Кіріспе
Құс түрлері
Шри-Ланканың жабайы құсы (Gallus lafayettii, кейде Gallus lafayetii деп те жазылады), сондай-ақ Цейлон жабайы құсы немесе Лафайетт жабайы құсы деп те аталады, – Шри-Ланкаға ендемиялық Galliformes құстар отрядының мүшесі және ол жердегі ұлттық құс. Ол тауықтың жабайы түрінен (G. gallus) текті, яғни үйретілген тауықтың бабасы болып табылады. Дегенмен, ол жаңғақ құсына (grey junglefowl) одан да жақын. Шри-Ланканың жабайы құсы мен қызыл жабайы құсы шамамен 2,8 миллион жыл бұрын бөлініп кеткен, ал Шри-Ланканың жабайы құсы мен жаңғақ құсы арасындағы бөліну уақыты 1,8 миллион жыл бұрын болған. Шри-Ланканың жабайы құсынан алынған интрогрессивті будандастырудың белгілері үй тауығында да анықталды. Ол салмағы жағынан денелі, мықты әтеш сияқты көрінеді. Аталықтың денесі қызғылт-қызыл түсті, ал қанаттары мен құйрығы қою қызғылт-қара түсті. Басынан арқасының төменгі бөлігіне дейін түсетін қауырсыны алтын түстес, ал беті жалаңаш қызыл тері және етті түйіршіктермен жабылған. Шоқысы сары ортасы бар қызыл түсті. Жасыл жабайы құс сияқты, әтештің де қауырсыны түсі өзгермейді. Аналық құсы ұзындығы және салмағы жағынан әлдеқайда кіші, қара қоңыр қауырсыны бар, ал төменгі құрсағы мен көкірегінде ақ өрнектер бар, бұл ұялайтын құс үшін өте қолайлы жасырынбас. Бірақ дене бітімі жөнінен еркек құсы қызыл жабайы құсқа ұқсайды. Шри-Ланканың аналық жабайы құсы жаңғақ құсының аналықтарына өте ұқсас. Жасыл жабайы құс сияқты, Шри-Ланканың жабайы құсы да арал түрлеріне жатады, олар өздерінің ұқсас аралдық жыртқыштарымен және бәсекелестерімен бірге эволюциялап дамыған. Күрделі жануарларға қарсы мінез-құлық пен азық іздеу стратегиясы Шри-Ланканың жабайы құсының ұзақ эволюциялық тарихының маңызды бөлігін құрайды.
Тіршілік ету ортасы
Ормандар мен бұталы жерлерде көптеп кездеседі, әсіресе Китулгала, Яла және Синхараджа сияқты жерлерде жиі көріледі. Бұл түр теңіз деңгейінен бастап 2000 метр биіктікке дейін таралған.
Мінез-құлық
Шри-Ланканың басқа да жабайы тауықтары сияқты, бұл түр де негізінен құрлықта тіршілік етеді. Олар көбінесе жерді қазып, әртүрлі тұқымдар, түскен жемістер мен жәндіктер іздеп азықтанады. Аналықтары ұяға екі-төрт жұмыртқа салады, ол ұя орман төңірегіндегі тік төбелерде немесе басқа құстар мен батпақ тышқандарының тастап кеткен ұяларында болады. Сұр және жасыл жабайы тауықтар сияқты, Шри-Ланка жабайы тауығының еркектері де ұяны қорғауда және балапандарды өсіруде белсенді қатысады.
Көбею
Бұл түрдің көбею стратегиясы факультативті полиандрия ретінде сипатталады, себебі бір аналық әдетте екі немесе үш еркекпен байланысты болады, олар біршама мақтаныш құрайды. Бұл еркектер көбінесе туыс болады. Аналық мақтаныш альфа-еркегімен жұптасып, жерден жоғары ұя салады. Оның жұмыртқалары түсі жағынан әртүрлі, бірақ көбінесе сары немесе қызғылт түйінмен қаймақ түсті болады. Күлгін немесе қоңыр дақтар жиі кездеседі. Кейде аналық қызыл немесе дақты жұмыртқалар туады. Аналық жұмыртқаларын күтіп жатыр, ал альфа-еркек ұялау маусымында жақын жердегі биіктен ұясын қорғайды. Бета-еркектер жақын маңда қалады және ұялау аумағын қарсыластардан, бәсекелес еркектерден, жыландар мен мангустар сияқты мүмкін болатын жыртқыштардан қорғайды. Шри-Ланканың жабайы құстары инкубация мерзімінің қысқалығымен ерекшеленеді, ол жасыл жабайы құстардың 21–26 күнімен салыстырғанда 20 күнге дейін созуы мүмкін. Балапандарға тұрақты түрде тірі азық, әдетте жәндіктер мен саңырауқұлақтар және пиллбугтар сияқты изоподтар қажет. Атап айтқанда, құрлық шабақтарының жасөспірімдері Шри-Ланканың жас және ересек емес жабайы құстарының өсуі мен тірі қалуы үшін өте маңызды. Тұтқында бұл түр Salmonella pullorum бактериясы және үй құстары арасында кең таралған басқа бактериялық аурулар тудыратын құс ауруларына өте осал. Балапандар, және аздаған дәрежеде ересектер, өсімдік негізіндегі ақуыздар мен майларды сіңіре алмайды. Олардың тамақтану қажеттіліктерін коммерциялық өңделген тағамдармен қанағаттандыру мүмкін емес. Осының салдарынан, олар тұтқында өте сирек кездеседі.
Дыбыс
Жер бетінде азық іздеп жүргенде, Цейлондық орман құсының еркегі "криу, криу, криуу" деп қысқаша айқайлайды. Сондай-ақ, таңертеңгісін, көбінесе ағаш бұтағынан, "cor cor chow" сияқты биік әтеш шығарады. Әйелдер "квикккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккккк Аталық тұқым көбейту кезеңінде жарнамалық шақырулармен және әртүрлі дыбыстармен, сондай-ақ әйелдермен, бәсекелестермен және аумақтық қорғаныста да дауысты болады. және тамил тілінде இலங்கைக் காட்டுக்கோழி (ilaṅkaik kāṭṭukkōi) деп аталады.
Құйрығы жоқ мутант
1807 жылы голланд зоологы Коенрад Якоб Темминк (1778–1858) құйрықсыз шри-ланкалық орман тауығын сипаттады. Ол оларды Gallus ecaudatus деп атады.