Кіріспе

Герц пен Роберт Уэлч, Inc., 418 U. S. 323 (1974) – АҚШ Жоғарғы Сотының жеке тұлғалардың ар-намысын қорғауға қатысты Бірінші түзету бойынша стандартты белгілеген маңызды шешімі. Соттың шешімі бойынша, штаттар кінәсіздік принципін бұзбаса, жеке тұлғаларға қатысты жала жабу туралы талаптар бойынша өз жауапкершілік стандарттарын белгілеуге құқылы. Бірақ, егер штат стандарты нақты қастандық деңгейінен төмен болса, тек нақты зиян өтеуі ғана қарастырылады. Осының салдарынан, АҚШ-та жала жабуға қатысты қатаң жауапкершілік конституцияға қайшы. Арыз беруші, жауапкердің немқұрайлылықпен немесе одан да жоғары дәрежедегі қасақаттылықпен әрекет еткенін дәлелдеуі керек. Көптеген басқа да ортақ құқық елдерінде жала жабуға қатысты қатаң жауапкершілік әлі де қолданыста.

Іс-қағаздарының мазмұны

1968 жылы Чикаго полициясының офицері Ричард Нуччо Рональд Нельсонды атып өлтірді. Офицер екінші дәрежелі кісі өлтіргені үшін сотталғаннан кейін, Нельсонның отбасы адвокаты Эльмер Герцті азаматтық сот ісінде өкілдік етуге жалдады. Бір жыл өткен соң, Джон Бирч қоғамының басылымы "Американдық пікір" газетінде жергілікті полиция органдарын қаралау үшін коммунистік қастандық бар екенін жоқтан құрап жазған мақалалар жарияланды, осы арқылы олардың орнын елге диктатураны тиімдірек енгізе алатын ұлттық полиция күштері алмастыруды көздеді. Олардың бірі Нуччо ісіне тоқталып, офицерге қылмыстық іс кезінде тұзақ қойылғанын және Герцке қатысты ауыр айыптаулар жасалғанын мәлімдеді. Мақалада ол Нуччоның сотталуын ұйымдастырғаны және түрлі коммунистік ұйымдардың мүшесі болғаны туралы айтылды. Сонымен қатар, оның өзінің де ұзақ қылмыстық тарихы бар екені және оны сипаттау үшін түрлі антикоммунистік сөздер ("Ленинші", "Коммунистік шебіндегі") қолданылды.

Төменгі сатыдағы сот ісін жүргізу

Герц Роберт Уэлч, Инк. (Джон Бирч қоғамының заңды атауы) қарсы федералды сотқа талап арыз берді, оның мақаласы оның заңгер ретіндегі беделін қорлап, зиян келтірді деп мәлімдеді. Джон Бирч қоғамы шартты сот шешімі үшін өтініш жасап, Герцтің жақында қабылданған Curtis Publishing Co. v. Butts стандарты бойынша қоғамдық тұлға екенін дәлелдеуге тырысты, бұл New York Times Co. v. Sullivan стандартын үкімет шенеуніктері ғана емес, жеткілікті деңгейде танымал болғандарға да қолданды. Осылайша, олар туралы жасаған мәлімдемелері ерекше құқықтармен қорғалған және талапкер нақты қасақаналықты (actual malice) дәлелдеуі керек еді. Алайда, журнал редакторы өтінішпен бірге ұсынған куәлігінде мақаладағы мәлімдемелерді тәуелсіз түрде тексермегенін, автордың беделі мен бұрынғы жұмысына ғана сүйенгенін мойындады. Сот өтінішті қабылдамады, Герцтің тек абайсыздық (negligence) көрсеткенін дәлелдеуі жеткілікті екенін ұсынды. Бірақ, қорытынды сөз кезінде сот оның қоғамдық тұлға немесе мемлекеттік қызметкер емес екенін анықтады және қазылар алқасына зиянды, соның ішінде залалымды (punitive damages) өтеуді қарастыруды тапсырды. Герцке 50 000 доллар өтеу төленді. Алайда, сотталушылар «өкімге қарамастан жаңа сот отырысын ашу немесе балама ретінде қайта қарау» туралы өтініш берді, судья Декер заңды жақсырақ зерттегеннен кейін, Times стандарты «қоғамдық мүдделерге» қатысты «нақты қасақаналықты» (ақиқатты біліп, оған қарамастан әрекет ету немесе ақиқатқа немқұрайлылық таныту) талап етуді қажет ететініне көнді. Декер (жазбаша пікірде) Герц нақты қасақаналықты көрсетпегенін айтты. (Герц кітабында, оған нақты қасақаналықты көрсетудің қажеті жоқ екені туралы нақты нұсқау берілгендіктен, осы кезде жаңа сот отырысы тағайындалады деп күткенін жазады.) Декер өкімге қарамастан сот шешімін қабылдады, себебі заң оны осылай істеуге мәжбүрледі. Герц апелляциялық шағымда New York Times стандартын осы іске қолданудың дұрыстығына қарсы шықты. Жетінші апелляциялық сот (Seventh Circuit) алғашқы сот шешімін күшінде қалдырды.

Сот шешімінің

Жоғарғы Сот бұл істі 5-4 көпшілік дауыспен, Льюис Франклин Пауэлл-младшийдің жазбаша пікірі арқылы шешті, ал Гарри Блэкман жеке пікір білдірді. Қарсы дауыс берген төрт судьяның әрқайсысы жеке пікірлерін ұсынды.

Көпшілік пікір

Сот ісінің мән-жайларын және бұрынғы шешімдерді қарастырғаннан кейін Пауэлл «Бірінші түзетуде жалған идея деген нәрсе жоқ, маңызды сөзді қорғау үшін біз кейбір жалғандықты қорғауымыз керек» ескертуімен сөз бастады. Алайда, ол мәселенің жалпыға тараған қоғамдық мүддесі Герцтің жеке немесе қоғамдық тұлға ретіндегі мәртебесін қарастырудан жоғары тұруы керек деген пікірді қабылдамады. Ол, қоғамдық тұлғалардың жеке тұлғаларға қарағанда өздеріне қатысты айыптауларға қарсы тұрудың көбірек мүмкіндіктері бар екенін, сондықтан олар жала жабуды дәлелдеу үшін жоғары стандартты сақтауға лайық екенін атап өтті. Сондай-ақ, ол адамның қалаусыз қоғамдық тұлғаға айналуына күмәнданды. Герц «қоғамда жалпы атаққа немесе танымалдыққа ие болған жоқ», өткенде атқарған қоғамдық қызметтеріне қарамастан, демек Салливан немесе Кертис сынақтарына сай келмеді. «Ол ашық түрде бұл мәселенің ортасына өзін таңбаламады, сонымен қатар оның нәтижесіне әсер ету үшін халықтың назарын аударуға тырыспады». «Осы себептерге байланысты мемлекеттер жеке тұлғаның абыройына зиян келтіретін, жалған ақпаратты заңмен қудалауға қатысты кең өкілеттіктерді сақтауы керек», - деді Пауэлл. Алайда, апелляциялық шағымданушылар үшін шешімнің оң жағындағы бір аспектісінде, сот мемлекеттердің жала жабу үшін қатаң жауапкершілік стандартын енгізе алмайтынына (яғни, талапкерлер қандай да бір кінәні көрсетуі керек) және қазылар алқасының нақты зұлымдық көрсетілмеген жағдайда, Герц алған 50 000 доллар сияқты жазалаушы залап төлеуін бекіте алмайтынына шешім шығарды, себебі қазылар алқасы бұл құқықты танымал емес пікірлерді жазалау үшін пайдалана алады. Жаңа сот отырысы тағайындалды. Блэкмунның қысқа келісімінде ол Розенблум мен Метромедиа, Инк. арасындағы бұрынғы жала жабу ісінде шешілмеген мәселені нақтылағаны үшін әріптестерін мақтады. Сондай-ақ, ол баспасөздің тым еркіндікке ие болуінен қорқып қалған наразылардың алаңдауын сықақтап: «Соттың жасағаны, менің ойымша, жауапты журналистиканың жұмысына аз немесе ешқандай әсер етпейді».

Бір-бірінен айырмашылық пікірлер

Азшылық келіспеушіліктерін әртүрлі негіздермен түсіндірді. Байрон Уайт өзінің әріптестерін шектен шығумен айыптады, бұл оның қарсы пікірлерінің жиі кездесетін тақырыбы еді. "Сот бірнеше беттік шешімімен 50 штаттың көпшілігінде немесе барлығында қолданылып келген жала жабу заңнамасының маңызды аспектілерін конституциялық емес деп жариялап, жала жабу құқығының негізгі бөлігін федералдық деңгейге көшірді", - деді ол. "Мемлекеттердің жала жабу заңдарын осылай кең ауқымда жоюға, тіпті қарапайым азаматтардың абыройын қорлауға және өздерін қорғау мүмкіндігінен айыруға жеткілікті негіздер жоқ. Бұл Сотқа сеніп тапсырылған билікті дұрыс пайдаланбау болып табылады." Уильям О. Дуглас, керісінше, жала жабу заңдарының қазіргі күйінде де тым қатаң екенін, ал жеке тұлғаларға қатысты жауапкершілік стандарттарын штаттарға қалдырудың қиындықтарын байқады: "Бұл, әрине, қарапайым немқұрайдылық стандартын таңдау мүмкіндігін қалдырады, онда алқа билеушілер баспагердің "ақылға қонымды адам" сияқты әрекет етпегенін анықтаған жағдайда өтемақы тағайындауға құқылы. Бірінші түзетудегі қорғаудың осылай әлсіреуінен қорқамын, себебі нәтижесінде ақылға қонымды адам сөйлеуден бас тартуы мүмкін." Уильям Бреннан оның бұл алаңдаулығымен келісті, өйткені кейбір штаттарда баспасөз оңай шектелуі және қоғамдық істер туралы хабарлау кезінде өзін-өзі цензуралауға ұшырауы мүмкін. Уоррен Бергердің қысқаша қарсылығы шешімнің адвокаттарды танымал емес клиенттердің ісін қабылдауға ынталандырмауы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылық білдірді.

Тарату

Гертс аудандық соттағы қайта қарау барысында жеңіске жетті, нәтижесінде оған 400 000 доллар (оның ішінде 300 000 доллар моральдық зиян өтеуі) төленді. Үкім сатылап жоғары соттарда расталды, ал 1983 жылы Жоғарғы Сот Джон Бирч қоғамының қабылдау туралы өтінішін қабылдамағаннан кейін іс аяқталды. Азаматтық құқықтарды қорғайтын белгілі бір Гертс, қазылар алқасының шешімі оны ақтаған ғана емес, сонымен қатар "жауапкершілікті күшейтетін журналистикаға үлкен үлес қосты" деді.

Кейінгі сот үкімдері

Көпшілік пікірде "жалған идея деген нәрсе жоқ" деп нақты айтылғандықтан, бақылаушылар мен ар-намысқа нұқсан келтіру заңдарының сарапшылары келесі тиімді іс туғанда сот ар-намысқа нұқсан келтіруге қарсы пікір айту құқығын анықтайды деп күтті. Ол он алты жылға созылды, және олар Милкович v. Lorain Journal Co. ісінен таң қалды және көңілі қалды, себебі бұл іс бұрынғы қабылданған идеяны тікелей қабылдамады, ал Бірінші түзетудің талаптарын орындау үшін бұрын мойындаған қорғау шаралары жеткілікті екенін мәлімдеді. Бұл құқық тек Нью-Йорк штатында ғана бар, онда штаттық соттар заңсыз қылмыстық әрекеттерді айыптамаған жағдайда барлық пікірлер қорғалады деп шешім қабылдады.