Хорватия Республикасының мемлекеттік елтаңбасы

Кіріспе

Хорватия Республикасының ұлттық елтаңбасы

Хорватия Республикасының елтаңбасы бір негізгі қалқаннан және негізгі қалқанның үстінде тәж құрайтын бес кіші қалқаннан тұрады. Негізгі елтаңба – 13 қызыл және 12 ақ түсті шаршыдан тұратын шахмат тақтасы. Хорватия тілінде ол «шаховница» («шахмат тақтасы», «шахмат» сөзінен) деп те аталады. Бес кіші қалқан Хорватияның бес әртүрлі тарихи аймағын көрсетеді.

Тарих

Шахмат доскасы түріндегі елтаңба (шаховница) алғаш рет 1495 жылы Австрия архиегерцогы Максимилиан I-нің нышаны бейнеленген Инсбрук мұнарасында Хорватия Корольдігінің ресми символы ретінде тіркелген. Ол 1527 жылы Четинде Фердинанд I-нің Хорватия патшасы болып сайлануын растаған Цетинград хатының мөрінде де пайда болды. Бұл суреттің пайда болуы орта ғасырлармен байланыстырылады. Тарихи дәстүр бойынша, ол 10 ғасырдағы Стефан Држиславтың елтаңбасы болған. Петр Крешимир IV (1058–1074/5 жылдары билеген) заманындағы Сплит тас крещеніесінде қанаттарында шаянға ұқсайтын нәрсені ұстаған бүркіттер бейнеленген, ал орта ғасырлық Святой Люция шіркеуінің қоңырау мұнарасында шахмат доскасының суреті ойылған. Шахмат доскасының мөлшері 3×3-тен 8×8-ге дейін ауыспайды, бірақ көбінесе 5×5 болады, қазіргі үлгідегідей. Дәстүр бойынша, түстер бастапқыда Қызыл Хорватия мен Ақ Хорватияны көрсетеді деп есептелген, бірақ мұны растайтын тарихи деректер жоқ. Кейінгі орта ғасырларда үш тәуелді аймақ (Хорватия, Далмация, Славония) бөлінді. Шаховница Хорватияның елтаңбасы ретінде қолданылды және Славония мен Далмацияның елтаңбаларымен бірге Австрия-Мажарстанның Хорватиясын бейнелеу үшін жиі пайдаланылды. Ол 1848 жылы қабылданған Хорватия Корольдігінің ресми емес елтаңбасы және 1868 жылдан кейінгі Хорватия-Славония Корольдігінің ресми елтаңбасы болды (екісі де ресми емес Триун Корольдігі деп аталды). Екеуі де бірдей, бірақ шаховница мен Далмация елтаңбасының орны ауыстырылды, ал қалқанның үстінде әртүрлі тәждер болды – соңғысында мажар патшаларымен байланысты Святой Стефан тәжі қолданылды. 19 ғасырдың соңына қарай шаховница хорваттар мен Хорватияның жалпы танылған символы болып саналды және 1919 жылы сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (кейін Югославия Корольдігі) елтаңбасына хорваттарды бейнелеу үшін қосылды. Хорватия Бановинасы құрылған кезде шаховница (қызыл және күміс шахмат доскасы) ресми символ ретінде сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хорватияны басқарған Усташе режимі өздерінің идеологиялық символын – "U" әрпін (сол жақ жоғарғы шаршысы ақ) шаховницаның үстіне немесе айналасына орналастырып, билік кезеңінде ресми ұлттық символ етіп белгіледі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа Социалистік Хорватия Республикасы Федеративтік Югославияның құрамына кірді. Шаховница жаңа социалистік елтаңбаға енгізілді. Ол социалистік дәстүрде жасалған, шаруалар үшін бидай, жұмысшылар үшін ұстаның шегесі, сондай-ақ жаңа таңды және коммунизмді білдіретін қызыл жұлдыз бейнеленген. Хорватияда көппартиялық сайлауға көшу кезінде (1980-жылдардың соңында Шығыс Еуропадағы коммунистік биліктің құлауының бір бөлігі ретінде) және қазіргі үлгі құрылғанға дейін шаховница екінші Югославиядағы Хорватияның символы болған коммунистік элементтерден арылып, «сол жақ жоғарғы шаршысы қызыл» және «сол жақ жоғарғы шаршысы ақ» түрлерінде жеке символ ретінде қайта пайда болды. «Жоғарғы сол шаршысы қызыл» немесе «Жоғарғы сол шаршысы ақ» таңдауы көбінесе геральдикалық заңдармен және эстетикалық талаптармен анықталды. Бірінші ақ түсті үлгі 1990 жылы Хорватия Республикасы тарапынан қабылданды және қысқа мерзімге қолданылды. 1990 жылғы 26 маусымда күшіне енген конституциялық өзгерістерге сәйкес, Хорватия СР туындағы қызыл жұлдыз «25 қызыл және ақ шаршыдан тұратын тарихи хорват елтаңбасымен» алмастырылуы тиіс еді, шаршылардың реті көрсетілмеген. Ақ түсті алғашқы үлгі 25 шілдеде ресми ту көтеру рәсімінде қолданылды және кейіннен 1990 жылғы 21 желтоқсанда қазіргі елтаңба ресми түрде қабылданғанға дейін қызыл түсті үлгімен бірге қолданылды.

The checkerboard coat of arms (šahovnica) is first attested as an official symbol of the Kingdom of Croatia on an Innsbruck tower depicting the emblem of Maximilian I, Archduke of Austria in 1495. It appeared on a seal from the Cetingrad Charter that confirmed the 1527 election of Ferdinand I, Archduke of Austria as king of Croatia in Cetin. The origin of the design has often been purported as being medieval. Historic tradition states it to be the arms of Stephen Držislav in the 10th century. A Split stone baptistry from the time of Peter Krešimir IV (r. 1058–1074/5) has engraved falcons that carry something that resembles a chequy on their wings, and the bell tower of the medieval Church of St. Lucy, Jurandvor has a checkerboard pattern carved onto it. The size of the checkerboard ranges from 3×3 to 8×8, but most commonly 5×5, like in the current design. It was traditionally conjectured that the colours originally represented Red Croatia and White Croatia, but there is no historical evidence to support this. Towards the Late Middle Ages the distinction for the three crown lands (Croatia proper, Dalmatia, Slavonia) was made. The šahovnica was used as the coat of arms of Croatia proper & together with the shields of Slavonia and Dalmatia was often used to represent the whole of Croatia in Austria Hungary. It was used as an unofficial coat of arms of the Kingdom of Croatia adopted in 1848 and as an official coat of arms of the post 1868 Kingdom of Croatia Slavonia (both unofficially known as Triune Kingdom). The two are the same except for the position of the šahovnica and Dalmatian coat of arms which are switched around & with different crowns used above the shield – the later employing St Stephen's crown (associated with Hungarian kings). By late 19th century šahovnica had come to be considered a generally recognized symbol for Croats and Croatia and in 1919, it was included in the coat of arms of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later the Kingdom of Yugoslavia) to represent Croats. When the Banovina of Croatia was formed, the šahovnica (chequy gules and argent) was retained as the official symbol. The Ustaše regime which had ruled Croatia during the World War II superimposed their ideological symbol, the letter "U" above or around the šahovnica (upper left square white) as the official national symbol during their rule. After the Second World War, the new Socialist Republic of Croatia became a part of the federal Second Yugoslavia. The šahovnica was included in the new socialist coat of arms. It was designed in the socialist tradition, including symbols like wheat for peasants and an anvil for workers, as well as a rising sun to symbolize a new morning and a red star for communism. During the change to multiparty elections in Croatia (as part of the collapse of Communist rule in Eastern Europe from the late 1980s), and prior to the establishment of the current design, the šahovnica, shedding the communist symbols that were the hallmark of Croatia in the second Yugoslavia, reappeared as a stand alone symbol as both the 'upper left square red' and 'upper left square white' variants. The choice of 'upper left square red' or 'upper left square white' was often dictated by heraldic laws and aesthetic requirements. The first field white variant was adopted by the Republic of Croatia and used briefly in 1990. According to constitutional changes which came into effect on 26 June 1990 the red star in the flag of SR Croatia was to be replaced by the "historical Croatian coat of arms with 25 red and white fields", without specifying order of fields. The first field white variant was used at the official flag hoisting ceremony on 25 July and was later occasionally used on par with the first field red variant until 21 December 1990 when the current coat of arms was officially adopted.

Қазіргі жоба

1990 жылдың 21 желтоқсанында Хорватияның социалистік үкіметі Мирослав Шутей суретшісі мен графикасы жасаған, Загреб университетінің философия факультетінің хорват тарихы кафедрасының меңгерушісі Ниша Станчич төрағалық еткен комиссия бекіткен дизайнды белгілейтін заң қабылдады. Жаңа дизайнға Хорватияның аймақтарын көрсететін бес тәжді қалқан қосылды. Олар солдан оңға қарай: Хорватияны білдіретін ең көне белгілі символ саналады: Bleu celeste, алты қырлы жұлдыз немесе күміс жарты айдың үстінде – көк қалқандағы алтын алты қырлы жұлдыз (таң жұлдызы) күміс жарты айдың үстінде. Бұл символдың ең көне мысалы Хорватия герцогы Андрей II (лат. Dux Croatiae) шығарған хорват фризатиктерінің бетінде кездеседі. Дәстүр бойынша бұл елтаңба қызыл түсте (гуль) бейнеленген, мысалы, Иосип Джелачичтің үштік патшалығының туында. Бұл елтаңба Ильри қозғалысымен де байланысты болған. Дубровник аймағы – Дубровник елтаңбасы: Азур, екі гуль жолағы – қою көк қалқандағы екі қызыл жолақ. Бұл Дубровник гербінің қарапайымдалған нұсқасы, төрт емес екі қызыл жолақ бар; ол 14 ғасырдан бері Дубровник Республикасы қолданған. Бастапқы герб – Арпад әулетінің ескі гербі, 1358 жылы король Людовик I Дубровник Республикасына сыйлаған, өйткені ол Венгрияның хорват патшасының вассалы болған. Қызыл-көк түсті нұсқасы 1950 жылдардағы түпнұсқа ақ сызықтардағы үлгілік (декоративтік) сызықтардың интерпретациясынан шыққан. Далмация – Далмация елтаңбасы: Bleu celeste, үш қарсы қарап тұрған алтын барс басы, тәжді – көк қалқандағы үш алтын тәжді геральдикалық барс басы, екісі бірінің үстінде. Тәждік бейнеленген нұсқасы осы қарудың дәстүрлі бейнеленуінен ерекшеленеді: дәстүрлі түрде, барстар арыстандай айқайлап, тілдері көрінеді, ал қалқанның түсі көк түсті, көк емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл елтаңба кем дегенде 14 ғасырдан бері қолданылып келді. Алғашқы ресми тіркелген қолданысы король Людовик I және оның қызы королева Марияға жатады, олар екеуі де қарудың ерте нұсқасын жеке гербінің бөлігі ретінде қолданған. 1526 жылға дейін бұл герб жалпы Хорватияны, Альберт II, Иоанн Заполя, Фердинанд I және содан кейін Габсбургтердің мөрлері мен қаруларын бейнелеу үшін де қолданылды. Бастапқыда гербтің үш басы қызыл түсте, солға қарап тұрған. Истрия – Истрия елтаңбасы: Азур, алтын ешкі (буқа), қызыл тырнақтары мен мүйіздері – қою көк қалқандағы қызыл тырнақтары мен мүйіздері бар алтын ешкі (буқа). Ешкі Истрия символы ретінде ежелгі заманнан бері Истриямен байланысты деп есептеледі. Алайда, бұл елтаңбаның шығу тегі белгісіз және 19 ғасырға дейін Истрияның ресми символы болған жоқ. Алғашқы суреттер 17 ғасырда Иоганн Вайхард фон Вальвасордың карталарында, кейіннен Павао Риттер Витезовичтің 1701 жылғы Stemmatographia sive armorum Illyricorum delineatio, descriptio et restitutio еңбегінде кездеседі. Тек 1861 жылы Истрия Маршы Австрия империясының Тажын алғанда, бұл герб ресми мәртебе алды. Қазіргі қолданылып жүрген герб пен округ Истрияның гербінің екі нұсқасы да 1861 жылғы Истрия Маршы гербінен Гюго Жерар Строль жасаған. Славония – Славония елтаңбасы: Bleu celeste, күміс жиектелген қызыл жолақ, үстінен алты қырлы жұлдыз – көк қалқандағы екі күміс жолақ (Славонияның солтүстік және оңтүстік шекарасын белгілейтін Драва және Сава өзендерін көрсетеді), олардың арасында табиғи түстерде жүгіріп бара жатқан мартен (хорват тілінде Куна) қызыл өрісте. Тарихи тұрғыдан дұрыс нұсқада ашық көк (Bleu celeste) емес, геральдикалық көк қолданылады. Бұл елтаңба 1235 және 1384 жылдар аралығында шығарылған славон бановац монеталарында табылған ерте нұсқадан алынған, онда екі алты қырлы жұлдыздың арасында далада жүгіріп бара жатқан мартен бейнеленген. Гербті король Владислав II Ягеллон 1496 жылдың 8 желтоқсанында ресми түрде бекіткен. Ол 1497 жылдан бастап 18 ғасырдың соңына дейін Хорватия Саборының ресми мөрі ретінде қолданылды. Кейбір дәстүрлі геральдикалық сарапшылар гербке тәж қосу, оның тегіс өрістерінде көк түстердің әртүрлі реңктері, гербтің айналасындағы қызыл жиек қосу және қызыл мен көк түстерді бірге қолдану сияқты әртүрлі дизайндық шешімдері үшін соңғы дизайнды сынға алды. Үкімет олардың сын-пікірлерін қабылдады, округ гербінің дәстүрлі емес дизайнын қабылдамады, бірақ ұлттық символ өзгеріссіз қалды. Көптеген елдерден айырмашылығы, хорват дизайнында көбінесе хорват туынан гөрі гербтен символика қолданылады. Бұл, бір жағынан, қалқанның геометриялық дизайнына байланысты, ол оны көптеген графикалық контексттерде (мысалы, Croatia Airlines логотипі немесе Хорватия футбол құрамасының жейде дизайны) қолдануға ыңғайлы жасайды, екінші жағынан, панславяндық түстер Еуропаның көптеген елдерінің туларында кездеседі.

On 21 December 1990, the post socialist government of Croatia, passed a law prescribing the design created by the painter and graphic artist Miroslav Šutej, under the aegis of a commission chaired by Nikša Stančić, then head of the Department of Croatian History at the Faculty of Philosophy, University of Zagreb. The new design added the five crowning shields which represent the regions of Croatia. They are, from left to right:

Considered the oldest known symbol representing Croatia: Bleu celeste, a mullet of six points Or surmounted above a crescent Argent – A golden six pointed star (representing the morning star) over a silver crescent moon on a blue shield. The oldest known example is found on the obverse side of the Croatian Frizatiks minted by Andrew II as Duke of Croatia (Latin: Dux Croatiae). Traditionally this coat of arms was depicted on red (gules) background such as the flag of the Triune Kingdom by Josip Jelačić. This coat of arms was also commonly associated with the Illyrian movement. Dubrovnik region – Coat of arms of Dubrovnik: Azure, two bars gules – Two red stripes on a dark blue shield. This is a simplified variation of the Coat of arms of Dubrovnik, with two red bars instead of four; it was used by Dubrovnik Republic since the 14th century. The original coat of arms is the old coat of arms of Árpád dynasty, granted to Dubrovnik Republic by King Louis I in 1358 as it became a vassal of the Hungarian Croatian king. The red blue variant hails from the 1950s interpretation of the template (decorative) lines within the originally white lines of the original CoA. Dalmatia – Coat of arms of Dalmatia: Bleu celeste, three leopards' heads affrontés caboshed Or, crowned Or – Three golden, crowned heraldic leopard heads, two over one, on a blue shield. The depicted version from the crown differs from the traditional depiction of these arms: traditionally, the leopards are roaring and langued (i. e. with tongues visible), and the colour of the shield is heraldic azure, not bleu celeste. Historically, this coat of arms was in use since at least the 14th century. The first officially recorded use goes back to King Louis I and his daughter Queen Mary who both used an earlier version of the arms as part of their personal coat of arms. Until 1526 this coat of arms was also used to represent Croatia in general, Albert II, John Zápolya, Ferdinand I, and from then on various seals and arms of the Habsburgs. Originally the coat of arms was three lion heads on red background, turned to left. Istria – Coat of arms of Istria: Azure, a goat (buck goat) statant Or, attired and hoofed Gules – Golden goat (buck goat) with red hooves and horns, on a dark blue shield. The goat as a symbol of Istria is claimed to be associated with Istria since ancient times. However the origins of this coat of arms are unclear and until the 19th century there was no official symbol of Istria. The first depictions are found on the maps of Johann Weikhard von Valvasor in the 17th century and later in Stemmatographia sive armorum Illyricorum delineatio, descriptio et restitutio (1701) by Pavao Ritter Vitezović. It was only in 1861 when the March of Istria became the Crown land in the Austrian Empire that this coat of arms became official. The current variant used in the crest and also as the coat of arms of County of Istria are both derived from the March of Istria arms from 1861 by Hugo Gerard Ströhl. Slavonia – Coat of arms of Slavonia: Bleu celeste, a fess Gules fimbriated Argent surmounted by a mullet of six points Or, a marten Sable courant proper in chief – Six pointed star (morning star) above two silver stripes on a blue shield (representing the rivers Drava and Sava marking the Northern and Southern border of Slavonia), between them a running Pine marten in natural colors (Kuna in Croatian – note the former currency Croatian kuna) on a red field. Historically correct version of the arms uses a heraldic blue rather than light blue (Bleu celeste). This coat of arms was derived from an earlier version found on Slavonian Banovac coins minted between 1235 and 1384, which showed a marten running on a field between two six pointed stars. The coat of arms was officially granted by king Vladislaus II Jagiellon on December 8, 1496. It was used as the official seal of Croatian Sabor from 1497 until the late 18th century. Some of the more traditional heraldic pundits have criticized the latest design for various design solutions, such as adding a crown to the coat, varying shades of blue in its even fields, adding the red border around the coat, and using red and blue together. The government has accepted their criticism insofar as not accepting further non traditional designs for the county coats of arms, but the national symbol has remained intact. Unlike in many countries, Croatian design more commonly uses symbolism from the coat of arms, rather than from the Croatian flag. This is partly due to the geometric design of the shield which makes it appropriate for use in many graphic contexts (e. g. the insignia of Croatia Airlines or the design of the shirt for the Croatia national football team), and partly because the Pan Slavic colors are present in many European flags.

Тақ гербінің тарихи нұсқалары

Қазіргі заманғы гербте қолданылатын көптеген елтаңбалар тарихи жағынан нақты нұсқаларынан сәл айырмашылығы бар.