Кіріспе

Ирактағы археологиялық орын, Флорида штатының Тейлор округіндегі бірікпеген қауым. Эриду (Cuneiform: NUN. KI; Шумер: eridugki; Аккад: irîtu) – Тель-Абу Шахрейнде (арабша: تل أبو شهرين), сондай-ақ Абу Шахрейн немесе Тель-Абу Шахрейнде орналасқан Шумер қаласы, Оңтүстік Месопотамиядағы археологиялық орын. Қазіргі Басра қаласының жанында, Dhi Qar облысында орналасқан. Шумер патшаларының тізіміне сәйкес, Эриду Оңтүстік Месопотамиядағы ең көне қала деп саналады. Ежелгі Ур қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 12 шақырым қашықтықта орналасқан Эриду, храмдардың маңында өркендеген Шумер қалаларының оңтүстік шекарасында болған. Эридудың қала құдайлары – Энки және оның жұбайы Дамкина. Энки, кейін Еа деп аталған, қаланың негізін қалаған деп есептеледі. Оның храмы Э Абзу деп аталды, себебі Энки Абзуда, барлық өмірдің бастауы деп саналған су қабатында мекендегеніне сенді. Шумер храмдарының әнұранында Еа/Энки храмының тағы бір аты Эсира (Эсирра) деп айтылған. "Алтынмен және лазуритпен салынған храм, оның негізі төменгі теңізбен (Апсу) толтырылған. Сипар (Евфрат) өзенінің жағасында тұр. Әй, Апсу, тазалықтың орны, Эсира, патшаң сенің ішіңде тұрсын!" Жақын жердегі Урда Эриду Иштар храмы (Лагаш билеушісі Ур Баба салған) және Эриду Инанна киелі орны (Ур III билеушісі Ур Намму салған) болған. Ур Намму сондай-ақ Урдағы Эриду Иштар храмын салғанын жазған, ол қайта жаңартылған деп есептеледі. Бабылдың діни аудандарының бірі, оның ішінде Есагил храмы мен Аннунитум храмы да Эриду деп аталды.

Планшет туралы дау

2006 жылдың наурызында Римдегі Ла Сапиенца университетінің Джованни Петтинато мен С. Чиод Эридуде "жарылыстан қиратылған" жер бетінде 500 ерте династиялық тарихи және әдеби клинопись тақташаларын тапты деп мәлімдеді. Бұл тақташалар б.з.б. 2600–2100 жылдар аралығында (Эаннатум мен Амар-Син билеушілерінің кезеңінде) жазылған және кітапхананың бөлігі болған деген сөз болды. Ирактың Ежелгіліктер мен мұра жөніндегі мемлекеттік кеңесі осы орынға саршын жіберді, бірақ олар ешқандай тақташа таппады, тек Эриду және Ур сияқты айналасындағы жерлерден табылған мөрленген кірпіштерді ғана көрді. Сонымен қатар, бұл жерде қазба жұмыстарын жүргізуге ешкімге рұқсат берілмеген еді. Осыдан кейін Петтинато олар 70 жазулы кірпіш тапқанын мәлімдеді. Бірақ бұл – қазіргі Эриду қазба үйін салу үшін қолданылған мөрленген кірпіштер екені анықталды. Қазба үйі Леннард Вуллидің Урдағы бұрынғы экспедициялық үйінің қиратылған кірпіштерінен тұрғызылған (болашақтағы археологтарды шатастырмау үшін 1981 жылғы ирактық қазбалар есебінде нақты көрсетілген).

Аңыздар мен аңыздар

Шумер патшалары тізімінің кейбір нұсқаларында, бірақ барлығы емес, Эриду жерді су басудан бұрын патшалық алған бес қаланың біріншісі болып табылады. Тізімде Ерте династиялық кезеңдегі Эридудың екі билеушісі – Алулим мен Алалңар есімдері аталады. Жарық жұлдыз Канопус ежелгі Месопотамиялықтарға белгілі болды және Бабыл жұлдыз каталогтарында, содан кейін шамамен б.з.д. 1100 жылы МУЛ.АПИН тақталарында Эриду қаласын бейнеледі. Канопус бабылдарда МУЛ.НУНКИ деп аталды, яғни «Эриду қаласының жұлдызы» деп аударылады. Месопотамияның ең оңтүстік қаласы Эридуден оңтүстікке көрініс жақсы, сондықтан шамамен 6000 жыл бұрын Жер осінің прецессиясының нәтижесінде Канопус жұлдызының Месопотамиядағы алғашқы көтерілуін тек сол жерден, түн ортасында оңтүстік меридианда ғана байқауға болар еді. Бұл оқиға Ур қаласында тек 60 жылдан кейін ғана орын алды. Урдан табылған су тасқыны туралы мифтік тақташада, құдайлар Эриду мен Алулимді бірінші қала және бірінші діни басшы патша ретінде қалай таңдағаны егжей-тегжейлі сипатталған. Тақташаның ағылшын тіліндегі аудармасы: Эридулық Адапа ертедегі мәдениеттің батыры ретінде бейнеленеді. Ерте дәстүрде, Ме Туран/Телл Хаддад тақташасында, Адапа Эридудің топан судан кейінгі билеушісі ретінде сипатталса да, кейінгі дәстүрде Адапа Алулимнің уәзірі ретінде қарастырылды және ол Алулим патшасының данасы ретінде қалаға өркениет әкелді деп саналды. Шумер мифологиясында Эриду – ақкадтық Эаның шумерлік баламасы, терең су, даналық және сиқыр құдайы Энкидің Абзу ғибадатханасының мекені. Барлық шумерлік және вавилондық құдайлар сияқты, Энки/Эа жергілікті құдай ретінде басталды, кейінірек космология бойынша Ану мен Энлилмен бірге ғаламның билігін бөлісті. Оның патшалығы – жер астындағы тұщы сулар (шумер тілінде ab=су; zu=алыс). Уруктың құдайы Инанна туралы әңгімелерде ол өркениеттің сыйларын алу үшін Эридуға баруға мәжбүр болды. Бастапқыда Эриду құдайы Энки осы күш көздерін қайтаруға тырысты, бірақ кейін Уруктың енді жердің орталығы екенін мойындады. Ерте Месопотамия қалалары мен империяларының құлауының себебі құдайлардың ықыласын жою деп есептелді. Исин-Ларса кезеңінде «Қала аңыздары» деп аталатын жанр дамыды, оның ең танымал нұсқасы – «Ур аңызы». Бұл аңыздардың бірнеше бөлімдері (киругу) болды, олардың тек үзінділері ғана табылды. «Эридуге арналған жоқтау» аңызында осы қаланың құлауы сипатталған. «Оның патшасы өз қаласынан тыс тұрды, тіпті ол бөтен қала сияқты болды. Ол қатты жылады. Әкесі Энки өз қаласынан тыс тұрды, тіпті ол бөтен қала сияқты болды. Ол қатты жылады. Ол зардап шеккен қаласы үшін қатты жылады. Оның әйелі, ұшып бара жатқан құс сияқты, қаласынан кетіп қалды. Ема анасы, қасиетті Дамагалнуна өз қаласынан кетіп қалды. Ең қасиетті құдайлардың қаласының құдіреті құлатылды. Ең ұлы құдайлардың рәсімдерінің құдіреті өзгертілді. Эридугта барлығы қирады, шатастыққа толы болды».

Сәулет

Эриду қаласының орталық бөлігі – Энки ғибадатханасы болды, ол Аквафер үйі деп аталды (күн тәрізді жазуда: , E2. ЗУ. AB; шумер тілінде: e2 abzu; аккад тілінде: bītu apsû), ал кейінірек тарихта Су үйі деп аталды (күн тәрізді жазуда: , E2. LAGAB×HAL; шумер тілінде: e2 engur; аккад тілінде: bītu engurru). Бұл атау Энки билеген аймаққа сілтеме жасайды. Оның әйелі Ниңхурсагтың Убайд қаласында жақын жерде ғибадатханасы болған. Үшінші Ур дәуірінде Үр-Намму бұрынғы ғибадатханалардың қиратылған қалдықтарының үстіне зиккурат салдырған. Уруктың Энмеркарынан (Аратта жырларында айтылғандай) басқа, мұнда табылған жазуларда кейінірек бірнеше шумер патшалары еабзу ғибадатханасын жөндеумен немесе қайта жаңартумен айналысқандығы айтылады, олардың ішінде Урдың Элили; Үр-Намму, Шулги және Үшінші Урдың Амар-Син, сондай-ақ Ларсаның Нур-Адад болды.

Аквариум үйі (Е-Абзу)

Деңгей Жыл (б.з.д.) Кезең Мөлшері (м) Ескерту XVIII 5300 3×0.3 Ұйықтас қабырғалар XVII 5300–5000 2.8×2.8 Бірінші камера XVI 5300–4500 Ерте Убайд 3.5×3.5 XV 5000–4500 Ерте Убайд 7.3×8.4 XIV 5000–4500 Ерте Убайд Құрылым табылған жоқ XIII 5000–4500 Ерте Убайд Құрылым табылған жоқ XII 5000–4500 Ерте Убайд Құрылым табылған жоқ XI 4500–4000 Убайд 4.5×12.6 Бірінші платформа X 4500–4000 Убайд 5×13 IX 4500–4000 Убайд 4×10 VIII 4500–4000 Убайд 18×11 VII 4000–3800 Убайд 17×12 VI 4000–3800 Убайд 22×9 V 3800–3500 Ерте Урук Тек платформа қалды IV 3800–3500 Ерте Урук Тек платформа қалды III 3800–3500 Ерте Урук Тек платформа қалды II 3500–3200 Ерте Урук Тек платформа қалды I 3200 Ерте Урук Тек платформа қалды