Кіріспе

Нидерландыдағы бұрынғы ішкі теңіз, қазір IJsselmeer.

Зюдерзее немесе Zuider Zee (; ескіше жазу Zuyderzee немесе Zuyder Zee) – Нидерландының солтүстік-батысындағы Солтүстік теңіздің шағын шығанағы, құрлыққа қарай 100 км (60 миль) дейін, ал ені ең көп дегенде 50 км (30 миль) болған. Орташа тереңдігі шамамен 4-5 метр (13-16 фут) және жағалау сызығының ұзындығы 300 км (200 миль) шамасында. Атауы голланд тілінде "оңтүстік теңізі" деген мағынаны білдіреді, бұл атаудың Фризеландтан, Зюдерзееден солтүстікке қарай пайда болғанын көрсетеді (қ. Солтүстік теңізі). 20-шы ғасырда Зюдерзее теңізінің көп бөлігі Afsluitdijk бөгетінің салынуы арқылы Солтүстік теңізден бөлініп, шығанақтың аузы Вадден теңізінің бір бөлігіне айналды. Бұл тұзды сулы шығанақ, ішіне құятын өзеннің атымен аталған IJsselmeer (Ийсел көлі) деп аталатын тұщы сулы көлге айналды. Содан кейін, суды тоқтату және польдерлер құру арқылы, бірқатар жерлер құрлыққа айналды. Бұл жер ақырында Флеволанд провинциясы болып, 2011 жылы халқы 400 000-ға жуық болды.

Тарих және апаттар

Классикалық дәуірде бұл жерде Lacus Flevo (Flevo көлі) деп аталатын су қоры болған. Ол кейінгі нысандарына қарағанда әлдеқайда кішкентай болған, ал теңізге қосылысы тар болған; бұл, мүмкін, бір көл емес, көлдер, батпақтар мен арналардың жиынтығы болған. Уақыт өте келе, бұл көлдер жұмсақ торфты жағалауларын эрозиялап, кеңейді (бұл процесс "су қасқыры" деп аталады). Кейіннен осы судың бір бөлігі Влие деп аталды; ол, әдетте, қазіргі Vliestroom каналы арқылы теңізге құйып отырған. Marsdiep бұрын Влие өзенінің саласы болған (fluvium Maresdeop) өзені болған. Ерте орта ғасырларда жағдай өзгерді, өйткені теңіз деңгейінің көтерілуі мен дауылдар негізінен торфтан тұратын жағалау аймақтарын бұзып бастады. Осы кезеңде бұл инеуді Almere деп атады, бұл ол әлі де көл екенін көрсетеді, бірақ 12 ғасырда және әсіресе 1282 жылы Тексел маңындағы құм қоршауларын бұзған апатты су тасқынынан кейін инеудің аузы мен көлемі айтарлықтай кеңейді. Бұл апат Амстердамның шығанақтың оңтүстік-батыс жағында өркендеуіне әкелді, себебі Балтық теңізі саудасының кемелері енді осы жерге келе алатын болды. Одан да ірі Сент-Люсия су тасқыны 1287 жылдың 14 желтоқсанында болды, онда дауыл кезінде жағалау қорғаны бұзылып, тарихқа енген бес ірі су тасқынының бірінде шамамен 50 000-ден 80 000-ға дейін адам қаза тапты. "Zuiderzee" атауы осы шамада қолданысқа түсті. 15 ғасырдан бастап бөгеттерді жақсарту арқасында осы ішкі теңіздің көлемі көбінесе тұрақты болды, бірақ дауылдар Солтүстік теңіз суын инеуге итергенде, Zuiderzee тұрақсыз су алабына айналып, жиі су тасқыны мен кемелердің жоғалуына себеп болды. Мысалы, 1421 жылдың 18 қарашасында Zuiderzee бөгетіндегі жағалау қорғаны жарылып, 72 ауылды су батып, шамамен 10 000 адам қаза тапты. Бұл Екінші Сент-Елизавета су тасқыны болды. Нидерланды 1810 және 1813 жылдар аралығында Бірінші француз империясының құрамына кірді. 1811 жылы Zuyderzée деп аталған департамент құрылды, оның аумағы қазіргі Солтүстік Голландия және Утрехт провинцияларымен шамалас болды. 1928 жылы Амстердам жазғы Олимпиадасының 6 метрлік және 8 метрлік желкендік жарыстары Zuiderzee-де өтті.

География және даму

Зюдерзее айналасында көптеген балықшы ауылдары өсіп, олардың бірнешеуі қабырғалы қалаларға айналып, кең сауда байланыстарын дамытты. Әсіресе Оверайссельдегі Кампен және кейіннен Голландиядағы Амстердам, Хорн және Энхуизен қалалары ірі сауда орталықтары болды. Бұл қалалар алғашқыда Балтық теңізінің портымен, Англиямен және Ганза одағымен сауда жасады, бірақ Нидерланды отарлық империясын құрғаннан кейін әлемнің басқа да аймақтарымен сауда байланысын кеңейтті. Бұл тиімді сауданың төмендегенінен кейін, көптеген қалалар балық аулау және өнеркәсіпке қайта оралды, және осы салалар 20-ғасырға дейін дамыды, содан кейін туризм негізгі табыс көзіне айналды. Зюдерзееде бес кішкентай арал болды – бұрынғы үлкен аралдардың қалдықтары, материкке жалғасқан жартыаралдар, ал Пампус аймағында жасанды арал. Бұл аралдар Виринген, Урк, Шокланд, Пампус және Маркен еді. Бұл аралдардың тұрғындары негізінен балық аулау және оған байланысты салалармен айналысып, Урк және Вирингенде осы күнгі күнге дейін осылай өмір сүреді. Бұл аралдардың барлығы, Пампустан басқа, қазір материкке қосылған немесе материктің бір бөлігі болып табылады. 20-ғасырдың басында салынған үлкен бөгет (Афслютдейк) Зюдерзеені бағындырды. Бұл бөгет 1916 жылғы қаңтардағы су тасқынына жауап ретінде салынды. Зюдерзеені жабу жоспарлары 30 жылдан астам бұрын жасалған, бірақ парламентте мақұлданбаған еді. 1932 жылы Афслютдейк құрылысы аяқталғаннан кейін Зюдерзее IJsselmeer болып өзгерді, және үлкен су аумақтары егіс және тұрғын үй салу үшін қайта пайдаланылды. Бұл аймақтар, польдерлер деп аталады, тиісінше Вирингермер, Нордостпольдер және Флеволанд болды. Корнелис Лели басшылығымен жүзеге асырылған бұл ауқымды жоба, «Зюдерзее жұмыстары» деп аталды, 1919 жылдан 1986 жылға дейін жалғасты және жаңа Флеволанд провинциясының құрылуымен аяқталды. Бастапқы жоспарға Зюдерзеенің бұрынғы оңтүстік-батыс бөлігін де қалпына келтіру кірген, бұл аймақ Маркерваард деп аталатын еді, бірақ суды қалпына келтіру жобасының соңғы кезеңі 1980 жылдары шексіз мерзімге кейінге жылдырылды.