Кіріспе
Гүлді өсімдіктердегі жапырақ мүшесі. Ботаникада, жапырақ сағағының (жеңкеше) негізінде екі жағынан (кейде бір жағынан ғана) өсетін өсімдік шығыңқысы – шөптесін деп аталады. Шөптесіндер гүлді өсімдіктердің жапырағы анатомиясының бір бөлігі болып саналады, бірақ көптеген түрлерде олар көзге түспейді немесе кейде толығымен болмайды, мұндай жапырақтар экстипулят деп аталады. (Кейбір ескі ботаникалық еңбектерде "шөптесін" термині кез келген кішкентай жапырақтарды немесе жапырақ бөліктерін, әсіресе жапырақшаларды білдіретін еді.) Шөптесін сөзін Линней латын тіліндегі stipula – сабан, сабақ деген сөзден шығарған.
In botany, a stipule is an outgrowth typically borne on both sides (sometimes on just one side) of the base of a leafstalk (the petiole). Stipules are considered part of the anatomy of the leaf of a typical flowering plant, although in many species they may be inconspicuous —or sometimes entirely absent, and the leaf is then termed exstipulate. (In some older botanical writing, the term "stipule" was used more generally to refer to any small leaves or leaf parts, notably prophylls.) The word stipule was coined by Linnaeus from Latin stipula, straw, stalk.
Жалпы сипаттамалары
Өсімдіктегі жапырақшалардың орналасуы түрлеріне қарай әртүрлі болады, бірақ көбінесе жапырақтың тамырлық бөлігіне жақын орналасады. Жапырақшалар екіжапырақтыларда жиі кездеседі, әр жапырақпен бірге жұптап орналасады. Кейбір біржапырақты өсімдіктерде жапырақшаға ұқсас құрылымдар болады, бірақ әр жапыраққа тек біреуі ғана келеді. Сабақ түйінінің анатомиясы мен жапырақшалардың болуы немесе болмауы арасында байланыс бар: үш саңылаулы түйіндері бар өсімдіктердің көпшілігінде жапырақшалар болады, ал бір саңылаулы түйіндері бар түрлерде жапырақшалар жоқ. Жапырақшалар морфологиялық тұрғыдан әртүрлі болып келеді және бездер, қабықшалар, түктер, тікендер немесе жапырақ тәрізді құрылымдар түрінде кездесуі мүмкін. Егер бір жапырақша сабақтың айналасын толығымен жапса, онда ол окрая деп аталады.
Ұзақтығы бойынша
Жапырақ сағағының (стипуляның) ұзақтығы бойынша үш түрі бар: қысқа мерзімді, жапырақ түсетін және тұрақты. Қысқа мерзімді жапырақ сағағы жапырақ жазылмас бұрын түсіп қалады, ал жапырақ түсетін жапырақ сағағы жапырақ жазылғаннан кейін бірден түсіп кетеді. Тұрақты жапырақ сағағы өсімдікке бекініп қалады.
Пішіні, өлшемі және орналасуы бойынша
Стипульдер еркін бүйірлік, аденоидты, интерпетиольді, интрапетиольді, окреатты, фолиацитті, қабыршақ тәрізді, тендрильді немесе тікенді болуы мүмкін. Стипуль сабаққа немесе бір түйіндегі басқа стипульге бірігуі мүмкін. Егер стипульдің бір бөлігі сабақшамен біріккен болса, бірақ алдыңғы жағы бос қалса, онда ол "аднатты" деп аталады. Егер ол сабақшаларға жалғасқаннан гөрі сабақшалардың арасында орналасса, онда ол "интерпетиольді" болып табылады. Әдетте әрбір жапырақтың бір стипулі біріктіріледі, сондықтан әр жапырақ арасында бір стипуль бар сияқты көрінеді. Егер ол сабақ пен сабақша арасындағы бұрышта орналасса, онда ол "интрапетиольді" болып табылады. Бұл жағдайда екі стипуль әдетте бірігіп, бір стипуль болып көрінеді. Егер бір стипуль тұтас түтік тәрізді болып, сабақтың айналасын толығымен қамтып алса, онда ол "окреатты" болып саналады. Егер стипуль жапыраққа ұқсас болса, онда ол "фолиацитті" деп аталады. Олар көбінесе фотосинтез үшін қолданылады. Стипуль қатты немесе қабыршақты болса және жапырақ бүршіктерін қалыптасу кезінде қорғаса, онда ол "бүршік қабыршағы" деп саналады. Бұл жапырақ жайылғанда әдетте түсіп қалады. Егер стипуль ұзын, жіңішке талшықтардан тұрса, онда ол "тендрильді" деп есептеледі және көбінесе өрмелегіш өсімдіктерде қолданылады. Егер стипуль ұзын және өткір болса, онда ол "тікенді" деп саналады. Бұл жануарларды қорғау үшін қолданылады. Стипуль "абаксиальды", "қарсы" немесе "жапыраққа қарсы" деп есептеледі, егер ол жапырақтың сабақпен қосылған жеріне қарама-қарсы жақта орналасса.
Шарттың мақсаты
Стипульдердің әр түрлі қызметтері бар. Кейбір стипульдердің қызметі толыққанды түсініксіз немесе қалыптан тыс болуы мүмкін. Жапырақшалы стипульдердің өсімдіктер үшін энергия жасауға жапырақтар сияқты қолданылатыны белгілі. Кейде стипульдер келесі жапырақты немесе бүршікті өсіп шығу кезінде қорғайды, содан кейін жапырақ жайылғаннан кейін түсіп қалады, мысалы, Тюльпан ағаштарында.
Жалпы сілтемелер
Есау, К. 1953 жыл. Өсімдік анатомиясы. Екінші басылым. John Wiley & Sons, Inc., Нью-Йорк, Лондон, Сидней. 767 бет.