Гилгамеш: Шұмер патшасы және дастан батыры

Кіріспе

Гилгамеш (Шумерлік билеуші және Гилгамеш эпосының басты кейіпкері) – ежелгі Месопотамия мифологиясындағы батыр, Гилгамеш эпосының басты кейіпкері, б.з.д. II мыңжылдықтың соңында аккад тілінде жазылған дастан. Ол, мүмкін, Шумерлік Урук қаласының тарихи патшасы болған, кейін құдайландырылған. Оның билігі ерте династиялық кезеңнің басында, б.з.д. 2900 – 2350 жылдары болған болуы мүмкін, бірақ ол III дәуір Ур династиясы кезеңінде (шамамен б.з.д. 2112 – 2004 жылдары) Шумер аңыздарында маңызды тұлғаға айналды. Гилгамештің ерліктері туралы әңгімелер сақталған бес шумерлік өлеңде баяндалған. Олардың ең ертесі – «Гилгамеш, Энкиду және Ажал әлемі», онда Гилгамеш Инанна құдайына көмектесіп, оның гулупу ағашына зиян келтірген жаратылыстарды қуады. Ол оған екі белгісіз нәрсе – микку мен пикку сыйлайды, бірақ олар жоғалады. Энкиду қайтыс болғаннан кейін, оның көлеңкесі Гилгамешке Ажал әлемінің қараңғы жағдайы туралы айтады. «Гилгамеш пен Ага» поэмасы Гилгамештің Киш қаласының Ағасына қарсы көтерілісін сипаттайды. Басқа шумерлік өлеңдерде Гилгамештің алып Хуава мен Көк бұқасын жеңгені айтылады, ал бесінші, жақсы сақталмаған өлеңде оның өлімі мен жерлеу рәсімі туралы баяндалады. Бабыл дәуірінде бұл оқиғалар біріктірілген тұтас әңгімеге айналды. Гилгамеш эпосының стандартты аккад нұсқасын Син-леки-уннинни есімді жазушы жазған, бұл шамамен Орта Бабыл кезеңінде (б.з.д. 1600 – 1155 жылдары) жазылған, және ол көне дереккөздерге негізделген. Эпоста Гилгамеш – адамнан артық күш-қуаты бар жартылай құдай, ол жабайы Энкидумен достық қарым-қатынас жасайды. Олар бірге көптеген сапарларға шығады, ең танымалдары – Хумбаба (шумерлік: Хуава) мен Көк бұқасын жеңу. Бұқаны Иштар (шумерлік: Иннана) оларға Гилгамеш оның күйеуі болу ұсынысын қабылдамағандықтан шабуылдауға жібереді. Энкиду құдайлардың жазасы ретінде келген аурудан қайтыс болғаннан кейін, Гилгамеш өлімінен қорқып, Ұлы су тасқынынан аман қалған Утнапиштимге барып, өлместік табуға тырысады. Гилгамеш алдындағы сынақтардан бірнеше рет сүрегі шығып, өлместікке жете алмайтынын түсініп, Урукқа қайта оралады. Ғалымдардың көпшілігі Гилгамеш эпосының ежелгі грек тілінде жазылған «Илиада» мен «Одиссея» поэмаларына зор ықпал еткеніне келіседі. Гилгамештің тууы туралы оқиға грек жазушысы Элианның «Жануарлардың табиғаты» атты еңбегінде (б.з.д. II ғасыр) сипатталған. Элиан Гилгамештің әкесі анасын жүкті болудан сақтау үшін күзеткенін айтады, себебі оракул оған немересі оны құлатып тастайтынын болжаған. Ол жүкті болып, күзетшілер баланы мұнарадан лақтырып тастады, бірақ бүркіт оны құтқарып, бау-бақшаға жеткізді, онда бағбан оны өсірді. Гилгамеш эпосы 1849 жылы Ашурбанипал кітапханасында қайта табылды. 1870-ші жылдардың басында аударылғаннан кейін, ол еврей Киелі кітаптарымен ұқсастықтарына байланысты көптеген дау-дамайға себеп болды. Гилгамеш 20 ғасырдың ортасына дейін көпшілікке беймәлім болды, бірақ 20 ғасырдың соңынан бері ол қазіргі мәдениетте маңызды тұлғаға айналды.

Sumerian ruler and protagonist of the Epic of Gilgamesh

Gilgamesh ('/ɡ//ɪ//l//ɡ//ə//m//ɛ//ʃ/, /ɡ//ɪ//l/'/ɡ//ɑː//m//ɛ//ʃ/; ; originally ) was a hero in ancient Mesopotamian mythology and the protagonist of the Epic of Gilgamesh, an epic poem written in Akkadian during the late 2nd millennium BC. He was possibly a historical king of the Sumerian city state of Uruk, who was posthumously deified. His rule probably would have taken place sometime in the beginning of the Early Dynastic Period, 2900 – 2350 BC, though he became a major figure in Sumerian legend during the Third Dynasty of Ur (c. 2112 – c. 2004 BC). Tales of Gilgamesh's legendary exploits are narrated in five surviving Sumerian poems. The earliest of these is likely "Gilgamesh, Enkidu, and the Netherworld", in which Gilgamesh comes to the aid of the goddess Inanna and drives away the creatures infesting her huluppu tree. She gives him two unknown objects, a mikku and a pikku, which he loses. After Enkidu's death, his shade tells Gilgamesh about the bleak conditions in the Underworld. The poem Gilgamesh and Aga describes Gilgamesh's revolt against his overlord Aga of Kish. Other Sumerian poems relate Gilgamesh's defeat of the giant Huwawa and the Bull of Heaven, while a fifth, poorly preserved poem relates the account of his death and funeral. In later Babylonian times, these stories were woven into a connected narrative. The standard Akkadian Epic of Gilgamesh was composed by a scribe named Sîn lēqi unninni, probably during the Middle Babylonian Period (c. 1600 – c. 1155 BC), based on much older source material. In the epic, Gilgamesh is a demigod of superhuman strength who befriends the wild man Enkidu. Together, they embark on many journeys, most famously defeating Humbaba (Sumerian: Huwawa) and the Bull of Heaven, who is sent to attack them by Ishtar (Sumerian: Inanna) after Gilgamesh rejects her offer for him to become her consort. After Enkidu dies of a disease sent as punishment from the gods, Gilgamesh becomes afraid of his death and visits the sage Utnapishtim, the survivor of the Great Flood, hoping to find immortality. Gilgamesh repeatedly fails the trials set before him and returns home to Uruk, realizing that immortality is beyond his reach. Most scholars agree that the Epic of Gilgamesh exerted substantial influence on the Iliad and the Odyssey, two epic poems written in ancient Greek during the 8th century BC. The story of Gilgamesh's birth is described in an anecdote in On the Nature of Animals by the Greek writer Aelian (2nd century AD). Aelian relates that Gilgamesh's grandfather kept his mother under guard to prevent her from becoming pregnant, because an oracle had told him that his grandson would overthrow him. She became pregnant and the guards threw the child off a tower, but an eagle rescued him mid fall and delivered him safely to an orchard, where the gardener raised him. The Epic of Gilgamesh was rediscovered in the Library of Ashurbanipal in 1849. After being translated in the early 1870s, it caused widespread controversy due to similarities between portions of it and the Hebrew Bible. Gilgamesh remained mostly obscure until the mid 20th century, but, since the late 20th century, he has become an increasingly prominent figure in modern culture.

Атауы

Қазіргі заманғы "Гилгамеш" түрі аккад тілінен тікелей алынған, Гилгамеш деп жазылады. Ассириялық түріндегі бұл есімнің алғашқы шумерлік түрінен, Бильгаместен шыққан. Әдетте, есімнің өзі "(туыс) батыр" деп аударылады деген тұжырым жасалады, алайда "туыс" сөзінің қандай мағынада қолданылғаны әлі де даулы. Кейде шумерлік түрі Pabilgames деп айтылған, онда bilga компоненті pabilga деп оқылған, бұл туыстық қатынастарды білдіретін ұқсас термин, бірақ мұндай пікірді эпиграфикалық немесе фонетикалық деректер растамайды.

Шумер өлеңдері

Гилгамештің жануарлармен күрескенін бейнелейтін мүсін. Дияла аймағындағы Телл Аграбтағы Шара ғибадатханасынан алынған. Ерте династиялық кезең, б.з.д. 2600–2370 жылдар. Бағдадтағы Ирактың ұлттық мұражайында қойылған. Гилгамешке арналған соқа, Гилгамеш есімінің стандартты шумерлік-аккад кеней жазуымен транскрипциясы, Ur III кезеңі, б.з.д. 2112–2004 жылдар аралығы. Кейінгі ерте династиялық кезеңде Гилгамешке Шумердің әртүрлі жерлерінде құдай ретінде табынуға болатындығы белгілі. Б.з.д. 21 ғасырында Урук патшасы Уту-хенгал Гилгамешті өзінің қамқоршы құдай ретінде қабылдады. Үшінші Ур әулетінің патшалары (б.з.д. 2112–2004 жж.) Гилгамешке ерекше құрмет көрсетіп, оны «құдайласқан бауыр» және «дос» деп атады. Ур патшасы Шулги (б.з.д. 2029–1982 жж.) өзін Лугальбанда мен Нинсунның ұлы және Гилгамештің інісі деп жариялады. Ғасырлар бойы Гилгамеш туралы әңгімелер біртіндеп көбейіп, кейбіреулері басқа тарихи тұлғалардың өмірінен алынған болуы мүмкін, мысалы, Лагаштың екінші династиясының билеушісі Гүдеа (б.з.д. 2144–2124 жж.). Гилгамештің жер асты дүниесіндегі өлгендердің төрешісі екендігіне байланысты, саз тақташаларға жазылған дұғалар бар.

"Гилгамеш, Энкиду және Ажал әлемі"

Осы кезеңде Гилгамеш туралы көптеген мифтер мен жырлар қалыптасты. Бұл оқиға Хулуппу ағашынан басталады – шумертанушы Сэмюэл Ноа Креймердің пікірінше, Евфрат өзенінің жағасында өсетін егіз. Инанна қадірлісі ағашты өзінің бағына, Урук қаласына көшіріп әкеледі, толық өскен соң одан тақ жасау ниетімен. Ағаш өсіп, піседі, бірақ «ешқандай сиқырға бой алмайтын» жылан, Анзу құсы және Месопотамия жындысы Лилиту ағашқа шабуыл жасайды, бұл Инаннаны қайғыға батырады. Осы оқигада Инаннаның інісі болып бейнеленген Гилгамеш жыланды өлтіреді, соның салдарынан Анзу құсы мен Лилиту қашып кетеді. Гилгамештің серіктері ағашты кесіп, одан Инанна үшін төсек пен тақ жасайды. Құдайша Гилгамештің батырлығы үшін оған пикку мен микку (әлдебір барабан мен барабаншалар) сыйлайды. Бірақ Гилгамеш пикку мен миккуды жоғалтып қояды және оларды кім әкелеріне сұрайды. Оның құлы Энкиду оларды табу үшін Арлық әлемге түседі, бірақ қатаң заңдарын бұзып, қайтып оралмайды. Қалған әңгімеде Гилгамеш жоғалған серігінің көлеңкесінен Арлық әлем туралы сұрақтар қояды.

Кейінгі өлеңдері

Гилгамеш пен Агга кітабында Гилгамештің Киш қаласының патшасы Агға қарсы сәтті көтерілісі баяндалады. Гилгамеш пен Хуава Гилгамеш пен оның қызметшісі Энкиду, Уруктан келген елу еріктінің көмегімен, Енил құдайы тағайындаған кедр орманының сақшысы Хуава монстрынан жеңіске жетеді. Гилгамеш пен Көк бұқада Гилгамеш пен Энкиду, Инанна құдайы оларға шабуыл жасауға жіберген Көк бұқаны өлтіреді. Бұл өлеңнің мәліметтері кейінірек жазылған аккадтық Гилгамеш жырларындағы оқиғадан едәуір өзгеше. Шумер жырларында Инанна Гилгамештен қашып жүреді, ал аккад жырларында ол оған күйеу болып үйленуді ұсынады. Сонымен қатар, әкесі Анға Көк бұқаны беруді талап еткенде, шумер тілінде Инанна жерді дірілдетін дауыспен қорқытады, ал аккад тілінде ол тірілерді жеу үшін өлгендерді оятумен қорқытады. Гилгамештің өлімі деп аталатын жыр нашар сақталған, бірақ ол маңызды мемлекеттік жерлеу рәсімін және содан кейін қайтыс болғанның Арқау дүниесіне келуін сипаттайды. Бұл жыр қате түсіндірілуі мүмкін, және ол шындығында Энкидудің өлімін бейнелейді.

Гилгамеш эпосы

Ақырында, Креймердің (1963) айтуынша: Гилгамеш ежелгі әлемнің батыры болды – адамның атақ, даңқ және өлместікке деген бекер, бірақ шексіз ұмтылысын бейнелейтін қаһарман, батыл, бірақ қайғылы тұлға. Ежелгі Вавилон кезеңінде (б.з.д. 1830 – б.з.д. 1531 ж.) Гилгамештің аңыздық ерліктері туралы әңгімелер бір немесе бірнеше ұзақ эпостарға тоқылған. Гилгамеш эпосы – Гилгамештің оқиғаларының ең толық баяндауы. Ол Акад тілінде Вавилонның орта кезеңінде (б.з.д. 1600 – б.з.д. 1155 ж.) Сін-леқи-уннинни есімді жазушының қолымен жазылған. Гилгамеш эпосының ең толық сақталған нұсқасы біздің заманымызға дейінгі VII ғасырға жататын он екі балшық тақташада жазылған. Олар Ассирияның Ниневия астанасындағы Ашурбанипал кітапханасынан табылған, көптеген бөліктері жоғалған немесе зақымдалған. Кейбір ғалымдар мен аудармашылар бұл эпостың жетіспейтін бөліктерін Шумердің ертедегі өлеңдерінен немесе Таяу Шығыстың басқа жерлерінен табылған басқа нұсқаларынан алынған мәліметтермен толықтырады. Оң жақтағы сурет: Гилгамеш эпосының V тақтасы. Сулеймания мұражайы, Ирак.

Эпоста Гилгамеш «үштен екісі құдайлық, үштен бірі – өлімді» деп таныстырылады. Әннің басында Гилгамеш қатыгез әрі зұлым билеуші ретінде суреттелген. Бұл әдетте мәжбүрлі еңбек немесе сексуалдық зорлық-зомбылық дегенді білдіреді. Оның қатыгездігі үшін жаза ретінде Ану құдайы жабайы адам Энкидуді жаратады. Шамхат есімді жезөкшеге бағынғаннан кейін Энкиду Гилгамешке қарсы тұру үшін Урукқа сапар шегеді. Екінші тақташада екі адам күреседі, Гилгамеш жеңіп шықса да, қарсыласының күші мен табандылығына қатты таңғалады, сондықтан олар жақын достас болады. Бұрынғы шумерлік мәтіндерде Энкиду Гилгамештің қызметшісі, бірақ Гилгамеш эпосында олар тең дәрежедегі серіктер. III-IV тақташаларда Гилгамеш пен Энкиду Хумбаба (Хуауаның аккад аты) күзететін кедр орманына барады. Батырлар жеті тауды кесіп өтіп, кедр орманына жетеді де, ағаштарды кесіп тастай бастайды. Хумбабаға тап болған кезде Гилгамеш үрейленіп, Шамшаға (Шығыс семит тілінде Уту деп аталады) дұға етеді, ол Хумбабаның көзіне сегіз жел соғып, оны соқыр етеді. Хумбаба мейірімділік сұрайды, бірақ батырлар оны бассыз қалдырады. VI тақташа Гилгамештің Урукқа оралуымен басталады, онда Иштар (Аккадияның Инанна деген аты) оған келіп, оны өзінің жұбайы ретінде талап етеді. Гилгамеш оны бұрынғы сүйіктілеріне жасаған жамандықтары үшін айыптап, одан бас тартады. Өкініш алу үшін Иштар әкесі Ануға барып, оған Көк бұқасын беруін талап етеді, оны Гилгамешке шабуыл жасауға жібереді. Гилгамеш пен Энкиду бұқаны өлтіріп, оның жүрегін Шамашқа ұсынады. Гилгамеш пен Энкиду тынығып жатқанда, Иштар Урук қабырғасында тұрып, Гилгамешке қарғыс айтады. Энкиду бұқаның оң жамбасын жыртып алып, оны Иштардың бетіне лақтырып тастайды да: «Егер мен саған қолым тисе, мен саған осыны істеймін, ішкі ағзаларыңды жаныңа байлаймын» дейді. Иштар «күллі азғын әйелдерді, жезөкшелерді және сатылатын әйелдерді» жинап, оларға Көк бұқасы үшін қайғыруды бұйырады. Осы арада Гилгамеш бұқаның жеңілісін тойлайды. VII тақтада Энкиду Ану, Эа және Шамаш Гилгамеш немесе Энкиду көктегі бұқаның жазасын алу үшін өлуге тиіс деп мәлімдеген түсін баяндайды. Олар Энкидуді таңдайды, ол көп ұзамай ауырады. Ол түнімен көрінетін жер асты дүниесін көріп, содан кейін өледі. VIII тақташада Гилгамештің досы үшін қайғырып, қайғырып жатқаны және Энкидудың жерлеу рәсімі туралы егжей-тегжейлі баяндалған. IX-XI тақташаларда Гилгамештің қайғыдан, өз өлімінен қорқып, үлкен қашықтықты басып өтіп, көптеген кедергілерді жеңіп, Ұлы топан судан аман қалған жалғыз адам Утнапиштимнің үйін табуы туралы айтылады. Сурет: Б.з.д. 1400 және 1200 жылдар аралығында жасалған ерте орта ассириялық цилиндрлік мөр бедері, құс қанаты мен шаян құйрығы бар адам төбедегі грифке жебе атып жатқандығын көрсетеді. Гилгамеш өз туған жері Утнапиштимге сапар шеккенде кездестірген жаратылыстардың арасында шаян адам бар. Утнапиштимге саяхат бірнеше эпизодикалық қиындықтарды қамтиды, олар, бәлкім, ірі тәуелсіз оқиғалар ретінде пайда болған, бірақ эпоста олар Джозеф Эдди Фонтенроуз «қалай да зиянсыз оқиғалар» деп атаған нәрсеге дейін қысқартылады. Алдымен, Гилгамеш тау үстіне арысланға тап болып, оны өлтіреді. Машу тауына жеткенде Гилгамеш шаян еркек пен оның әйеліне кездеседі; олардың денелері қорқынышты сәулемен жарқырайды, бірақ Гилгамеш оларға өз мақсатын айтқанымен, олар оған жол береді. Гилгамеш он екі күн бойы қараңғылықта жүріп, ақыры жарыққа шығады. Ол теңіз жағасындағы әдемі бақты тауып, онда Сидури, құдайлық алевифпен кездеседі. Алдымен ол Гилгамештің баққа кіргеніне кедергі келтіріп, содан кейін оны өлімді қажетсіз деп қабылдауға және судан әрі сапарламауға көндіруге тырысады. Гилгамеш өтінішін жалғастырғанда, ол оны Уршанабиге, құдайлардың қайықшысына бағыттайды, ол Гилгамешті теңіз арқылы Утнапиштимге апарып салады. Гилгамеш Утнапиштимнің үйіне жеткенде, Утнапиштим оған өлместікке қол жеткізу үшін, ұйықтамау керек дейді. Гилгамеш осыған тырысады, бірақ сәтсіз аяқталып, жеті күнге ұйықтап қалады. Содан кейін Утнапиштим оған, егер ол өлместікке қол жеткізе алмаса, жасарғыш шөппен жастығын жаңарта алады дейді. Гилгамеш өсімдікті алып, теңізде жүзгенде жағаға тастап, жылан оны ұрлап алады, сондықтан жыландар терілерін түсіреді. Бұл шығысқа шағылысқан Гилгамеш Урукқа оралып, қаласын қайықшы Уршанабиге көрсетеді. Осы сәтте үздіксіз баяндама аяқталады. XII тақташа – Шумер поэмасының Гилгамеш, Энкиду және Әлем астына сәйкес келетін қосымша, пикку мен миккудың жоғалуын сипаттайды. Көптеген элементтер эпостың алдыңғы бөлімдерімен үзіліссіздіксіздігін көрсетеді. XII тақташаның басында Энкиду бұрын VII тақташада қайтыс болғанмен, әлі тірі, ал Гилгамеш VI тақташадағы олардың арасындағы зор қарым-қатынасқа қарамастан, Иштарға мейірімді. Сонымен қатар, эпостың көп бөлігі тиісті шумерлік алдыңғыларын еркін бейімдегенімен, XII тақташа Гилгамеш, Энкиду және Әлем астының соңғы бөлімінің сөздік, сөздік аудармасы болып табылады және бұл үлкен эпикалық баяндамаға сәйкес келмегендіктен, оның соңына қойылған болуы мүмкін. Онда Гилгамеш Энкидудың көлеңкісін көреді, ол жоғалған заттарды қалпына келтіретін уәде береді және достарына Әлем астының қорқынышты жағдайын сипаттайды.

In the epic, Gilgamesh is introduced as "two thirds divine and one third mortal." At the beginning of the poem, Gilgamesh is described as a brutal, oppressive ruler. This is usually interpreted to mean either forced labor or sexual exploitation. As punishment for his cruelty, the god Anu creates the wild man Enkidu. After being tamed by a prostitute named Shamhat, Enkidu journeys to Uruk to confront Gilgamesh. In the second tablet, the two men wrestle and though Gilgamesh wins in the end, he is so impressed by his opponent's strength and tenacity that they become close friends. In the earlier Sumerian texts, Enkidu is Gilgamesh's servant, but, in the Epic of Gilgamesh, they are companions of equal standing. In tablets III through IV, Gilgamesh and Enkidu travel to the Cedar Forest, which is guarded by Humbaba (the Akkadian name for Huwawa). The heroes cross the seven mountains to the Cedar Forest, where they begin chopping down trees. Confronted by Humbaba, Gilgamesh panics and prays to Shamash (the East Semitic name for Utu), who blows eight winds in Humbaba's eyes, blinding him. Humbaba begs for mercy, but the heroes decapitate him. Tablet VI begins with Gilgamesh returning to Uruk, where Ishtar (the Akkadian name for Inanna) comes to him and demands him as her consort. Gilgamesh rejects her, reproaching her mistreatment of all her former lovers. In revenge, Ishtar goes to her father Anu and demands that he give her the Bull of Heaven, which she sends to attack Gilgamesh. Gilgamesh and Enkidu kill the Bull and offer its heart to Shamash. While Gilgamesh and Enkidu are resting, Ishtar stands up on the walls of Uruk and curses Gilgamesh. Enkidu tears off the Bull's right thigh and throws it in Ishtar's face, saying, "If I could lay my hands on you, it is this I should do to you, and lash your entrails to your side." Ishtar calls together "the crimped courtesans, prostitutes and harlots" and orders them to mourn for the Bull of Heaven. Meanwhile, Gilgamesh holds a celebration over the Bull's defeat. Tablet VII begins with Enkidu recounting a dream in which he saw Anu, Ea, and Shamash declare that either Gilgamesh or Enkidu must die to avenge the Bull of Heaven. They choose Enkidu, who soon grows sick. He has a dream of the Underworld, and then dies. Tablet VIII describes Gilgamesh's inconsolable grief for his friend and the details of Enkidu's funeral. Tablets IX through XI relate how Gilgamesh, driven by grief and fear of his own mortality, travels a great distance and overcomes many obstacles to find the home of Utnapishtim, the sole survivor of the Great Flood, who was rewarded with immortality by the gods. thumb|upright=1.3|left|Early Middle Assyrian cylinder seal impression dating between 1400 and 1200 BC, showing a man with bird wings and a scorpion tail firing an arrow at a griffin on a hillock. A scorpion man is among the creatures Gilgamesh encounters on his journey to the homeland of Utnapishtim. The journey to Utnapishtim involves a series of episodic challenges, which probably originated as major independent adventures, but, in the epic, they are reduced to what Joseph Eddy Fontenrose calls "fairly harmless incidents." First, Gilgamesh encounters and slays lions in the mountain pass. Upon reaching the mountain of Mashu, Gilgamesh encounters a scorpion man and his wife; their bodies flash with terrifying radiance, but once Gilgamesh tells them his purpose, they allow him to pass. Gilgamesh wanders through darkness for twelve days before he finally comes into the light. He finds a beautiful garden by the sea in which he meets Siduri, the divine Alewife. At first, she tries to prevent Gilgamesh from entering the garden, and then attempts to persuade him to accept death as inevitable and not journey beyond the waters. When Gilgamesh persists in his quest, she directs him to Urshanabi, the ferryman of the gods, who takes Gilgamesh across the sea to Utnapishtim. When Gilgamesh finally arrives at Utnapishtim's home, Utnapishtim tells Gilgamesh that, to become immortal, he must defy sleep. Gilgamesh attempts this, but fails and falls into a seven days sleep. Next, Utnapishtim tells him that, even if he cannot obtain immortality, he can restore his youth with a rejuvenating herb. Gilgamesh takes the plant, but leaves it on the shore while swimming and a snake steals it, explaining why snakes shed their skins. Despondent at this loss, Gilgamesh returns to Uruk, and shows his city to the ferryman Urshanabi. At this point the continuous narrative ends. Tablet XII is an appendix corresponding to the Sumerian poem of Gilgamesh, Enkidu and the Netherworld describing the loss of the pikku and mikku. Numerous elements reveal a lack of continuity with the earlier portions of the epic. At the beginning of Tablet XII, Enkidu is still alive, despite having previously died in Tablet VII, and Gilgamesh is kind to Ishtar, despite the violent rivalry between them in Tablet VI. Also, while most of the parts of the epic are free adaptations of their respective Sumerian predecessors, Tablet XII is a literal, word for word translation of the last part of Gilgamesh, Enkidu, and the Netherworld, and was probably relegated to the end because it did not fit the larger epic narrative. In it, Gilgamesh sees a vision of Enkidu's ghost, who promises to recover the lost items and describes to his friend the abysmal condition of the Underworld.

Месопотамия өнерінде

Гилгамеш арман тақташасы. Ирактан. Орта Бабыл дәуірі, Бірінші Теңіздік әулеті, б.з.д. 1732 – 1460 жылдар. Бағдадтағы Ирак мұражайы. Бұл арман тақташасы Гилгамеш эпосының бір бөлігін баяндайды, онда батыр (Гилгамеш) өзінің арманын анасына (Нинсун қадірлісіне) айтады, ол оларды оның серігі болатын жаңа дос келгенін хабарлайтын болжам ретінде түсіндіреді. Гилгамеш туралы әңгімелер ежелгі Месопотамияда кеңінен танымал болғанымен, оның ежелгі өнердегі нақты бейнелері сирек. Көптеген шығармаларда Гилгамештің бейнесі ретінде ұзын шашы бар, төрт немесе алты иірімге ие батыр бейнесі жиі кездеседі, бірақ бұл сәйкестендірудің бұрыс екені мәлім. Дегенмен, ежелгі Месопотамияда Гилгамештің бірнеше шынайы бейнелері сақталған. Бұл бейнелер көбінесе саз тақташаларда және цилиндрлік мөрлерде кездеседі. Әдетте, Гилгамеш эпосынан бір көріністі нақты бейнелеген жағдайда ғана тұлғаны Гилгамеш деп анықтауға болады. Гилгамештің бірнеше бейнесі екі батырдың жын-пері, атақты Хумбабамен күрескен көрінісінде табылады. Тағы бір топқа ұқсас екі батырдың қанатты бұқамен, яғни Көк бұқамен бетпе-бет келген көріністері жатады.

Ежелгі дәуір

Гвидо Ренидің осы XVII ғасырдағы суретінде бейнеленген Одиссейдің Полифеммен кездесуі, «Гилгамеш» дастанындағы Гилгамеш пен Энкидудың Хумбабамен шайқасына ұқсас. б.з.д. 2500–1500 жылдарға жататын Индо аңғары өркениетінің мөріндегі «Жануарлардың иесі» мотиві – екі арыстан немесе жолбарыспен күрескен адам бейнесі, шумерлік «Гилгамеш» мотивімен сабақтас, бұл Индо-Месопотамия қарым-қатынасының көрсеткіші. «Гилгамеш» дастаны ежелгі грек тілінде жазылған Гомердің «Илиада» және «Одиссея» эпостық поэмаларына зор әсер еткен. Классикалық зерттеуші Барри Б. Пауэллдің сөзіне қарағанда, ежелгі гректер ежелгі Таяу Шығыс өркениеттерімен тығыз байланысқа түскендіктен, Месопотамияның ауызша дәстүрлерімен танысып, олардың ықпалында болған болуы мүмкін. Немец классигі Уолтер Буркерт «Гилгамеш» дастанының VI тақташасындағы Гилгамештің Иштардың ұсынысын қабылдамауы, оның анасы Анту алдында шағымдануы және әкесі Анудың оны жұмсақ сөгіспен қарсы алуы көрінісінің «Илиаданың» V кітабында тікелей қайталанғанын байқады. Бұл сахнада гректерде Иштардың бейнесі саналатын Афродита батыр Диомедтен жарақаттанып, Олимп тауына қашады, онда анасы Дионаға жылап, әкесі Зевстен жұмсақ сөгіс естиді. Пауэллдің айтуынша, «Одиссеяның» алғашқы жолдары «Гилгамеш» дастанының алғашқы жолдарымен үндес келеді, екеуі де кейіпкерлерін мақтап, оларға аяныш сезімін білдіреді. «Одиссеяның» сюжеті де «Гилгамеш» дастанымен көптеген ортақ белгілерге ие. Гилгамеш пен Одиссей екеуі де адамдарды жануарларға айналдыратын әйелмен кездеседі: Иштар (Гилгамеш үшін) және Цирцея (Одиссей үшін). Одиссей алып циклопты соқыр етеді, ал Гилгамеш Хумбабаны өлтіреді. Екі батыр да әлемнен тысқары қасиетке ие әйелдің қосылуымен бақытсыздыққа ұшырайды: Сидури (Гилгамеш үшін) және Калипсо (Одиссей үшін). Соңында, екеуі де өлместік мүмкіндігінен айырылады – Гилгамеш өсімдікті жоғалтқанда, ал Одиссей Калипсо аралын тастап кеткенде. Құмранның «Алыптар кітабында» (б.з.д. 100 ж.) Гилгамеш пен Хумбаба есімдері су тасқынынан бұрынғы алыптардың екеуі ретінде кездеседі, олар (консонантты түрінде) glgmš және ḩwbbyš деп жазылған. Бұл мәтін кейіннен Таяу Шығыста Манихейлік секталары қолданған, ал арабша Гилгамиш/Жилджамиш түрі египет дінбасысы Әл-Суютидің (1500 ж.) мәлімдемесіне сәйкес, жынның аты ретінде сақталған. Гилгамештің тууы туралы оқиғаның ешқандай шумерлік немесе аккадтық мәтінінде жазылғандығы жоқ, бірақ оның бір нұсқасы Аэлианның б.з. 200 ж. шамасында грек тілінде жазған «Жануарлар табиғаты туралы» (De Natura Animalium) 12.21-бетінде сипатталған. Аэлианның айтуынша, Бабыл патшасы Сеухоросқа (Σευεχορος) оракул оның немересі Гилгамос оны тақтан құлатып жіберетінін айтқан. Осыны болдырмау үшін Сеухорос өзінің жалғыз қызын Вавилон акрополінде қатаң күзетпен сақтап, бірақ ол жүкті болып қалған. Патшаның ашуынан қорқып, күзетшілер нәрестені биік мұнарадан лақтырып жіберген. Бір бүркіт ұшып бара жатқан баланы құтқарып алып, алыс баққа қойған. Баланы күтуші тауып алып, өсіріп, оған Гилгамос (Γίλγαμος) деген ат қойған. Соңынан Гилгамос Вавилонға оралып, бабасын құлатып, өзін патша деп жариялаған. Бұл туылған оқиғаның тарихы Саргон, Мұса және Кир сияқты басқа да Таяу Шығыс туылғандар туралы аңыздармен сабақтас. Сириялық жазушы Теодор Бар Конай (600 ж.) сонымен қатар Пелегтен Авраамға дейінгі патриархтармен бір замандас болған он екі патшаның соңғысы ретінде Глигмос, Гмигмос немесе Гамигос патша туралы да айтады.

thumb|upright=1.3|The episode involving Odysseus's confrontation with Polyphemus in the Odyssey, shown in this seventeenth century painting by Guido Reni, bears similarities to Gilgamesh and Enkidu's battle with Humbaba in the Epic of Gilgamesh. thumb|Indus valley civilization seal, with the Master of Animals motif of a man fighting two lions or tigers (2500–1500 BC), similar to the Sumerian "Gilgamesh" motif, an indicator of Indus Mesopotamia relations. The Epic of Gilgamesh exerted substantial influence on the Iliad and the Odyssey, the Homeric epic poems written in ancient Greek during the eighth century BC. According to classics scholar Barry B. Powell, early Greeks were probably exposed to and influenced by Mesopotamian oral traditions through their extensive connections to the civilizations of the ancient Near East. German classicist Walter Burkert observes that the scene in Tablet VI of the Epic of Gilgamesh in which Gilgamesh rejects Ishtar's advances and she complains before her mother Antu, but is mildly rebuked by her father Anu, is directly paralleled in Book V of the Iliad. In this scene, Aphrodite, the Greek adaptation of Ishtar, is wounded by the hero Diomedes and flees to Mount Olympus, where she cries to her mother Dione and is mildly rebuked by her father Zeus. Powell observes that the opening lines of the Odyssey seem to echo the opening lines of the Epic of Gilgamesh, both praising and pitying their heroes. The storyline of the Odyssey likewise bears many similarities to the Epic of Gilgamesh. Both Gilgamesh and Odysseus encounter a woman who can turn men into animals: Ishtar (for Gilgamesh) and Circe (for Odysseus). Odysseus blinds the giant cyclops Polyphemus, while Gilgamesh slays of Humbaba. Both heroes visit the Underworld and both find themselves unhappy while living in an otherworldly paradise in the company of a seductive sorceress: Siduri (for Gilgamesh) and Calypso (for Odysseus). Finally, both have a missed opportunity for immortality, Gilgamesh when he loses the plant, and Odysseus when he leaves Calypso's island. In the Qumran scroll the Book of Giants ( 100 BC) the names of Gilgamesh and Humbaba appear as two of the antediluvian giants, rendered (in consonantal form) as glgmš and ḩwbbyš. This same text was later used in the Middle East by the Manichaean sects, and the Arabic form Gilgamish/Jiljamish survives as the name of a demon according to the Egyptian cleric Al Suyuti ( 1500). The story of Gilgamesh's birth is not recorded in any extant Sumerian or Akkadian text, but a version of it is described in De Natura Animalium (On the Nature of Animals) 12.21, a commonplace book written in Greek around 200 AD by the Hellenized Roman orator Aelian. According to Aelian, an oracle told King Seuechoros (Σευεχορος) of the Babylonians that his grandson Gilgamos would overthrow him. To prevent this, Seuechoros kept his only daughter under close guard at the Acropolis of Babylon, but she became pregnant nonetheless. Fearing the king's wrath, the guards hurled the infant off the top of a tall tower. An eagle rescued the boy in mid flight and set him down in a distant orchard. The caretaker found the boy and raised him, naming him Gilgamos (Γίλγαμος). Eventually, Gilgamos returned to Babylon and overthrew his grandfather, proclaiming himself king. This birth narrative is in the same tradition as other Near Eastern birth legends, such as those of Sargon, Moses, and Cyrus. The Syriac writer Theodore Bar Konai ( AD 600) also mentions a king Gligmos, Gmigmos or Gamigos as the last of a line of twelve kings contemporaneous with the patriarchs from Peleg to Abraham.

Қазіргі кездегі қайта ашу

Гилгамеш эпосының аккад мәтінін алғаш рет 1849 жылы ағылшын археологы Остин Генри Лейард Ниневидегі Ашурбанипал кітапханасында тапты. Лейард еврей Киелі кітабында, яғни әлемдегі ең көне мәтіндер бар деп саналатын христиандық Ескі Келісімде сипатталған оқиғалардың тарихилығын растау үшін дәлелдер іздеді. Оның орнына, оның және кейінгі қазба жұмыстары Месопотамияның одан да көне мәтіндерін ашып, Ескі Келісімдегі көптеген оқиғалар ежелгі Таяу Шығыста айтылған ертедегі аңыздардан алынған болуы мүмкін екенін көрсетті. Гилгамеш эпосының алғашқы аудармасын 1870-ші жылдардың басында Британ мұражайының ғалымы Джордж Смит жасады. Ол 1880 жылы "Жаратылыс туралы халдейлік есеп" деген атпен XI тақтадан Топан су оқиғасын жариялады. Гилгамештің есімі бастапқыда Іздюбар деп қате оқылды. Гилгамеш эпосына алғашқы қызығушылық XI тақташадағы топан су оқиғасына байланысты болды. Бұл шығарма көпшіліктің назарын өзіне аударды және ғалымдардың арасында үлкен дау тудырды, ал эпостың қалған бөлігі көбінесе назарсыз қалды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Гилгамеш эпосына көбінесе неміс тілді елдерден көңіл бөлінді, онда Babel und Bibel ("Бабыл мен Киелі кітап") арасындағы қарым-қатынас туралы пікір таластар болды. 1902 жылдың қаңтар айында неміс ассириологы Фридрих Делич Берлиндегі Sing Akademie zu-да император мен оның әйелі алдында лекция оқыды, онда ол Жаратылыс кітабындағы Топан су оқиғасы Гилгамеш эпосынан тікелей көшірілген деп дәлелдеді. Деличтің лекциясы өте даулы болды, сондықтан 1903 жылдың қыркүйегіне қарай ол Топан су туралы және Хаммурапи кодексі мен Мұсаның Киелі кітаптағы заңы арасындағы байланысты сынға алған мыңдаған мақалалар мен кітапшаларды жинауға қол жеткізді. Кайзер Делич пен оның радикалды көзқарастарынан алшақтады және 1904 жылдың күзінде Делич Берлинде емес, Кельн мен Франкфурт-на-Майне қалаларында үшінші дәріс беруге мәжбүр болды. Гилгамеш эпосы мен еврей Киелі кітаптарының арасындағы болжамды байланыс кейіннен Деличтің 1920–1921 жылдардағы "Ұлы алдау" (Die große Täuschung) кітабында еврей Киелі кітаптары бабылдықтардың ықпалымен "бұзылған" және тек адамзаттың Ескі Келісімін толығымен жою арқылы ғана христиандар Жаңа Келісімнің шынайы, арий хабарына сене алады деген дәлелдің негізгі бөлігі болды.

The Akkadian text of the Epic of Gilgamesh was first discovered in 1849 AD by the English archaeologist Austen Henry Layard in the Library of Ashurbanipal at Nineveh. Layard was seeking evidence to confirm the historicity of the events described in the Hebrew Bible, i. e. the Christian Old Testament, which was believed to contain the oldest texts in the world. Instead, his and later excavations unearthed much older Mesopotamian texts and showed that many of the stories in the Old Testament may be derived from earlier myths told throughout the ancient Near East. The first translation of the Epic of Gilgamesh was produced in the early 1870s by George Smith, a scholar at the British Museum, who published the Flood story from Tablet XI in 1880 under the title The Chaldean Account of Genesis. Gilgamesh's name was originally misread as Izdubar. Early interest in the Epic of Gilgamesh was almost exclusively on account of the flood story from Tablet XI. It attracted enormous public attention and drew widespread scholarly controversy, while the rest of the epic was largely ignored. Most attention towards the Epic of Gilgamesh in the late nineteenth and early twentieth centuries came from German speaking countries, where controversy raged over the relationship between Babel und Bibel ("Babylon and Bible"). In January 1902, the German Assyriologist Friedrich Delitzsch gave a lecture at the Sing Akademie zu Berlin before the Kaiser and his wife, in which he argued that the Flood story in the Book of Genesis was directly copied from the Epic of Gilgamesh. Delitzsch's lecture was so controversial that, by September 1903, he had managed to collect thousands of articles and pamphlets criticizing this lecture about the Flood another about the relationship between the Code of Hammurabi and the biblical Law of Moses. The Kaiser distanced himself from Delitzsch and his radical views and by the fall of 1904, Delitzsch was reduced to giving his third lecture in Cologne and Frankfurt am Main rather than in Berlin. The putative relationship between the Epic of Gilgamesh and the Hebrew Bible later became a major part of Delitzsch's argument in his 1920–21 book Die große Täuschung (The Great Deception) that the Hebrew Bible was irredeemably "contaminated" by Babylonian influence and that only by eliminating the human Old Testament entirely could Christians finally believe in the true, Aryan message of the New Testament.

Ерте заманғы түсіндірмелері

thumb|left|upright=1.1|Издұбардың (Гилгамеш) Леонидас Ле Сенци Гамильтонның "Иштар мен Іздұбар" (1884) поэмасының бір көрінісі, Гилгамеш эпосының алғашқы заманауи әдеби бейімделуі. Гилгамеш эпосының алғашқы заманауи әдеби бейімделуі американдық заңгер және бизнесмен Леонидас Ле Сенци Гамильтонның "Иштар мен Іздұбар" (1884) болды. Гамильтонның ақкад тілінің бастапқы білімі болған, ол Арчибальд Сейстің 1872 жылғы "Ассирияның салыстырмалы мақсаттағы грамматикасы" кітабынан үйренген. Гамильтонның кітабы Смиттің Гилгамеш эпосының аудармасына көп сүйенді, бірақ сонымен қатар үлкен өзгерістер жасады. Мысалы, Гамильтон атақты топан су оқиғасын мүлдем қалдырып, оның орнына Иштар мен Гилгамеш арасындағы романтикалық қарым-қатынасқа назар аударды. "Иштар мен Іздұбар" Гилгамеш эпосының бастапқы шамамен 3000 жолын шамамен 6000 жолға дейін кеңейтті, ұйқас жұптарға бөлініп, қырық сегіз кантоға топтастырылды. Гамильтон кейіпкерлердің көпшілігін айтарлықтай өзгертті және түпнұсқа эпоста табылмаған жаңа эпизодтарды енгізді. Эдвард Фицджеральдтың "Омар Хайямның рубаиті" және Эдвин Арнольдтың "Азияның жарығы" шығармаларынан едәуір әсер алған Гамильтон кейіпкерлері ежелгі Вавилондықтарға қарағанда, он тоғызыншы ғасырдағы түріктерге көбірек ұқсайды. Гамильтон эпостың реттілігін де өзгертті, түпнұсқадағы "қасіретке толы реализм" мен "ирониялық трагедиядан" "мұны сүйіспеншілік пен келісімнің тәтті желілерімен" толтырған "бақсылық оптимизмге" айналдырды. 1904 жылы шыққан "Дас Альте Тестамент им Лихте дес алтен Ориентс" атты кітабында неміс ассириологы Альфред Иеремиас Гилгамешті Жаратылыс кітабындағы патша Нимродқа теңеді және Гилгамештің күші оның шашынан шыққан болуы керек деп айтты, сияқты, Ескі Келісімдегі Самсонның күші шашында болған. Шығыстанушы Питер Дженсен 1906 жылы шығарған "Дас Гилгамеш эпосы" деген еңбегінде Гилгамеш эпосы Ескі Келісімдегі барлық оқиғалардың бастауы екендігін атап, Мұсаны "Исраил халқын Бабыл эпосының басында Ерек тұрғындары тапқан жағдайдан құтқаратын Мысырдан шығудың Гилгамеші" деп атады. Содан кейін ол Ыбырайым, Ысқақ, Самсон, Дәуіт және басқа да Киелі кітап кейіпкерлері Ғылғаместің дәл көшірмесі ғана деп дәлелдеді. Ақырында ол тіпті Исаны да "Исраилдік Гилгамеш" деп атады, "ол - тек Ыбырайым, Мұса және басқа да сансыз аңыздардағы кейіпкерлердің бірі ғана". Бұл идеология панвавилондық деп аталып, оны негізгі ағымдағы ғалымдар бірден қабылдамады. Панвавилондықты ең қатты сынға алғандар - жаңадан пайда болған Religionsgeschichtliche Schule. Герман Гункель Дженсеннің Гилгамеш пен Киелі кітап кейіпкерлері арасындағы ұқсастығын негізсіз сенсация ретінде қабылдамады. Ол Дженсен мен оған ұқсас ассириологтардың Ескі Келісімді зерттеудің күрделілігін түсінбей, ғалымдарды "көрнекті қателіктермен және айтарлықтай ауытқулармен" шатастырғанын айтты. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде ХХ ғасырдың басында ғалымдардың жорамалдық түсінігі, Гилгамеш - "күн батыры", оның әрекеттері күннің қозғалысын бейнелейді, ал оның эпосының он екі тақташасы Вавилон зодиагының он екі белгісін бейнелейді деп тұжырымдаған. Австриялық психоаналитик Зигмунд Фрейд Джеймс Джордж Фрейзер мен Пол Эренрайх теорияларына сүйене отырып, Гилгамеш пен Эбаниді (Энкиду үшін бұрынғы қате оқу) тиісінше "адам" және "жұмыртқан сезімталдықты" білдіреді деп түсіндірді. Ол оларды әлемдік мифологиядағы басқа бауырлас кейіпкерлермен салыстырып, "Бірінің әлсіздігі әрқашан екіншісіне қарағанда әлсіз және ертерек өледі. Гилгамеште бұл ежелгі мотив екі бауырластың тең еместігін көрсетеді, ол адам мен оның либидосы арасындағы қарым-қатынасты бейнелейді". Ол сондай-ақ Энкидуды плацентаның, яғни туғаннан кейін көп ұзамай өлетін "күлкірек егіздің" бейнесі деп қарастырды. Фрейдтің досы және шәкірті Карл Юнг өзінің алғашқы еңбегінде Symbole der Wandlung (1911–1912) Гилгамеш туралы жиі талқылайды. Мысалы, ол Иштардың Гилгамешке деген жыныстық қызығушылығын ананың ұлына деген құмарлық үлгісі ретінде, Гумбабаны Гилгамеш жеңуге тиіс қанаушы әке фигурасының үлгісі ретінде, ал Гилгамештің өзін санадан тыс нәрсеге тәуелділігін ұмытып, оны білдіретін "құдайлар" жазалайтын адам ретінде келтіреді.

thumb|left|upright=1.1|Illustration of Izdubar (Gilgamesh) in a scene from the book length poem Ishtar and Izdubar (1884) by Leonidas Le Cenci Hamilton, the first modern literary adaptation of the Epic of Gilgamesh

The first modern literary adaptation of the Epic of Gilgamesh was Ishtar and Izdubar (1884) by Leonidas Le Cenci Hamilton, an American lawyer and businessman. Hamilton had rudimentary knowledge of Akkadian, which he had learned from Archibald Sayce's 1872 Assyrian Grammar for Comparative Purposes. Hamilton's book relied heavily on Smith's translation of the Epic of Gilgamesh, but also made major changes. For instance, Hamilton omitted the famous flood story entirely and instead focused on the romantic relationship between Ishtar and Gilgamesh. Ishtar and Izdubar expanded the original roughly 3,000 lines of the Epic of Gilgamesh to roughly 6,000 lines of rhyming couplets grouped into forty eight cantos. Hamilton significantly altered most of the characters and introduced entirely new episodes not found in the original epic. Significantly influenced by Edward FitzGerald's Rubaiyat of Omar Khayyam and Edwin Arnold's The Light of Asia, Hamilton's characters dress more like nineteenth century Turks than ancient Babylonians. Hamilton also changed the tone of the epic from the "grim realism" and "ironic tragedy" of the original to a "cheery optimism" filled with "the sweet strains of love and harmony". In his 1904 book Das Alte Testament im Lichte des alten Orients, the German Assyriologist Alfred Jeremias equated Gilgamesh with the king Nimrod from the Book of Genesis and argued Gilgamesh's strength must come from his hair, like the hero Samson in the Book of Judges, and that he must have performed Twelve Labors like the hero Heracles in Greek mythology. In his 1906 book Das Gilgamesch Epos in der Weltliteratur, the Orientalist Peter Jensen declared that the Epic of Gilgamesh was the source behind nearly all the stories in the Old Testament, arguing that Moses is "the Gilgamesh of Exodus who saves the children of Israel from precisely the same situation faced by the inhabitants of Erech at the beginning of the Babylonian epic." He then proceeded to argue that Abraham, Isaac, Samson, David, and various other biblical figures are all nothing more than exact copies of Gilgamesh. Finally, he declared that even Jesus is "nothing but an Israelite Gilgamesh. Nothing but an adjunct to Abraham, Moses, and countless other figures in the saga." This ideology became known as Panbabylonianism and was almost immediately rejected by mainstream scholars. The most stalwart critics of Panbabylonianism were those associated with the emerging Religionsgeschichtliche Schule. Hermann Gunkel dismissed most of Jensen's purported parallels between Gilgamesh and biblical figures as mere baseless sensationalism. He concluded that Jensen and other Assyriologists like him had failed to understand the complexities of Old Testament scholarship and had confused scholars with "conspicuous mistakes and remarkable aberrations". In English speaking countries, the prevailing scholarly interpretation during the early twentieth century was one originally proposed by Sir Henry Rawlinson, 1st Baronet, which held that Gilgamesh is a "solar hero", whose actions represent the movements of the sun, and that the twelve tablets of his epic represent the twelve signs of the Babylonian zodiac. The Austrian psychoanalyst Sigmund Freud, drawing on the theories of James George Frazer and Paul Ehrenreich, interpreted Gilgamesh and Eabani (the earlier misreading for Enkidu) as representing "man" and "crude sensuality" respectively. He compared them to other brother figures in world mythology, remarking, "One is always weaker than the other and dies sooner. In Gilgamesh this ages old motif of the unequal pair of brothers served to represent the relationship between a man and his libido." He also saw Enkidu as representing the placenta, the "weaker twin" who dies shortly after birth. Freud's friend and pupil Carl Jung frequently discusses Gilgamesh in his early work Symbole der Wandlung (1911–1912). He, for instance, cites Ishtar's sexual attraction to Gilgamesh as an example of the mother's incestuous desire for her son, Humbaba as an example of an oppressive father figure whom Gilgamesh must overcome, and Gilgamesh himself as an example of a man who forgets his dependence on the unconscious and is punished by the "gods", who represent it.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері мен мәдени мәні

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экзистенциалдық алаңдау Гилгамештің XX ғасырдың ортасында танымалдылығының артуына елеулі үлес қосты. Мысалы, неміс романисі Герман Касак 1947 жылғы романында Гамбург қаласының бомбадан қираған бейнесін Гилгамеш эпосынан Енкидудың Астық әлемді көруі арқылы метафоралық түрде бейнеледі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Гилгамеш, бұрын тек бірқатар ғалымдарға ғана белгілі болған қарапайым кейіпкер, біртіндеп заманауи оқырмандар арасында кең танылды. Гилгамеш эпосының экзистенциалдық тақырыптары оны соғыстан кейінгі жылдары неміс авторлары үшін ерекше тартымды етті. Герман Касак 1947 жылғы экзистенциалистік романында "Ағыс арғы қала" (Die Stadt hinter dem Strom) Гилгамеш эпосының элементтерін Германиядағы Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарының метафорасы ретінде пайдаланды, бомбадан қираған Гамбургты Энкиду арманында көрген қорқынышты Астық әлеммен салыстырды. Ханс Хенни Джахнның "Жарсыз өзен" (1949–1950) трилогиясының ортаңғы бөлімі, Гилгамеш пен Енкидудің қарым-қатынасына ұқсас, жиырма жылдық гомоэротикалық қарым-қатынасы бар композиторға арналған. Оның шедеврі Гилгамеш туралы симфония болып шықты. 1953 жылы Дуглас Джеффри Бридсонның "Гилгамештің ізденісі" радиоспектаклі Британияда эпостың танымалдығын арттыруға көмектесті. АҚШ-та Чарльз Олсон өлеңдері мен эсселерінде эпосты жоғары бағалады, ал Грегори Корсо оның қазіргі заманғы моральдық құлдырауды емдеуге қабілетті ежелгі қасиеттер бар деп сенді. Гвидо Бахманның 1966 жылғы постфигуративті романы "Гилгамеш" неміс "күйер әдебиетінің" классикасына айналды және Гилгамеш пен Енкидуді гомосексуалдық махаббатқа толы жұбайлар ретінде бейнелеудің ондаған жылдық халықаралық әдеби үрдісін қалыптастырды. Бұл үрдіс соншалықты танымал болды, Гилгамеш эпосы 1998 жылғы "Гей әдебиетінің Колумбия антологиясына" осы жанрдың маңызды алғашқы туындысы ретінде енгізілді. 1970 және 1980 жылдары феминистік әдеби сыншылар Гилгамеш эпосын барлық адамзаттың бастапқы матриархатынан қазіргі патриархатқа өтудің куәсі ретінде талдады. Еуропадағы жасыл қозғалыс кеңейген кезде Гилгамештің оқиғасы экологиялық тұрғыдан қарастырыла бастады, ал Энкидудың өлімі адамның табиғаттан бөлінуінің символы ретінде түсіндірілді. Сидней университетінде Гилгамештің қазіргі заманғы мүсіні орнатылған. Қазіргі әдебиеттанушы Теодор Зиолковский "миф, әдебиет және тарихтан алынған көптеген кейіпкерлерден айырмашылығы, Гилгамеш өзін автономды тұлға ретінде немесе жай ғана есім ретінде орнықтырды, көбінесе ол бастапқыда таныс болған эпикалық контекстен тәуелсіз" дейді. (Мысал ретінде Минотавр немесе Франкенштейннің монстры сияқты кейіптерді келтіруге болады.) Гилгамеш эпосы көптеген әлем тілдеріне аударылды және американдық әлемдік әдебиет сабақтарының маңызды бөлігіне айналды. Көптеген заманауи авторлар мен романдар жазушылар, соның ішінде американдық авангардтық театр ұжымы "Гилгамеш тобы" және Джоан Лондон өзінің "Гилгамеш" романында (2001) одан шабыт алды. Филипп Роттың "Ұлы американдық роман" (1973) "Патриоттық лига" деп аталатын 1930 жылдардағы ойдан шығарылған бейсбол командасының жұлдызды ойыншысы "Гил Гамеш" атты кейіпкерді бейнелейді. ХХ ғасырдың соңынан бастап Гилгамеш эпосы Иракта қайтадан оқыла бастады. Ирактың бұрынғы президенті Саддам Хусейн Гилгамешке өмір бойы қызығушылық танытқан. Саддамның алғашқы романы "Забиба мен патша" (2000) – ежелгі Ассирияда орын алған Шығанақ соғысы туралы аллегория, ол Гилгамеш эпосы мен "Мың бір түннің" элементтерін біріктіреді. Гилгамеш сияқты, романның басындағы патша да өз билігін теріс пайдаланып, халқын қанаған қатыгез диктатор, бірақ Забиба есімді қарапайым әйелдің көмегімен ол әділ билеушіге айналады. 2003 жылдың ақпанында АҚШ Саддамды отставкаға кесуге қысым жасағанда, Саддам өзінің генералдарына сөйлеген сөзінде өзін эпостық кейіпкермен салыстырып, осы идеяны оң жағынан көрсетті. Сьюзан Акерман және Уэйн Р. Дайнс сияқты ғалымдар Гилгамеш пен Энкиду арасындағы қарым-қатынасты сипаттау үшін қолданылған тілдің гомоэротикалық мәні бар екенін атап өтті. Акерман Гилгамеш Энкидудің денесін жапқанда, Энкиду "келіншекке" теңелетінін айтады. Акерман "Гилгамеш екі нұсқада да Энкидуды 'әйелдей' жақсы көреді, бұл жыныстық қатынасты білдіруі мүмкін" деп мәлімдейді. 2000 жылы Австралиядағы Сидней университетінде ассириялық мүсінші Льюис Батростың Гилгамештің қазіргі заманғы мүсіні ашылды. Австралиялық психоделикалық рок-тобы King Gizzard & the Lizard Wizard 2023 жылғы қазан айында шыққан "The Silver Cord" альбомының бесінші трегі ретінде "Gilgamesh" атты ән жазды, әннің мәтінінде эпосқа сілтемелер бар.

thumb|left|upright=1.3|Existential angst during the aftermath of World War II significantly contributed to Gilgamesh's rise in popularity in the middle of the twentieth century. For instance, the German novelist Hermann Kasack used Enkidu's vision of the Underworld from the Epic of Gilgamesh as a metaphor for the bombed out city of Hamburg (pictured above) in his 1947 novel Die Stadt hinter dem Strom. In the years following World War II, Gilgamesh, formerly an obscure figure known only by a few scholars, gradually became increasingly popular with modern audiences. The Epic of Gilgameshs existential themes made it particularly appealing to German authors in the years following the war. In his 1947 existentialist novel Die Stadt hinter dem Strom, the German novelist Hermann Kasack adapted elements of the epic into a metaphor for the aftermath of the destruction of World War II in Germany, portraying the bombed out city of Hamburg as resembling the frightening Underworld seen by Enkidu in his dream. In Hans Henny Jahnn's magnum opus River Without Shores (1949–1950), the middle section of the trilogy centers around a composer whose twenty year long homoerotic relationship with a friend mirrors that of Gilgamesh with Enkidu and whose masterpiece turns out to be a symphony about Gilgamesh. The Quest of Gilgamesh, a 1953 radio play by Douglas Geoffrey Bridson, helped popularize the epic in Britain. In the United States, Charles Olson praised the epic in his poems and essays and Gregory Corso believed that it contained ancient virtues capable of curing what he viewed as modern moral degeneracy. The 1966 postfigurative novel Gilgamesch by Guido Bachmann became a classic of German "queer literature" and set a decades long international literary trend of portraying Gilgamesh and Enkidu as homosexual lovers. This trend proved so popular that the Epic of Gilgamesh itself is included in The Columbia Anthology of Gay Literature (1998) as a major early work of that genre. In the 1970s and 1980s, feminist literary critics analyzed the Epic of Gilgamesh as showing evidence for a transition from the original matriarchy of all humanity to modern patriarchy. As the Green Movement expanded in Europe, Gilgamesh's story began to be seen through an environmentalist lens, with Enkidu's death symbolizing man's separation from nature. thumb|right|A modern statue of Gilgamesh stands at the University of Sydney. Theodore Ziolkowski, a scholar of modern literature, states, that "unlike most other figures from myth, literature, and history, Gilgamesh has established himself as an autonomous entity or simply a name, often independent of the epic context in which he originally became known. (As analogous examples one might think, for instance, of the Minotaur or Frankenstein's monster.)" The Epic of Gilgamesh has been translated into many major world languages and has become a staple of American world literature classes. Many contemporary authors and novelists have drawn inspiration from it, including an American avant garde theater collective called "The Gilgamesh Group" and Joan London in her novel Gilgamesh (2001). The Great American Novel (1973) by Philip Roth features a character named "Gil Gamesh", who is the star pitcher of a fictional 1930s baseball team called the "Patriot League". Starting in the late twentieth century, the Epic of Gilgamesh began to be read again in Iraq. Saddam Hussein, the former President of Iraq, had a lifelong fascination with Gilgamesh. Saddam's first novel Zabibah and the King (2000) is an allegory for the Gulf War set in ancient Assyria that blends elements of the Epic of Gilgamesh and the One Thousand and One Nights. Like Gilgamesh, the king at the beginning of the novel is a brutal tyrant who misuses his power and oppresses his people, but, through the aid of a commoner woman named Zabibah, he grows into a more just ruler. When the United States tried to pressure Saddam to step down in February 2003, Saddam gave a speech to a group of his generals posing the idea in a positive light by comparing himself to the epic hero. Scholars like Susan Ackerman and Wayne R. Dynes have noted that the language used to describe Gilgamesh's relationship with Enkidu seems to have homoerotic implications. Ackerman notes that, when Gilgamesh veils Enkidu's body, Enkidu is compared to a "bride". Ackerman states, "that Gilgamesh, according to both versions, will love Enkidu 'like a wife' may further imply sexual intercourse." In 2000, a modern statue of Gilgamesh by the Assyrian sculptor Lewis Batros was unveiled at the University of Sydney in Australia. The Australian psychedelic rock band King Gizzard & the Lizard Wizard recorded a song titled "Gilgamesh" as the fifth track of their October 2023 album The Silver Cord, with references to the epic in the song's lyrics.