың ортасында болды, біз әуе шайқастарын бақылап отырдық».

Физиканы кездейсоқ білу

Екінші дүниежүзілік соғыс Пауль Уайлдтың мамандығын анықтады және оның барлық университет өмірін бес семестрге дейін қысқартты. 1942 жылы Уайлд Кембридж университетінің (Питерхаус) математика білімін одан әрі дамыту үшін барып оқуға түсті. Бірақ бір жыл математика оқығаннан кейін, ұлттық соғысқа қатысты бір нәрсе жасаса ғана университетте қала алатынын түсінді. Сондықтан ол бірден "радио физикасына" – Физика 2-бөліміне қабылданды. Оның айтуынша, Физика 2-бөліміндегі студенттердің көпшілігі бұрыннан екі жыл оқыған, сондықтан бұл өте қиын болды. Бірақ мен оны қатты ұнатып, осы тәсілдің ұлылығына, кванттық механика мен салыстырмалылық теориясының ғажайыптарына әсерлендім. Бұл ауыр жұмыс болды, аптасына алты күн жұмыс істедік. Осылайша мен физик болдым. Екінші жылдан кейін, барлығы бес семестр бітірген соң, ол үш қарулы күштің біріне қосылуды, радар зерттеулерімен айналысуды немесе өнеркәсіпке баруды таңдады. Әр аптаның "бос" күнінде ол Ұлттық гвардияда оқытылды, бірақ кемелер мен теңізге деген үлкен қызығушылығы оны Корольдік теңіз күштеріне қосылуға итермеледі. Бір жылдан кейін соғыс жылдарындағы бакалавр дәрежесі берілді. Бірнеше жылдан кейін ол магистр дәрежесін алу үшін бес фунт төледі. Осыдан он жыл өткен соң, ол ғылыми жұмыстарын Кембридж университетіне жіберді және екі жылдық қарастырудан кейін ғылым докторы дәрежесіне ие болды.

Соғыс уақытындағы әскери-теңіз қызметі

Пол Уайлд жас радиолокациялық офицерлердің бірі болды, ол Корольдік теңіз күштерінің жаңа технологияны тиімді пайдалануын қамтамасыз етті. 1943 жылдың шілдесінде ол Корольдік теңіз күштерінің Портсмут базасында алты айлық радар офицерлерінің курсын бастады. Оның келесі екі жарым жыл бойы 60 бағыныстысы және 24 радар жиынтығымен теңізге тағайындалуы, ақырында Британдық Тынық мұхиты флотының флагманы болған линкор болды. Кеме Окинава шайқасына қатысып, содан кейін Жапонияның құрлықтағы жеріне шабуыл жасады. Екі шайқаста да флотқа жапондық камикадзе бомбалаушылары жиі шабуыл жасады, бірақ олар әдетте ұшақ тасымалдағыш кемелерге бағытталғандықтан, оның кемесі зақымдалмады. Линкор Жапонияның капитуляциясынан кейін Токио шығанағына кірді және ол бейбітшілік шартына қол қойылған кезде қатысты. Корольдік теңіз күштері кемедегі жаңа радардан алынған ақпаратты артиллерияға енгізуде инновациялық болды, радар офицерінен тікелей байланыс желісі көпірге дейін созылды. Уайлд қараңғы радар бөлмесіндегі катодты сәулелі осциллоскопында нысананы табуға арналған снарядтарды көрудің қызығын сипаттады, олар нысананың үстінен өтетін тікендер түрінде пайда болды, ал үшінші оқ нысананың ортасына тиді. Корольдік теңіз күштерінің радарды қолданудағы инновациясына қарамастан, кейбір жоғары шенді теңіз офицерлерінің арасында жаңа технологияға деген көңілсіздік сақталды. Ол соғыс аяқталғанда адмиралының айтқан сөзін еске алды: "Енді біз, жас Уайлд, радарыңызсыз нағыз теңіз күштеріне қайта оралуымыз мүмкін". Англияға оралғаннан кейін Уайлд 1947 жылдың басына дейін тұрақты теңіз офицерлеріне радарды оқытты. Соғыс кезінде Австралиядағы демалысының бірінде ол Сиднейлік жас әйел Элейн Халлға ұсыныс жасады, оның отбасы қонақжайлық көрсеткен. Теңіз күштерінен кеткеннен кейін ол дереу Сиднейге сапарлады. Ол сүйіктісінен Англияға барып үйленуге рұқсат сұрады, бірақ ол оған Австралияда қоныстанғанын айтты. Оның болашақ қайнағасы кейінірек былай деді: "Австралия осы елге ең ұлы ғалымдардың бірін сыйлағаны үшін менің әпкемізге алғыс айтуы керек".

Австралияда "кедей" бастама

Лондоннан Уайлд Сиднейдің жанындағы радиофизика зертханасында Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесінің ғылыми зерттеушінің көмекшісі қызметіне орналасты. Ол бұл қызметті "сәл ғана" деп сипаттады: сынақ құралдарын күтіп, жаңарту. Бірақ бір жылдың ішінде ол, өзі айтқандай, радиоастрономияның жаңа саласына "жол ашты" және 1948–1950 жылдарды өте қызықты кезең деп еске алды. Радиоастрономиядағы ең күшті екі топ – австралиялық және кембридждік топтар еді; және біз кембридждіктерден озық екенімізге сендік. [Австралиялық соғыс кезеңіндегі радио сарапашысы] Джо Пауси Австралиядағы радиоастрономияның әкесі болды. Ол керемет шабыттандыратын көшбасшы еді, өзін жарнамаламайтын, ешқандай құрмет күтпейтін және оның басшылығында жұмыс істеу шынайы ләззат сыйлады. Ол маған үлкен көмек жасады: мен өз зерттеуімді өздігіммен жүргізуге мүмкіндік берді, бірақ кез келген уақытта оған кеңес алуға болады. Вайлд мойындағандай, оның кеңесі "көбінесе өте көреген, өте пайдалы" болды. Паусидің тәсілі Уайлд үшін үлгі болды. 1949 жылдан бастап 15 жыл ішінде Уайлд қосылған және кейін басқарған күн тобы күн радиофизикасы саласында халықаралық деңгейде танымал болды. Олардың құралдары алғаш рет күн коронасы арқылы қозғалатын зарядталған бөлшектер мен соққы толқындарын анықтады, сондай-ақ олардың "ғарыш погодасына" тигізетін ықтимал әсерін көрсетті. Топтың бақылау құралдарын жаңаша жобалауы және күн радио жарқылдарының сипатын, оларды тудырған бұзылыстарды зерттеуі, жарқылдардың көп бөлігін спектрлік ерекшеліктеріне сәйкес жіктеуге және олардың қасиеттерін түсіндіруге арналған модельдерді ұсынуға мүмкіндік берді.

Күн жарылысының ашылуы

Пауль Уайлд қосылған электрондық астрономдардың жаңа буыны соғыс уақытындағы дағдыларын радиофизика зерттеулеріне қолданды, Радиофизика зертханасы соғыстың басында Австралияға радар әкелу үшін құрылғаннан бері бірқатар жетістіктерге қол жеткізді. 1948 жылы зертханадағы топтар күн сәулесінен басқа да бірнеше салаларды зерттеді. Уайлдтың жұмысы эмбриональды радар технологиясының кейде құпия кедергілермен бұзылуынан туындады, кейіннен Англияда Күннен келетін радио шу екендігі анықталды. Зертханаға келгенде, ол екі команданың арасынан таңдау жасады. Паузидің ұсынысы бойынша ол Линдси МакКредиге радиоспектрографты жасау үшін жұмыс істеді. Кейінірек ол былай деді: "Мен МакКредиге қосылсам, өз ісімді жасай алатынымды білдім, сондықтан мен күн зерттеушісі болдым". Спектрограф – ең алғаш жасалған – Күн сәулелерінің кең спектрлік диапазонында 40-тан 70 мегагерцке дейінгі жиіліктегі жарылыстарының спектрін қарады. Бұл жарылыс пен дауыл құбылыстарының күрделілігін көрсететін керемет нәтижелер берді. Сиднейден батысқа қарай 50 шақырым жердегі Пэнритте, Көк таулардың етегінде, өте қарапайым ағаш антенна арқанмен тартылып, әр жиырма минут сайын Күнге қарай бағытталып өзгертілді. Деректер төрт айлық бақылаудан кейін талданды. 1950 жылы жарық көрген алғашқы мақаласында ол былай деп жазды: "Біз жарылыстың үш түрлі спектрлік түрін анықтадық және оларды I, II және III типтері деп атаймыз". Уайлдтың командасына жаңа, жақсы инженерлік және қуатты радиоспектрограф, сондай-ақ радио көзін бақылау үшін үлкен жиілік интерферометрі қажет болды. 1950 жылдың қыркүйегінде ол үш әріптесімен бірге ескі әскери жедел жәрдем машинасын алып, Сиднейдің шетінде және Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік жағалауында радио хабарларының кедергісіне ең аз әсер ететін әлеуетті жерлерді спектрлік талдаушымен бағалады. Олар Даптоның сыртындағы жайылым жерін таңдады, ол Воллонгонгтан оңтүстікке қарай 15 шақырым жерде, 1500 фут таудың қоршауында орналасқан. Бұл жерде Радиофизикалық Күн тобы күшейе түсті, Уайлд кейін "біз әлем чемпионы екенімізге күмән жоқ" деді. Белгиялық атақты астроном профессор Марсель Миннарт 1963 жылы былай деп жазды: "Күн сәулелерін радиоспектроскопиялау тарихы – бұл негізінен осы тақырыптағы австралиялық жұмыстардың тарихы. Халықаралық астрономиялық одақтың әр кездесуінде Уайлд [Смерд пен Кристенсон сияқты өте білікті мамандар], Паузидің басшылығымен керемет жетістіктер туралы хабарлай алды. Бұл жұмыс қарапайым ғимараттарда жүргізілді. Жабдық шатыры бір шетінен шағын шеберхананы, ортасында кеңсе мен екінші шетінен шағын бөлмені қамтиды, ол ас үй ретінде пайдаланылды және кешкі ас дайындалған кезде жұмыс орнынан кейін жиналатын орын: пабтан оралғаннан кейін, әңгіме жандана бастайды, өйткені олардың бірі "фугпен қалың" атмосферада бұзау етіне балта соғып, содан кейін снайпер шницелін пісірді. Осында аптасына бірнеше күн болатын қызметкерлер бір бөлмелі шатырда ұйықтап, тамақтанады. Бірақ осы жетістіктерге қол жеткізгендердің көңіл-күйі де, қуаныштары да жоғары болды, сондай-ақ, олардың қоғамдық өмірі де жан-жақты болды. Даптодағы әріптестері Уайлдты "колега, ұстаз және жақсы дос" деп сипаттады. "Ол ақыл-ойы, ақыл-ойы және әсемдігімен бөлмені жарықтай алатын. Ол тойларға, сыра ішуге құштар еді". Бұл жарылыстар жиіліктің уақытпен өзгеруіне байланысты анықталды. Команда ІІ типті жарылыстар Күн атмосферасынан 1000 км/с жылдамдықпен шығатын соққы толқындарымен байланысты екенін және 30 сағаттан кейін Жердің түнгі аспандағы ақшыл сәулемен байланысты екенін анықтады. Олар ғасырлар бойына жалғасып келген жұмбақтың жауабын тапты: Күн сәулесінің жарылысынан Жерге келген зақымдануды қандай агенттік жеткізді? II типті жарылыстар "ғарыш ауа райы" туралы хабарлау үшін жердегі және спутниктегі спектрографтармен мұқият бақылануда, өйткені олардың геомагниттік өрістегі және ионосферадағы бұзылуы радиобайланыс пен навигациялық және басқа спутниктердің жүйелерін бұза алады. Уайлдтың тобы жарық жылдамдығының үштен бір бөлігінде шығарылған және Жерге жету үшін жарты сағаттан аз уақыт қажет ететін электрон ағыстары бар ІІІ типті жарылыстарды байланыстырды. Бұл түсінікпен күмәнді адамдар он жылдай уақыт өткеннен кейін америкалық физиктер спутниктік деректерді пайдаланып, күн сәулесі жарылысынан кейін 25 минуттан кейін электрондардың жарылуын байқай бастады. Бұл – бір ғана компонент, бірақ Уайлд пен оның әріптестері үшін өте маңызды, кең ауқымды зерттеу бағдарламасының бір бөлігі болды. Механизмдер дұрыс екені дәлелденді және олардың құбылыстарды атауы халықаралық стандартқа айналды. Уайлд бұл зерттеуді Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" алдындағы таксономияны зерттеумен салыстырды. Оның күн жарылыстарының анатомиясын талдауы және физикалық түсіндірмелерді әзірлеуі күн хромосферасындағы, күн коронасындағы және ғарыштық кеңістіктегі радио жарылысының көрінетін күрделі құбылыстарын біріктіретін біртұтас модельге әкелді. Осы күн жұмысының барысында Уайлд сутектің радио спектріне қызығушылық танытып, күн жарылыстарындағы спектрлік сызықтардың әлеуетіне қатысты ішкі есеп жазды. 1951 жылы АҚШ-тағы Юэн мен Пурселл алғаш 1420 МГц өтуін байқағанда, ол есебіне оралып, оны жұлдызаралық ортаны қамту үшін жалпылады және алты айдан кейін сутектік сызықтар туралы алғашқы егжей-тегжейлі теориялық мақала жариялады – бұл саланың классикасы.

Күн энергиясын зерттеуде әлемдік көшбасшы

Уайлдтың командасы 1967 жылдан бастап үш километрлік диаметрлі радиогелиографты Кулгурада, Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігіндегі Наррабри маңында салған және пайдаланған. Бұл құрал Күннің бетінен басталатын әртүрлі биіктіктегі күн белсенділігінің ақиқат уақытындағы суреттерін шығаруға мүмкіндік берді. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында команда әлемдік күн зерттеулерінде жетекшілік етіп, әлемнің түкпір-түкпірінен белгілі күн физиктерін тартты. 1967 жылдан бастап 17 жыл бойы жұмыс істеген гелиограф Күн коронасының қалай жұмыс істейтіні және күн мен жердегі құбылыстардың арасындағы байланыс туралы мол деректер мен түсініктер берді. Уайлд осы салада 70-тен астам мақала жариялады. Гелиограф 1973–74 жылдардағы Skylab миссиясы мен 1980–81 жылдардағы Күн максимумы миссиясында маңызды қолдау ролін атқарды, короналық белсенділікті ақиқат уақытында бақылап отырды. 1984 жылы Австралия телескобы үшін орын ашу мақсатымен тоқтатылып, Ионосфералық болжау қызметіне берілді, онда ол күн белсенділігін бақылау үшін бүгінге дейін қолданылуда. Қазір әлем бойынша кемінде 20 жердегі радиоспектрограф жұмыс істеп тұр. Уайлд көптеген мақалалардың авторы болғанымен, ол әрқашан басқалардың еңбегін жоғары бағалап, "Мен олардың есімдерін жаздым, себебі олар маңызды үлес қосты" деді. Мысалы, техникалық көмекші Билл Роу. Күн циклының ең төменгі нүктесінде ештеңе болмаған кезде Роу Даптоға сағат 11-дегі кездесуге барды. Уайлд еске алды: "Өте жауапкершілікпен ол таңғы сағат 8-де келді, құралды қосып, ең керемет жарылысты жазды, бұл бірінші және екінші гармониканың ашылуына әкелді. Оның есімін жазбастан мақала жазу мүмкін емес еді". Даптодағы Джон Мюррейге қарағандай, Уайлд нысанның дамуындағы басты тұлға ретінде бас электроника инженері Кевин Шериданды мойындады: "Кевин мен мен Гилберт пен Салливан сияқты едік; екеуміз де бір-бірімізге үлкен тәуелділікте болдық". Кейіннен Кульгура орны 1988 жылы ашылған Пол Уайлд обсерваториясына айналды, қазір бірнеше ірі астрономиялық нысандарға үй иесі. Уайлд ғылымға деген құлшынысын таратуға әрқашан ұмтылды. Джордж Гамов пен бастамашы Гарри Месселмен бірге ол 1962 жылдан бастап Австралияның барлық аймақтарындағы жоғары сынып оқушыларына жоғары деңгейдегі ғылымды үйреткен алғашқы үштік мүшесі болды. "Жазғы ғылым мектебі" деп аталған сессиялар Сидней университетінде тікелей эфирде көрсетіліп, әр жексенбі күні таңғы үш сағаттық бағдарламаларда қайтадан көрсетілді – бүгінгі профессор Гарри Месселдің Халықаралық ғылым мектебі бағдарламаларының алдағысы.

Зерттеуші және әкімші

1971 жылы Пол Уайлд Э. Г. 'Таффи' Боуэннен кейін CSIRO радиофизика бөлімінің бастығы болды. Interscan қолданбалы зерттеулер тобы болғаны жай ғана оқиға емес еді. Шындығында, ол радиофизика бөлімінің тек таза зерттеулермен айналысуындағы мәселені байқаған – бұл жағдай CSIRO-да ешқашан болмаған. Ол «осы технологияны пайдалы бірдеңеге айналдыруға болатынын баршаға көрсету» өте маңызды деп ойлады.

Интерсканерлеу

Қолданбалы зерттеу мүмкіндіктерін іздеу барысында Уайлд Австралияның Азаматтық авиация департаментінің Халықаралық азаматтық авиация ұйымының мүше мемлекеттерге ұзақ жылдар бойы қолданылып келген Аспаптық қону жүйесін (Instrument Landing System) алмастыру үшін жаңа жүйе ұсыну туралы шақыруын қарастырғанын анықтады. Ол микротолқынды қондыру жүйесінің тұжырымын тез қалыптастырды және жобаға зор құлшыныспен күшін жұмсады. Тұжырым қарапайым болды: бір радар сәулесі көлденең бағытта алға-артқа, ал екіншісі тік бағытта сканерлейді, бұл ұшақтың орналасқан жерін бірнеше сантиметрге дейін анықтауға мүмкіндік береді. Интерсканның басқа да дәлдікпен қону жүйелеріне қарағанда көптеген артықшылықтары бар екені дәлелденді. Ол басқа жақын орналасқан әуежайлармен кедергілерді болдырмау үшін каналдардың кең таңдауын қамтамасыз етеді; кез келген ауа райында өте жақсы өнімділік көрсетеді; және әуежайдың кез келген жерінде антенналарды орналастыруға еркіндік береді. Кейбір қондырғылар 1990-шы жылдары пайдалануға берілді, ал кейінірек Еуропада одан да көп қондырғылар орнатылды. NASA ғарыш кемелерін қондыру үшін осыған ұқсас жүйені пайдаланған. Алайда, Interscan бүкіл әлемде кеңінен қолданыла алмады, себебі АҚШ Федералдық авиация басқармасы спутниктік Global Positioning System (GPS) жүйесін толықтыратын Wide Area Augmentation System (WAAS) жүйесін әзірледі. WAAS арзанға түсіп, ILS I санатына сәйкес болғанымен, оның дәлдігі бүйірлік бағытта 1,0 метрден, ал тік бағытта 1,5 метрден төмен, бұл көрінуі нашар болатын жерлерде айқын алаңдаушылық тудырады. 1978 жылы Interscan микротолқынды қондыру жүйелерінің жаңа жаһандық стандарты ретінде қабылданды, бірақ бұл көптеген халықаралық саяси кедергілерді жеңгеннен кейін ғана мүмкін болды. Жобаға Халықаралық азаматтық авиация ұйымымен ұзақ және нәзік келіссөздер, сондай-ақ басқа елдермен стратегиялық одақтар кірді. Дәл осы ИКАО келіссөздері барысында және CSIRO бөлімшесінің басшысы ретінде Уайлд жоғары қабілетті дипломат және саяси стратегияшы екені көрінді. ИКАО келіссөздерінің маңызды қатысушысы Деннис Купер Уайлды "жас әріптестерінің идеяларын мұқият тыңдайтын, күрделі ойларды жеңіл түсіндіре алатын және керемет тәлімгер" деп сипаттады.

Ұлттық ғылым басшылығы

1978 жылы Уайлд CSIRO төрағасы болды және 1985 жылға дейін осы лауазымды атқарды, сондай-ақ осы кезеңнің бір бөлігінде ұйымның бас директоры қызметін де атқарды. Ол қызметке тағайындалғаннан кейін, CSIRO-ға қатысты алғашқы тәуелсіз сараптама (1977 жылғы Берч есебі) ұйымды «ұлттық зерттеулердегі олқылықты стратегиялық мақсаттарға бағытталған жұмыстармен толтыруға» итермеледі. Ол ұйымды жаңғырту және оның қызмет көрсететін салалар мен қоғаммен жақындастыру үшін қайта құрылымдастыруды жүргізді. Бұл қызмет, әсіресе, Уайлдтың теңіз қызметінде және одан бұрынғы жылдары қалыптасқан міндет сезімін ояртты. 1992 жылы төрағалыққа тағайындалуына себеп «Сіз бөлімді және Австралияны халықаралық аренада танымал еттіңіз бе және сізде осындай фундаментальды жұмысты жүзеге асыру қабілеті болды ма?» деген сұраққа жауап бергенде, ол: «Иә, мұндай себеп болғанына сенемін. Шындығында, мен осы жұмысты қатты қалаған жоқпын, бірақ маған ұсынғанда оны қабылдау – міндет болды» деді. Уайлд CSIRO-ның өзгеретін әлемде ғылыми және технологиялық көшбасшылықты қамтамасыз етуі қажет екенін түсінді, бұл оның «тамашалық және жаңалықсыз зерттеулердің ешқандай нәтижесі болмайды» деген қағидасын көрсетеді. Осы үлкен өзгерістер кезеңінде ол маңызды ұлттық зерттеу объектілеріне, соның ішінде океанографиялық зерттеу кемесі RV Franklin, Австралия жануарлар денсаулығы зертханасы және Австралия телескопына қаржыландыруды қамтамасыз етті, сондай-ақ Ақпараттық технологиялар бөлімін құрды. Бірақ кейбір мәселелер оңай шешілмеді: мысалы, ол айтқандай, «Жануарлар денсаулығы зертханасы бойынша үлкен қиындықтарға тап болдым, өйткені министр (Уайлдтың белсенді ғылым министрі Барри Джонс) оны құрылысы аяқталуға айналғанда жабуды қалады». Сонымен қатар, CSIRO алғаш рет өзінің саясатына қатысты қоғамдық сынға жауап беруге мәжбүр болды. Уайлд: «Бұрын CSIRO сынға ұшырамайтын қасиетті сиыр секілді еді, менің ойымша, біз сынға және оны қорғауға үйренуіміз керек» деді. Ол CSIRO-ны басқарудағы өзінің ерекше көзқарасын және стилін былай түсіндірді: «Мен әрқашан өз тәжірибемнен, кішкентай тәжірибемнен және жеке пікірлерімнен шығарып тастағым келді. Менде әрқашан таза және қолданбалы зерттеулерді бір зертханада жүргізуге деген қатты ниет болды. Мен әлі де ғылымдағы маңызды және іргелі жаңалықтардың көпшілігі – тіпті көбісі, дерлік – қызығушылықпен жүргізілген зерттеулер арқылы және көбінесе кездейсоқтық арқылы туындайтынын жақсы білдім, бұл өте маңызды. Мен Берч есебін өте пайдалы деп санаймын және оның есебімен келістім, ғылымды жүргізудегі саясатты қалыптастырудың мәні, айталық, таза зерттеу, стратегиялық мақсаттарға бағытталған және техникалық зерттеулердің дұрыс пропорциясын анықтау болып табылады. Соңында, іргелі зерттеулер ұзақ мерзімді перспективада нақты пайда әкелетініне сендім – мысалы, электр ашу сияқты жаңалықтар әлемге үлкен әсер етті. Екінші жағынан, сіз күн сайын салық төлеушілердің миллион долларын жұмсайтын ұйымды басқарып отырғаныңызды түсіну керек, бұл ойға толы мәселе, сондықтан сіз де бақылауды ұстауыңыз керек еді». Шынында да, сол кезде CSIRO төрағасы болудың көптеген қиындықтары болды, оның ішіндегі ең қиыны – «нақты бюджетіңіз төмендеген кезде жаңа жастарды тартудың қиындығы». Дипломатиялық және саяси стратегияны Уайлд алғаш рет Халықаралық азаматтық авиация ұйымымен келіссөздерде тиімді пайдаланды, оның интеллектуалды қатаңдығы және дұрыс нәрсені істеуге бейімділігі CSIRO мен Австралияға 1985 жылы 62 жасқа толғанда зейнеткерлікке шыққанға дейін жақсы қызмет етті.

Нығмет, тұжырымдама және алғашқы зерттеулер (1983-1987)

1983 жылдың қазан айында Уайлд Канберрадан Сиднейде өткен CSIRO жиынына XPT пойзымен сапар жасады, ол бір жыл бұрын енгізілген болатын. Ол былай деп еске алды: "Пойз көп жарияланған, бірақ сағатына 160 км/сағ жылдамдықпен қысқа ғана уақытқа жететін болғандықтан, сапардың сипаты жалпы алғанда, тармақ желісіндегі пойызбен саяхаттағандай болып сезілді. [ ] Ақырында, сапар 4 сағат 37 минутқа созылды – жоспарланғаннан 20 минутқа ұзақ, орташа жылдамдығы 70,6 км/сағ болды. Мен мүлдем ойран болдым. Сол күні кешке үйге ұшып келгеннен кейін, ескі анықтамалық кітапты қарап шықтым. Егер пойыз тіпті 4 сағатта жетсе, онда ол 1851 жылы Лондон-Бристоль экспресімен бірдей орташа жылдамдықпен – 81,6 км/сағ жылдамдықпен жүретінін білдім." 1984 жылдың сәуірінде ол CSIRO-ның бірнеше жоғары лауазымды қызметкерлерімен және BHP компаниясының бас инженерлік менеджерімен концепциялық қағазды талқылау үшін кездесті. Жақсы жұма күніне бір күн қалғанда, олар құрамдас бөліктері мен оларды кім жазатынын келісті. Олардың барлығы міндеттемелері болды және жобаны дайындауға алты апта қажет екеніне келісті. Алайда, олардың жеке құлшынысы соншалық болды, әрқайсысы төрт күндік демалыс кезінде жұмыс істеп, жобаларын дерлік аяқтады. 1984 жылдың шілдесінде аяқталған жұмыс "Сидней, Канберра және Мельбурн арасындағы жоғары жылдамдықты темір жолға қатысты ұсыныс" деп жарияланды. Ол жоғары жылдамдықты пойызды жалпы идеядан нақты ұсынысқа айналдырды және Австралияның жоғары жылдамдықты темір жолын дамытумен байланысты негізгі мәселелерді таңқаларлық дәлдікпен болжады. Сиднейден Канберраға дейінгі маршруттың көп бөлігі Хьюм тас жолымен ұқсас болды. Ұлттық астанадан оңтүстікке қарай, жағалауға параллель, жалпы алғанда 70 шақырымдай ішке қарай, Кума және Бомбала арқылы Орбостқа дейін; содан кейін батысқа қарай Мельбурнға, жағалауға өте жақын. Бұл маршрут Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік-шығысындағы және Викторияның шығысындағы, көлік инфрақұрылымы жеткіліксіз дамыған аймақтардың халқы үшін жақсы қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін таңдалды. Бұдан әрі, бұл толығымен ішкі маршрулға қарағанда орталықсыздандыруды ынталандырады, өйткені Австралиялықтардың шамамен 80 пайызы жағалауға 50 шақырымнан аспайтын қашықтықта тұруды қалайды. VFT қисықтары қазіргі Сидней-Мельбурн темір жолына қарағанда 20 есе кең болғанына қарамастан, ұсынылған маршрут тауларды айналып өтуге мүмкіндік берді. Аңғарлардың бағыты көбінесе қолайлы болды, бұл туннельдерді салу және ірі жер жұмыстарын азайтуға мүмкіндік берді. Уайлдтың ғылым министрі Барри Джонс бұл тұжырымдаманы премьер-министрге жолдаған хатында орталықсыздандыруға көмектесуде өте құнды екенін атап өтті. Ұсыныс федералдық көлік министрі Питер Морриске жіберілетін болады, оның пікірі оның шенеуніктерінің пікірін көрсетеді: бұл қарастыруға тұрарлық емес. Кейіннен Сидней-Мельбурн әлемдегі төртінші ең көп трафикке ие әуе бағыты ретінде анықталғанымен (Солтүстік Америкадағы немесе Еуропадағы Мадрид-Барселона бағытынан гөрі көп) және бюроның оңтүстік-шығыс Австралиядағы көлік нарықтары туралы нақты деректері болмаса да, оның шенеуніктері жолаушылар бағасын коммерциялық тұрғыдан тиімді емес деңгейде белгілеуге тура келеді деп есептеді. Бюро физика заңдарының (импульс жылдамдықтың квадратына пропорционалды) төмен жылдамдықты темір жолдарға қарағанда, әлдеқайда тік еңістерге (осылайша, кесу және толтыру жұмыстарын азайтуға) мүмкіндік беретінін француз тәжірибесімен келіспеді. Жер жұмыстарының бағалау айырмашылығы 2 миллиард долларды құрады – бұл жобаның жалпы құнының маңызды бөлігі. 1984 жылдың 12 қыркүйегінде Парламент отырысында Моррис бұл ұсынысты әсемдеп айтуға болады, оны Австралияның ортасынан канал салу туралы басқа ұсынысқа теңеді. Ол "үкіметке осы мәселені зерттеу үшін қаражат бөлуді ұсынбаймын" деді және "егер жеке сектор қызығушылық танытса, доктор Уайлдқа бұл ұсынысты жеке секторға қайтарып, оны ұсынсын және қаржыландырсын деймін" деді. Қыркүйек айының соңында Морриспен кездескеннен кейін Уайлд "Австралияның көптеген салаларында 19 ғасырдың тоқырау ойларынан шығу қажеттігін" айтты. Ол реакция Австралияның жалпы халдің белгісін көрсетеді деп сенді; ол қысқа мерзімді перспективаға баса назар аударуын және болашаққа арналған шығармашылық жоспарларды елемеуін айыптады, ескірген және пайдасыз жүйелерді жөндеуге басымдық берді. Ол тәуелсіз сарапшылардың, соның ішінде жылдам пойыздары бар шетелдік елдерден келген сарапшылардың, кең көлемді, объективті зерттеуін талап етті. Ол жобаны мемлекеттік қаржыландыруды емес, тек 12 айға созылатын 500 000 долларлық зерттеуді қолдауды қалайтынын баса айтты. Кейін ол "осы бас тартудың елдің бейімделмейтін халдің ерекшелігі екенін айтқаным үшін қиындыққа тап болдым" деп еске алды. Алайда, жақсы нәтиже болды: жақын арада TNT көлік алып компаниясының басшысы Питер Абелес оған қоңырау шалып, "Сіздің мәселеңізге коммерциялық шешім табуға көмектесе аламын деп ойлаймын" деді. Содан кейін Уайлд "Біртіндеп, оның қолдауымен біз бірлескен кәсіпорын құрдық. Содан кейін біз негізгі жұмысты істедік" деді. Уайлд 1985 жылдың қазанында CSIRO-дан зейнетке шықты, бірақ CSIRO 1988 жылдың қазанына дейін алдын ала мүмкіндіктерді зерттеуді қолдауын жалғастырды. 1986 жылдың қыркүйегіне қарай ол TNT, Elders IXL және Kumagai Gumi бірлескен кәсіпорынын құрды. 1987 жылдың тамызында, олардың компаниясын сатып алу мүмкіндігіне байланысты туындаған кешігуден кейін, BHP төртінші, содан кейін басты серіктес ретінде қосылды. Уайлд Very Fast Train бірлескен кәсіпорынының төрағасы болды.

Қосымша зерттеулер (1987-1988)

1987 жылдың маусым айында бірлескен кәсіпорынның алдын ала мүмкіндіктерді зерттеуі аяқталды. Ол жобаның техникалық тұрғыдан іске асырылатынын және қаржылық жағынан тиімді екенін көрсетті. Зерттеу Сиднейден Канберраға Боурал және Гулберн арқылы жоғары жылдамдықты теміржол желісін салуды көздеді, сондай-ақ Канберрадан Мельбурнға Кума, Шығыс Гиппсленд және Ла Тробе аңғары арқылы жағалау жолы немесе Вагга Вагга, Альбери-Водонга, Вангаратта және Сеймур арқылы ішкі жолы қарастырылды. Кейіннен Брисбен және Аделаидаға бағыттар жоспарланды. 1988 жылдың шілде-тамыз айларында 1 миллион долларлық жолаушылар нарығын талдау аяқталды және бірлескен серіктестер 19 миллион доллар бюджетпен іске асыру мүмкіндігін зерттеу басталды. Желтоқсан айында VFT тұжырымдамалық есебі жарияланды, онда жеке кәсіпорындармен салынып, пайдаланылатын жоғары жылдамдықты теміржол жүйесінің негізгі мәселелері анықталды. Пойыздар Сидней, Канберра және Мельбурн арасында сағатына дейін жылдамдықпен жүретін болады. Есеп Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және федералды үкіметтерден, сондай-ақ Австралия астанасы әкімшілігінен зерттеу және маршрутты анықтау үшін жерге қол жеткізуге көмектесуді, мемлекеттік органдардың ынтымақтастығын қамтамасыз етуді және жерді сатып алуды жеңілдету үшін заңнама қабылдау сияқты қолдау түрлерін сұрады. VFT жобасы көпшілік пен БАҚ-тың кең қызығушылығын тудырды. БАҚ әрқашан оң пікір білдірмеді, жобаға үкімет тарапынан күмәнді қаралатынын көрсетті. Кейбір қоғамдық комментаторлар алдын ала қалыптасқан ұстанымдардан сөйледі. Уайлд мұндай жобаның қоғамдық тыңдаулар заманында күрделі екенін түсінгенімен, егер "әрбір профессор мен экологиялық белсенді өз пікірін айтса, жоба сәтсіз аяқталады" деп ескертті. Жалпы, жобаға жұртшылық қолдауы күшті болды. Гиппсленд тұрғындары арасында жүргізілген сауалнамада 70% қолдау байқалды. Морган зерттеу компаниясы жүргізген сауалнама бойынша Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарында жобаны қолдау деңгейі 65% құрады. Тағы бір сауалнама Виктория мен Жаңа Оңтүстік Уэльстің қалалық және ауылдық аймақтарында қолдаудың 80% деңгейін көрсетті.

Таратулар және кейіннен жою (1990-1991)

1990 жылдың шілдесінде VFT бірлескен кәсіпорны жағалау және ішкі маршруттардағы нарық сұранысы мен капиталдық шығындарды салыстыра зерттеулердің нәтижелерін жариялады. 1990 жылдың қазанында Уайлд VFT үшін ішкі маршрутты басымдыққа ие деп мәлімдеді. VFT бірлескен кәсіпорны және жеке Уайлд үшін Snowy Mountains тауынан шығысқа қарай және Гиппсленд аймағы арқылы жүретін бастапқы маршруттан бас тарту шешімі қиын болды. Шешім екі маршруттың капиталдық шығындары мен күтілетін қаржылық көрсеткіштеріне ғана негізделді: жағалау маршрутының Оңтүстік-Шығыс Австралия аймағына дамыту артықшылықтарына ешқандай үкімет қызығушылық танытпады. Бұл шешімді бастапқыда жобаны қолдаған корпорацияның өкілі, сэр Питер Абельс, қабылдамады. Ол көреген ойлы адам болғандықтан, VFT-нің ұлттық даму әлеуетіне бастапқыда қызығушылық танытқан. Шетелдегі жылдам пойыздың бойымен өсуге мүмкіндік бергенін білген ол, адамдардың тұруға құштар емес ішкі аймаққа барудың мәнісін көрмеді. Оның бұл шешімге берген жауабы: «Сюжеттен жаңылып қалдыңыз» болды. Жобада басқа да мәселелер болды. Ішкі деңгейде бірлескен кәсіпорнының мүшелерінің пікірлері әрдайым сәйкес келмеді. Австралиядағы көптеген бизнесмендер білетіндей, бірлескен кәсіпорын компанияға қарағанда нашар бизнес нысаны болып табылады. Әрине, VFT бірлескен кәсіпорнында көптеген керістер болды және олар мүмкіндіктерді зерттеу барысында күшейді. 1995 жылы жоба кеңейген кезде Уайлд: «Содан кейін біз кәсіби басқаруды тарттық және менің ойымша, содан кейін жағдай нашарлай бастады» деді. Бірлескен кәсіпорын төрағасы ретінде оның қызметі оңай болған жоқ. Сыртқы деңгейде төрт үкіметпен жұмыс істеу мәселесі болды, яғни федералды үкімет; Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттарының үкіметтері; және жақында ұлттық астанаға өзін-өзі басқару құқығы берілгеннен кейін, Австралия астаналық аумағының үкіметі. Олардың әртүрлі мақсаттары болды және жобаның ұсынайтын мүмкіндіктеріне қарағанда, онымен байланысты проблемаларды іздеуге бейімділік танытты. Бұл көзқарас жобаны жүзеге асыру үшін қажетті салықтық тәртіп мәселесі туындаған кезде жобаға жеңілуге әкелді. VFT тобы 1990 және 1991 жылдары қабылданатын тәсілді табу үшін көп жұмыс істеді. Үшінші тараптың талдауында анықталған экономикалық пайдаға қарамастан, федералды үкімет салық саласында ешқандай шараларға бармады. Уайлд федералды үкіметтің жобаны тоқтатқан көрегендіксіздігіне ашуланды. Ол былай деді: «Жобаның ақыры жоғалған нәрсе – біз өте ауыр шығындардың алғашқы күндерінде қолданылатын өте ақылға қонымды салықтық шараларды сұрадық. Ұзақ мерзімде біз көбірек салық төлейтін едік, бірақ біз сол ерте кезеңде салықты жеңілдеткіміз келді, бірақ үкімет, тіпті қазынашыл Пол Китинг, одан бас тартты және мен оның жобаны тоқтатуға жауапты адам деп айтар едім». 1991 жылдың тамызында федералды үкімет соңғы, теріс жауабын берді және бірлескен кәсіпорын жоба бойынша жұмысты тоқтатты. Айырықша жағдай, федералды үкімет жақын арада VFT сияқты қаржылық қиындықтарға тап болған ірі жобаларға көмек көрсету үшін инфрақұрылымдық облигацияларды енгізді. Алайда, Австралия үкіметтері инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыратын мемлекеттік-жекеменшік серіктестік үшін қабылданатын механизмдерді табу үшін күресін жалғастыруда. Уайлд сонымен қатар жобаға кедергі келтірген ішкі факторлар болды деп қорытындылады: ол бірлескен кәсіпорнының таңдалған корпоративтік құрылымында компанияның басқару күші мен назар аудару қабілеті болмады деп сенді; жобаның кешігуі тым көп болды; және олар Австралияда жобаланып, салынған пойызбен жұмыс істеуден гөрі «жабдығы бар» TGV сатып алуы жақсы болар еді.

Ескерткіш

Жаңа Оңтүстік Уэльстің Кулгура қаласында (Наррабриден 25 шақырым қашықтықта), Пол Уайлд обсерваториясының – Австралия телескопының ықшам массиві орналасқан – аумағында, "Бұл обсерваторияның негізін қалаушы Пол Уайлдтың естелігіне" деген жазуы бар тұғырға орнатылған күн сағаты бар.