Кіріспе

Нози (немесе Нузу; аккад тілінде Гасур; қазіргі Йорған Тепе, Ирак) – Тигр өзенінің жанында, Арафа (қазіргі Киркук) қаласынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан ежелгі Месопотамия қаласы. Қазба алаңы орташа өлшемді, бірнеше мәдени қабаттан тұратын үйінді және екі кішкентай, бір мәдени қабаттан тұратын топырақ үйіндісінен құралған.

Тарих

Бұл жердің Урук кезеңінің соңына дейін мекенделгені анықталды. Ол кезде Гасур деп аталған қала үшінші мыңжылдықта Аккад империясы тұсында негірленді. Аккад империясының бір билеушісі "Итбе лабба, Гасур билеушісі" деп жазылған саз мөр арқылы белгілі. Екінші мыңжылдықтың ортасында хуриттер қаланың бақылауын алып, оны Нузи деп атады. Осы аралықтағы осы жердің тарихы нақты емес, бірақ Ассириядан табылған бірнеше клинопись тақталары жақын жердегі Ассурмен сауда қатынасы болғанын көрсетеді. Митанни хуриттік мемлекетінің құлауынан кейін Нузи бірте-бірте құлдырады. Хуриттік кезең осы қабаттардың толық қазу арқылы жақсы зерттелгеніне назар аударыңыз, ал ертерек тарихы, қазу жұмыстары жеткіліксіз болғандықтан, осыншалықты сенімді емес. Нузи тарихы жақын орналасқан Эшнана және Хафаджа қалаларымен тығыз байланысты.

Археология

Йорған-Тепедегі тақташалар 1896 жылдан бері табыла бастағанмен, алғашқы археологиялық жұмыстар 1925 жылы Гертруда Белл Бағдад базарларында тақташалар пайда болғанын байқағаннан кейін басталды. Қазба жұмыстарын негізінен Эдвард Чиера, Роберт Пфайффер және Ричард Старр Ирак мұражайы мен Бағдад мектебінің американдық Шығыс зерттеу мектептерінің, сондай-ақ кейін Гарвард университеті мен Фогг өнер мұражайының қолдауымен жүргізді. Қазба жұмыстары 1931 жылға дейін жалғасты, осы кезеңде 15 құрылыс қабаты анықталды. Табылған жүздеген тақташалар мен басқа да заттар бірнеше томдық жинақта басылып шықты, жарияланымдар әлі де жалғасуда. Бүгінгі күні шамамен 5000 тақташа белгілі, олардың көпшілігі Шығыс институтында, Гарвардтың семит мұражайында және Бағдадтағы Ирак мұражайында сақтаулы. Олардың көп бөлігі – әдеттегі заңдық және шаруашылық құжаттар, олардың шамамен төрттен бірі бір отбасының кәсіби қызметіне қатысты. Табылған заттардың басым көпшілігі б.з.д. екінші мыңжылдығына жатқызылатын хурит кезеңінен, ал қалғандары Акад империясы тұсында қаланың негізі қаланған кезден басталады. Телл әл-Фахардағы «Жасыл сарайдан» – Нүзиден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан – хурит архивімен бір дәуірдегі архив қазылып алынды. Ең танымал табыс – Нузи картасы, бүгінге дейін табылған ең көне карта. Тақташаның көп бөлігі сақталғанымен, Нузи картасында не бейнеленгені әлі белгісіз. Шындығында, Нузи картасы «Гасур мәтіндері» деп аталатын мәтіндердің бірі болып табылады және хуриттер Гасур қаласына шабуыл жасап, оны Нүзи деп атағанға дейін жазылған. Карта табылған экономикалық және шаруашылық құжаттар ежелгі аккад кезеңіне (шамамен б.з.д. 2360–2180 жылдар) жатады. Гасур – дамыған сауда орталығы болған, ал мәтіндер алысқа созылатын сауда байланыстарымен әртүрлі кәсіпкерлік қауымдастықтарды көрсетеді. Ебламен сауда байланысы болған болуы мүмкін, сондай-ақ тақташада жер иеліктері туралы мәлімет емес, жол картасы бейнеленген болуы да ғажап емес.

Нүзи, біздің заманымыздан бұрынғы 14 ғасырдағы провинциялық қала

Ерхан Тепе тарихындағы ең белгілі кезең – б.з.д. 15-14 ғасырлардағы Нузи қаласының дәуірі. Осы кезеңге жататын тақташалар Нузидің солтүстік Месопотамияның шағын провинциялық қаласы болғанын көрсетеді, бұл аймақта негізінен ассириялықтар мен хуриттер қоныстанған. Хуриттер жақсы белгілі болғанымен, олар туралы мәліметтер аз, ал бұл жердегі қазбалар ашқан мәліметтер болмағанда олар туралы тіпті аз білген болар едік.

Әкімшілік

Нұзи – Арафаның провинциялық қаласы еді. Оны сарайдағы әкім (шахну) басқарды. Сарай қалашықтың ортасында орналасқан, орталық ауланың төңірегінде көптеген бөлмелер жиналған. Кейбір бөлмелердің қызметі анықталды: қабылдау залдары, тұрғын жайлар, кеңселер, ас үйлер, қоймалар. Қабырғалар суреттелген, бұл ғимараттың қираған қалдықтарынан табылған фрагменттерде көрінеді. Қазба жұмыстарынан шығарылған мұрағаттар патша отбасы туралы, сондай-ақ сарайдың және оның қарастырылатын мекемелерінің ішкі басқару ұйымы және түрлі жұмыскерлерге төленген жалақы туралы мәлімет береді. Патша әкімшілігінің кіші лауазымды қызметкерлері суккалу (көбінесе "визир", екінші губернатор деп аударылады), "аудан басқарушысы" (халшухлу) және "қала басшысы" (хазанну) сияқты атақтарға ие болды. Әділдік осы офицерлермен қатар, аудандарға орналастырылған судьялар (dayānu) тарапынан да іске асырылды. Мемлекеттің еркін азаматтары Ilku деп аталатын міндетті еңбекке тартылды, ол әртүрлі әскери және азаматтық қызметтерді, мысалы, жер жыртуды қамтыды.