Кіріспе
Төменде 1920 жылы Грецияда болған оқиғалар тізімі келтірілген. 1920 жылы Грецияда ең керемет, түрлі өзгерістер тізбегі орын алды. Греция өз өлшемдері мен маңыздылығына пропорционалды түрде соғыстан көп пайда тапқан елдердің ішінде болды; гректер бұл мәселеде өте бақытты деп санағандары жөн еді, себебі олар соғыста белгілі бір күмәнді рөл атқарды, және олардың Ұлы Одақтың мүддесіне қаншалықты адал болғандығын ешкім анық айта алмады. Греция патшалығының Ұлы державалармен жасаған өте тиімді келісімдері, негізінен, Греция премьер-министрі Элефтериос Венизелос талқылаулар барысында көрсеткен саяси білігі мен ерекше тәжірибесімен байланысты болды.
1920 жылдың бірінші жартысы
Жылдың бірінші жартысында Грекия негізінен Смирнадағы өзінің орналасуын бекітумен және Жоғарғы Кеңес бөлген басқа аумақтарды қабылдаумен айналысты. Болгариядан алынған Фракияның бөлігі Грекияға берілуі шешілді, және Грекияға мамыр айының соңында осы ауданды басып алуға рұқсат берілді. Түрік Фракиясы, ішінде үлкен Адрианополь қаласы да Грекияға берілді және шілде айының соңында Грекия тарапынан басып алынды. Осылайша Грекия өзінің иеліктерін Қара теңіз жағалауына дейін кеңейтті. Жазда Александр патшаның өткен қарашада белгілі бір Манос қызымен морганаттық некеге тұрғаны жарияланды.
Адам өлтіруге әрекеті
Тамыз айында Венизелос Парижде болғанда оған қастандық жасауға тырысылды, және қылмыскерлердің корольдықтар тарапынан келгендері хабарланды. Афинада осы қастандық туралы жаңалықтардың жариялануы бұрынғы король Константиннің нақты және күмәнді жақтастарына қарсы қатыгез тәртіпсіздіктерге ұласты.
Парламент отырысы
Бақытымызға орай, Венизелос ауыр жарақат алған жоқ және ол 7 қыркүйекте парламент отырысына қатыса алды. Премьер-министрді Депутаттар палатасында зор қуанышпен қарсы алды, ал палата төрағасы сәлемдесу сөзін айтып, премьер-министрдің Грекияны құтқарушы екенін жариялайтын және оның құрметіне палатада тұрақты ескерткіш орнатуды ұсынатын қаулы ұсынды. Бұл қаулы бірауыздан қабылданғанын атап өту керек. Содан кейін Венизелос төрағаға жауап беру үшін, палатаға алғыс айту үшін және парламентке үш шартты ұсыну үшін тұрды. Аталған шарттар – Түркиямен жасалған шарт, Ұлы державалармен Грекияға Болгариядан өткен Тракия бөлігін беру туралы шарт; және үшіншісі – Италиямен Додеканез аралдары туралы шарт. Осы шарттардың бірінші екеуі Грекия үшін толыққанды қанағаттанарлық болды және, әрине, Венизелостың саяси шеберлігінің жарқын үлгісі еді. Премьер-министр палата бірнеше күн ішінде таратылатындықтан, осы шарттарды ратификациялауға уақыт жетпейді деп мәлімдеді, бірақ бұл үлкен мәселе емес, өйткені келісімдердің аумақтық бөліктеріне қатысты шарттар қазірдің өзінде орындалды. Венизелос палата таратылғаннан кейін әскери жағдай мен цензура жойылатынын және жалпы сайлаудың күзде өтетінін айтты. Оппозицияның айыптауларына жауап ретінде Венизелос сайлаудың толыққанды еркіндік аясында өтетініне кепілдік беретінін мәлімдеді.
Депутаттар палатасы
Палатаның соңғы тұрақты отырысы 23 қыркүйекте болды. Бұл жерде, қазір таратылған палата 1915 жылы сайланған, келесі жылы король Константин таратып жіберген, ал 1917 жылы Венизелос қайта шақырған палата екенін тіркеп қоюға болады. Сондықтан, жалпы сайлау мәселесі ең жоғары қызығушылық тудырды. Депутаттар палатасының таратылу тарихының ерекшелігіне байланысты, сайлау кез келген жағдайда ел үшін өте маңызды болар еді, бірақ парламент таратылғаннан сайлау күніне дейін арада болған трагикалық оқиға оны одан да қиын жағдайға түсірді. Бұл оқиға – король Александрдың қазасы болды.
Патшаның өлімі
Патшаның өлімі ең қайғылы және ерекше жағдайларда орын алды. 2 қазанда король Корольдік сарайдың артындағы Корольдік бақтардың ішінде серуендеп жүргенде, оның үй жануары – иті маймылға шабуыл жасады. Патша жануарларды ажыратуға тырысып, өзі басқа маймылдың шағуына ұшырады. Бастапқыда оның жаралары ауыр емес деп есептелді, бірақ қан уыттануы орын алып, патшаның жағдайының қиын екені тез байқалды. Парижден ең жақсы медициналық көмек шақырылды, бірақ дәрігерлердің барлық күш-жігері нәтижесіз болды және Александр патша 25 қазанда дүниеден өтті. Александр патша – бұрынғы король Константин мен бұрынғы королева Софияның екінші ұлы, Германияның бұрынғы императоры Вильгельм II-нің қарындасы. Ол 1917 жылғы маусымда гректердің патшасы деп жарияланды. Ол Грекияда да, шетелде де көптеген адамдардың ықыласын Аспасия Маноспен жасаған романтикалық некесі арқылы жеңіп алды. Патша қайтыс болған кезде сайлау кампаниясы жүріп жатқан еді, бірақ сайлау күні кейінге шегерілді, ал Венизелос 28 қазанда палатаны арнайы сессияға шақырды. Палата сол күні түстен кейін жиналды, бірақ депутаттардың жартысынан да азы қатысты. Премьер-министр депутаттарға Александр патшаның қайтыс болғанын хабарлады және оның пікірінше, тақтың конституциялық мұрагері – марқұм патшаның кіші інісі, принц Пауль екенін мәлімдеді. Премьер-министр сондай-ақ үкімет принц Пауылға ағасының өліміне байланысты көңіл айтып, оның грек тағына отыратыны туралы хабарлама жолдағанын хабарлады. Үкімет сонымен қатар принц Пауылға жалпы сайлаудан кейін ғана Грекияға келуі керектігін, яғни қазіргі үкімет грек халқының сенімін ұстанатынын дәлелдеуі керектігін жеткізген сияқты. Венизелос аралық уақытта қызмет ететін регентті сайлау қажет екенін айтты және адмирал Павлос Кунтуриотисті осы лауазымға сайлауды ұсынды. Оппозицияның бірнеше өкілдері мұрагерлік мәселесін тек грек халқының дауысы арқылы ғана шешуге болатынын мәлімдеді. Адмирал Кунтуриотис көпшілік дауыспен регент болып сайланды.
Патшаның жерлеу рәсімі
Александр патшаның жаназасы Афинадағы соборда өтті. Әрине, марқұм патшаның өміріндегі қайғылы жайттардың бірі – оның ең жақын туыстарының ешқайсысы соңғы ауруында немесе жаназасында қатыса алмауы болды. Бұрынғы патша Константин, бұрынғы патшайым София, бұрынғы тақ мұрагері, ханзада Пауль және үш ханшайым Швейцарияға жер аударылған еді. Патшаның анасы, жесір патшайым Ольга Афинаға келді, бірақ патша қайтыс болғаннан кейін ғана жетті. Алайда, Манос ханым күйеуінің соңғы ауруында оның қасында болды. Жаназаға жесір патшайым Ольга, Мадам Манос, адмирал Кунтуриотис, Швецияның тақ мұрагері және серб, хорват және словендердің тақ мұрагері Александр қатысты.
Принц Паульдің мәлімдемесі
Грек үкіметінің хабарына ханзада Павелдің жауабы Грекияда және тіпті белгілі бір дәрежеде жалпы Еуропада елеулі алабалық тудырды. Жауап былай болды: «Конституцияға сәйкес, бүгін таққа отыруға шақырылғаным туралы Грек үкіметінің пікірімен келіспейтінімді жариялаймын. Тақ маған емес, менің қадірлі әкем, король Константинге тиесілі, және конституциялық тұрғыдан алғанда, менің үлкен ағам оның мұрагері. Екеуі де өздерінің құқықтарынан бас тартқан жоқ, бірақ екеуіне де патриоттық міндеттерінің талабымен Грекияны тастауға мәжбүр болды». Содан кейін ханзада Павел қазіргі жағдайда таққа отыра алмайтынын айтты. «Мен тек қана Грек халқы менің қадірлі әкемнің қайта оралуын қаламаса және тәж мұрагері ханзада Георгийдің мұрагерлік құқығынан айырылса ғана таққа отырамын». Павел ханзаданың бұл мәлімдемесі үкіметті қиын жағдайға түсірді, көп ұзамай король Константиннің қайта орнатылуына бағытталған күшті қозғалыс бар екені анық болды. Венизелос бұл мәселеге қарсы тұруға дайын болды, және король Константиннің қайту мәселесі бірден жалпы сайлаудың басты мәселесіне айналды. Венизелос егер ол және Либералдық партия қайтадан билікке келсе, бұл король Константиннің талаптарына айып тағумен тең болады деп ашық мәлімдеді. Егер оппозиция көпшілік дауысқа ие болса, ол (Венизелос) саяси өмірден толығымен кетеді. Оппозиция жетекшісі король Константиннің жақтаушысы болып шықты.
"I declare that I do not share the point of view of the Hellenic government that, according to the constitution, I am today called upon to ascend the throne. The throne does not belong to me; it belongs to my august father King Constantine, and, constitutionally, my eldest brother is his successor. Neither of them has ever renounced his rights, but both have been obliged to leave Greece in obedience to the dictates of their patriotic duty." Prince Paul then went on to say that he could not ascend the throne in the existing circumstances. "I would only ascend the throne if the Hellenic people were to decide that it did not want the return of my august father, and were to exclude the Crown Prince George from his right of succession." This declaration by Prince Paul placed the government in a difficult position, and it soon became evident that there was a strong movement aiming at the restoration of King Constantine. Venizelos was quite prepared to face the issue, and the question of the return of King Constantine immediately became the real issue of the general election. Venizelos declared openly that if he and the Liberal Party were returned to power the result would be a condemnation of the claims of King Constantine. If, on the other hand, the opposition obtained a majority, he (Venizelos) would retire altogether from political life. The opposition leader came out openly in support of King Constantine.
Георгиос Стрейттің жариялауы
Осы аралықта Георгиос Стрейт Луцерннен үндеу жариялады. Стрейт Константин патшаның сенімді кеңесшісі болған және Константин патша грек тағында отырған кезде соғыстың басындағы кезеңде сыртқы істер министрі қызметін атқарған. Венизелос Константин патша мен оның кеңесшілері Орталық державаларға міндеттеме бергенін мәлімдеген. Өзінің үндеуінде Стрейт сыртқы істер министрі болғандықтан, бұл мәлімдемені ресми түрде жоққа шығара алатынын айтты. Ол Константин патша соғысқа дейін елдің сыртқы саясатының еркіндігіне кедергі келтіретін ешқандай міндеттеме алғанын жоққа шығарды. Сондай-ақ, "соғыс барысында Константин патша Орталық державалардың жағында соғысуға немесе Грекияны бейтарап болуға міндеттеген ешқандай жағдай болған жоқ" деді.
Жалпы сайлау
Жалпы сайлау 1 қарашада өтті, Александр патшаның қайтысы мен жерлеу рәсіміне байланысты кешіктірілді. Таяу Шығыс ахуалымен айналысқандарға Дмитриос Гунарис басқаратын роялистік Халық партиясының әрқашан күшті екені мәлім болған. Бірақ жалпы сайлау қорытындысы, Либералдық партия Біріккен оппозициядан 7000-нан астам дауыс жинағанына қарамастан, Ұлыбританияда күтпеген оппозицияның жеңісі болды. Либералдар елдің көбісінде ауыр жеңіліске ұшырады, ал кейбір провинцияларда тіпті талқандалып қалды. Пелопоннес, Фессалия және Македонияда бірде-бір Венизелос жақтасы сайланбады делінген. Оппозиция 151 мандатпен, барлығы 261 орынға ие болды. Келесі күні Венизелос регентке Либералдық кабинеттің отставкасын ұсынды. Содан кейін қарт мемлекет қайраткері Димитриос Раллис кабинет құрды, ол адмирал Кунтуриотиске регенттік қызметтен бас тартуды сұрады. Осыдан кейін жесір патшайым Ольга регент болып тағайындалды, патша Константин Грекияға оралуы күтілуде. Алайда Раллис патша Константин таққа ресми түрде шақырылмас бұрын, бұл мәселе бойынша халықтың пікірін білу үшін референдум өткізуді ұйымдастырды. Венизелос Грекиядан Францияға кетіп қалды.
Сайлау нәтижесі
Сайлау қорытындысы одақтас державаларды қысыңқы жағдайға түсірді. Олар, әрине, әрқашан Венизелосқа жақын болған, сондай-ақ бейбіт келісімдерде Грекияны қолдаған еді. Екінші жағынан, грек халқы енді король Константинге қайта оралуға қатысты шешуші дауыс бергендей көрінді. Француз үкіметі король Константиннің елге оралуына тыйым салуды қалағандығы хабарланды. Бірақ британдық және итальяндық үкіметтер одақтастарды грек халқының білдірген тілегіне қарсы тұрғандай көрсетуге келіспеді. Бұл мәселе, басты назарда Грекияның өзі болу керек еді. Жоғары лауазымды тұлғалар арасындағы пікірлердің келіспеушілігінен британдық, француздық және итальяндық үкіметтер біршама ұстамды жарлық жариялады. Жарлықта король Константиннің қайтарылуы грек халқының одақтастарға қарсы болған корольдың әрекеттерін бекіту ретінде қарастырылатыны айтылды. Сондай-ақ, корольдің қайтарылуы Грекия мен Ұлы державалар арасындағы жағдайды нашарлатады және егер ол оралып келсе, Ұлы державалар «осы жағдайды шешуде толық еркіндікті өзіне қалдырады» делінген. Бұл жарлық Раллис үшін жағдайды қиындатты, бірақ ол мемлекеттік қайраткер плебисцит өткізуге шешім қабылдады. Халықтың екінші дауыс беруі 5 желтоқсанда өтті. Либералдар атынан олар дауыс беруге қатыспайтындарын мәлімдеді. Осылайша, олар алдын ала жеңіліске ұшырайтындарын мойындады. Либералдардың жетекшілерінің дауыс беруден бас тарту туралы бұйрығына қатардағы либералдар бағынған-бағынбағаны күмәнді. Плебисцитте берілген дауыстардың жалпы саны бірнеше апта бұрын өткен жалпы сайлаудан көп болған сияқты. Ықтимал, либералдардың қатардағы өкілдері, басқа партиялардың отандастары сияқты, корольдік қуғыннан оралғанды көруге құштарлықпен (уақытша болсын, болмасын) итермеленген. Қалай болғанда да, король Константинге үлкен қолдау болды. Сайлауда 1 012 742 дауыс берілді, оның 999 962-сі король Константиннің жағында болды. Мұндай нәтижеден кейін бір ғана жол болды, және Раллис король Константиннің елге оралуын ресми түрде шақырды.
Достасқан мемлекеттердің жауабы
Достасқан мемлекеттер бұл оқиғаның орын алуына толыққанды қарсылық танытпады, бірақ олар Константин патшаны мойындамайтындарын жария етті және Грецияға мемлекеттерден түсетін жәрдемақыны тоқтатты. Константин патша мен София патшайым Швейцариядан шығып, 19 желтоқсанда Афинаға келді. Олардың астанаға оралуы зор ықыласпен қарсы алынды. Константин патшаны барлық жерде жоғары құрметпен күтіп алды.