Кіріспе

Польшаның ұлттық елтаңбасы – қызыл түстегі алтын мүсік және тырнақтары бар ақ тәжді бүркіт. Польшада елтаңбаның толық түрі godło деп аталады, бұл атау ресми құжаттарда да, күнделікті сөйлеу тілінде де қолданылады. Кейінгі заңнамаларда бұл атау тек herb-ке ғана берілді, себебі белгісіз.

Құқықтық негіз

Польша Республикасының гербі екі заң құжатында сипатталған: 1997 жылғы Польша Республикасының Конституциясы және Польша Республикасының гербі, түстері және әнұраны, сондай-ақ мемлекеттік мөрлер туралы 1980 жылғы заң (Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych) кейінгі түзетулермен (бұдан былай «Герб туралы заң» деп аталады). Корона 1989 жылғы 29 желтоқсандағы Польша Халық Республикасының Конституциясын өзгерту туралы заңмен 1989 жылғы 31 желтоқсанда қайта орнатылды (1-баптың 19-тармағы). Дегенмен, жаңа эмблеманың дизайны 1990 жылғы 9 ақпандағы Польша Республикасының гербі, түстері және әнұраны туралы ережелерді өзгерту туралы заңмен 1990 жылғы 22 ақпанда ғана енгізілді. Ұлттық символдарға қатысты заңнама әлі де жетілмеген. Герб туралы заң бірнеше рет өзгертілді және көптеген басқарушылық қаулыларға сілтеме жасайды, олардың кейбіреулері ешқашан жарияланбаған. Бұған қоса, заңда қателер, жіберілгендер және үйлесімсіздіктер бар, бұл заңды түсініксіз етеді, түрлі интерпретацияларға мүмкіндік береді және көбінесе практикада орындалмайды.

Дизайн

Конституцияның I тарауының 28-бабының 1-тармағына сәйкес, Польшаның елтаңбасы – қызыл түсті фонда бейнеленген тәжді ақ бүркіт. Ол құсқа қарағанда, қызыл батқан күннен шыққан сәуле оның қанаттарына түсіп, оларды алтын түспен жарқыратқан, ал бүркіттің қалған бөлігі таза ақ болды. Ол осы көріністен қатты ләззат алып, сол жерде қоныстанып, бүркітті өзінің эмблемасына орналастырды. Сондай-ақ, ол бұл жерді Gniezdno (қазіргі Gniezno) деп атады, бұл поляк тіліндегі “gniazdo” (“ұя”) деген сөзден шыққан. Бүркіт символы алғаш рет Болеслав I (992–1025) билік еткен кезеңдегі монеталарда пайда болды, бастапқыда Пиаст әулетінің гербі ретінде қолданылды. XII ғасырдан бастап, бүркіт Пиаст герцогтарының қалқандарында, туларында, монеталарында және мөрлерінде бейнеленді. Польшаның біртұтастығы бұзылмас бұрын, Пржемысл II билік еткен кезде, ол Польша елтаңбасында Пиаст дәстүрін еске түсірді. Бүркіттің графикалық бейнесі ғасырлар бойы өзгеріп келді. Оның қазіргі түрі 1927 жылы профессор Зигмунт Каминский жасаған, ол Стефан Баторий билік еткен кезеңдегі бүркіт пішініне негізделген. Бұл пішін тікбұрышты емес, мөрлерге немесе дөңгелек қалқандарға сәйкес келді. Польша-Литва одағының елтаңбасы төрт бөлікке бөлінген, оның екі жағында поляк бүркіті мен литвалық Погоня бейнеленген. Патшалар өздерінің эмблемаларын елтаңбаның төменгі бөлігіне (яғни, Ваза үйі) орналастырған. Польшаның бөлінісінен кейін жаулап алушылар құрған провинцияларға жаңа эмблемалар берілгеніне қарамастан, Ақ бүркіт тәжбен немесе тәжсіз, кейде солға қарап тұрып, ал сирек жағдайларда Погониямен бірге сақталды. Бірақ көбінесе олар жаулап алушылардың эмблемаларымен біріктірілді. Поляктар бөлініске дейінгі кезеңдегі монеталарды, олардың бет жағында бүркіт бейнеленгенін мұқият жинады. Бүркіт символы, көбінесе Погониямен бірге, қараша көтерілісінің көптеген туларында және эмблемаларында пайда болды. 1867 жылы Ресей империясының Висла жері ретінде аннексиялап алған бұрынғы Польша Конгресінің аумақтарында Польша Корольдігінің (Польша Регенттігінің) қайта құрылуы 1916 жылы Австрия-Мажарстан және Вильгельм II Германиясы тарапынан мақұлданды. Бір жылдан кейін, алғашқы поляк банкноттары (поляк маркасы) тәжді бүркіт бейнеленген бөлінбеген қалқанмен енгізілді. Толық тәуелсіздік қайта қалпына келгеннен және Екінші Польша Республикасы құрылғаннан кейін (1918–1939), 1919 жылғы заңға сәйкес Ақ бүркіт енгізілді. Гербтің ресми бейнесі (Станислав Августтың эмблемасына ұқсас) 1927 жылға дейін қолданылды, ол кезде Зигмунт Каминский жаңа бейне жасады. 2017 жылы польшалық геральдист Ежи Михта жариялаған зерттеулерге сәйкес, Каминский жасаған нұсқасы шын мәнінде 1924 жылы Игнатий Падеревскийдің құрметіне жасалған Элиза Бец Шарпентье медалінен көшірілген. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Польша Халық Республикасының коммунистік билігі бүркіттің басынан тәжін алып тастады. Дегенмен, Польша Шығыс блогында туында немесе елтаңбасында коммунистік символдар (қызыл жұлдыздар, бидай бастары, балғалар және т.б.) жоқ болған аз елдердің бірі болды. Тәжсіз дизайн 1955 жылы қабылданған резолюциямен бекітілді. Бұған қарсылық ретінде Польша үкіметі эмиграцияда тәждің үстіне салбыр қосылған жаңа эмблеманы енгізді. 1989 жылы коммунизм құлағаннан кейін тәж қайта орнатылды, бірақ салбырсыз. Бүркіт көптеген мемлекеттік органдардың ғимараттарында, мектептерде және соттарда орналасқан. Сонымен қатар, ол поляк монеталарының бет жағында бейнеленген. Алайда, оны қандай жағдайларда көрсету керек және оны қалай түсіну керек деген мәселе Польшада көптеген пікірталастарға себеп болып отыр. Бүркіт бұрын Польша ұлттық футбол құрамасының жейделерінде болған, бірақ 2011 жылдың қарашасында бүркітсіз жаңа жейде ұсынылды, бұл жанкүйерлер мен президент Бронислав Коморовскийтің наразылығын тудырды. Осылайша, көпшіліктің қысымы нәтижесінде футбол жейделері қайта дизайнланып, 2011 жылдың желтоқсан айында жейденің ортасына бүркіт қайта орнатылды.

Эволюция

Кезең қолданылған күндер Герб Гербтің сипаттамасы және бейнесі Польша Герцогтығы 966–1025 Польшаның Болеслав I монеталарынан алынған Civitas Schinesghe (1000 ж.) эмблемасы. Польша Корольдігі 1295–1371 Пиаст әулетінің гербі. Польша және Венгрия одағы 1370–1382 Венгрияның Людовик I тұсында қолданылған герб. Төрт бөлікке бөлінген, әр бөлігінде: 1-ші, сегіз жолақтан тұратын қызыл және күміс түсті (Арпадтар үшін); және көк түсті, алтын лилиялармен безенілген, қызыл табель (Капеция Анжу үшін); 2-ші, қызыл түсті, күміс бүркіт, алтын тәжбен; 3-ші, қызыл түсті таудың үстінде алтын тәж, одан күміс қос крест (Мажарстан үшін); 4-ші, көк түсті, алтын тәжбен безенілген үш арыстан басы (Далмация үшін). Польша Корольдігі 1217–1371 Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтығы 1385 жылғы Крево одағымен құрылған жеке одаққа бірікті. Төрт бөлікке бөлінген, 1-ші және 4-ші бөліктерде қызыл түсті, күміс бүркіт, алтын тәжбен; 2-ші және 3-ші бөліктерде қызыл түсті, Погония. Польша-Литва одағы 1573–1575 Польша-Литва одағы кезінде герб монархтың гербіне сәйкес өзгертілді. Мұндағы герб, көк түсті, үш алтын лилия, Францияның Генрих III патшасына тиесілі. 1587–1668 Ваза әулеті. 1669–1673 Миха́л Ко́рибут Вись́ньо́вьецкий. 1674–1696 Джон III Соби́ецкий. 1697–1704 және 1709–1763 Веттин әулеті. 1704–1709 Стани́слав Лес́чинский. 1764–1795 Стани́слав Август По́ниатовский. Варшава Герцогтығы 1807–1815 Веттин әулетінің гербі және поляк бүркіті. Польша Корольдігі 1815–1832 Польша Конгресінің гербі. Позен Ұлы Герцогтығы 1815–1848 Пруссиялық бүркіт, поляк бүркітімен бірге гербте. Польша Ұлттық Үкіметі 1830–1831 Польшалық бүркіт және Погония. Польшаның тәуелсіздік қозғалысы 1846 Польша Ұлттық Үкіметі 1863–1865 Архангел Михаил Рутенияны бейнелейді. Висла жері 1867–1915 Варшаваның Бас үкіметі 1915–1918 Варшаваның Бас үкіметінің мөрі, пруссиялық бүркіт бар. Польша Корольдігі 1916–1918 Регенттік Кеңесінің мөрі бар бүркіт. Екінші Польша Республикасы 1919–1927 Польшаның алғашқы заманауи гербі. Екінші Польша Республикасы және Польшаның эмиграциядағы үкіметі 1927–1939 және 1939–1956 Зигмунт Каминскийдің қазіргі жобасы. Польшаның эмиграциядағы үкіметі 1956–1990 Тәж жақын тәж ретінде қайта жасалды. Польша Халық Республикасы 1955–1980 Тәж алынып тасталды. 1980–1990 Қазіргі түстер.

Коммунистік Польша

Польша Халық Республикасының елтаңбасы 1944 жылдан бері қолданылып, 1952 жылы заңмен бекітілді. Ол 1990 жылдың 21 ақпанына дейін қолданыста болды. Тақ пен басқа да гүлшошақтардың жоқтығынан өзге, бұл бүркіттің басы мен көзі соғысқа дейінгі бүркітке қарағанда айқын деформацияланған.

Польшаның Үшінші Республикасы

Эмблеманың қазіргі нұсқасы 1990 жылғы 22 ақпандағы Заңмен сәйкес келеді. Зигмунт Каминский жасаған соғысқа дейінгі бұрқытқа қарағанда Анджей Хайдрих енгізген маңызды өзгерістер көрініс тапқан.