Кіріспе
Екіпаж торпедалары және қанағатсыздыққа толы шабуылдық кемелер, Жапон императорлық әскери-теңіз күштері Екінші дүниежүзілік соғыста қолданған. Қанағатсыздыққа толы торпеда – Кайтен (回天). Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Жапон императорлық әскери-теңіз күштері қолданған экипаж торпедалары және қанағатсыздыққа толы шабуылдық кемелер.
the suicide torpedo
Kaiten (回天) were crewed torpedoes and suicide craft, used by the Imperial Japanese Navy in the final stages of World War II.
Өмірбаян
Соғыстың қолайсыз барысын ескере отырып, 1943 жылдың соңында жапондық жоғарғы басшылығы түрлі жанкешті құрылғылар жасау туралы ұсыныстарды қарастырды. Бұл ұсыныстар бастапқыда қабылданбады, бірақ кейін қажет деп танылды. Жапон арнайы шабуыл жасақтарында түрлі жанкешті құрылғылар әзірленді. Әскери-теңіз күштері үшін бұл Камикадзе ұшақтары, Окка басқарылатын бомбалар, Шинё жанкешті қайықтары, Кайтен суасты қайықтары және Фукурю жанкешті суарғыштар немесе адам-миналар дегенді білдірді. Камикадзелер біршама сәттілікке жетті, ал екінші ең сәттілері – Кайтендер болды. Кайтендердің алғашқы зерттеуі 1944 жылдың ақпанында басталды, ал сол жылдың 25 шілдесінде алғашқы прототипі жасалды. 1 тамызға дейін 100 данаға тапсырыс берілді.
Даму
Ең алғашқы "Кайтен" 93-ші типті торпеданың қозғалтқыш бөлімінен және пилоттарға арналған цилиндрге айналған корпустан тұрды. Оқ-дәрі орнына балластық бөлімдер мен басқа да электроника және гидравликалық жүйелер орнатылды. Торпеданың пневматикалық гироскопы электрлік үлгімен алмастырылды, сондай-ақ пилотқа қаруды толық басқаруға мүмкіндік беретін басқару тетіктері қосылды. Бұл жаңа қарудың алғашқы жобалаушылары және сынақтан өткізушілері - лейтенант Хироси Куроки және лейтенант Секио Нишина болды. Екеуі де "Кайтенді" басқарғанда қаза тапты, лейтенант Куроки өте ертедегі оқу прототипі кезінде. Барлығы алты "Кайтен" моделі жасалды: 1, 2, 4, 5 және 6-шы типтер 93-ші типті торпедаға негізделген. 10-шы тип – 92-ші типті торпедаға негізделген жалғыз модель. 2, 4, 5, 6 және 10-шы типтер тек прототиптер ретінде ғана жасалды және ешқашан жауынгерлік қолданысқа енгізілген жоқ.
Ұшқыштар
Оқу-жаттығу базасы ретінде Ішкі теңіздегі Озусима аралы қолданылды. Арал крандармен, торпедаларды сынау орындарымен, ұшыру пандустарымен жабдықталған және сынақ жүргізу мен ату үшін үлкен, терең емес шығанағы болды. Қазір мұнда Кайтен ескеристік мұражайы орналасқан. Кайтен ұшқыштарының барлығы 17 мен 28 жас аралығындағы ер адамдар еді. Бастапқы дайындық перископ пен құралдардың көрсеткіштері арқылы жылдам жүзуге арналған кемелерді басқарудан тұрды. Ұшқыш осы негізгі дайындықтан өткеннен кейін, ол Кайтендерде оқуды бастайтын. Оқу кемелері телеметриялық жабдықтары және апат жағдайында кемені су бетіне көтеруге мүмкіндік беретін авариялық сору резервуары бар макеттік жарықайыптармен жабдықталған. Кайтенді оқыту белгілі бір нысанға қарай және кері айнала жүгіруден, төмендетілген жылдамдықпен басталды; жаттығулар тастардың айналасымен және терең сулардағы арналар арқылы жылдамдатылып, қауіптірек болды. Ең қиын жаттығулар үшін ұшқыш перископты үнемі тексеруі және оттегі қолданылғанда салмақ азайғандықтан, бактардың деңгейін ұқыптап реттеуі қажет болды. Оқытушылар ұшқыштың қабілеттеріне сенімді болғанда, оны ашық судағы нысана кемелерге қарсы жаттығуларға жіберетін. Бұл деңгейдегі жаттығулар көбінесе толық шабуыл жылдамдығымен, түнде немесе суырып салмақта жүргізілетін. Оқудың соңғы кезеңі – суасты кемесінен ұшыру және нысана кемелерге ашық суда шабуыл жасау еді. Оқу қауіпті болды, 15 адам апаттан қаза тапты, көбінесе нысана кемелермен соқтығысудан. Жарықайыптар макеттік болғанымен, соқтығысу жылдамдығы Кайтенді іс-қимылсыз қалдыруға және ұшқышқа ауыр жарақаттар келтіруге жеткілікті болды. Ұрыс кезінде Кайтенді әрқашан бір адам басқарды, бірақ үлкен оқу үлгілері (2, 4 және 5 типтері) екі немесе тіпті төрт адамды тасымалдай алатын. Кайтен ұшқыштары соңғы міндеттеріне аттанғанда, жақындарына өсиеттері мен хабарлары қалдыратын.
Қатысу
Кайтендер су асты кемелерінің палубасынан немесе су үсті кемелерінен, немесе жағалау қорғаныс қаруы ретінде жағалаудағы орналасқан базалардан ұшырылуы тиіс болған. "Китаками" крейсері сегіз "Кайтен" ұшыруға жабдықталған және 1-ші типті нысандарды теңізге ұшыру сынақтарына қатысты. Сонымен қатар, "Минеказе" класының екі эсминеці "Кайтен" тасымалдағышқа айналдырылды. "Шиоказе" төрт, ал "Намиказе" екі "Кайтен" тасымалдай алатын. "Мацу" класының он екі эсминеці де бір "Кайтен" тасымалдау мүмкіндігімен жабдықталуға тиіс болған, бірақ олардың ішінде тек "Таке" ғана аяқталды. Іс жүзінде, тек 1-ші типті нысандар ғана су асты кемелері арқылы соғысқа қолданылды. Арнайы жабдықталған жиырма бір су асты кемесі класына қарай екі, төрт, бес немесе алты "Кайтен" тасымалдады. "Кайтендер" ағаш блоктармен бекітілген және тар түтік арқылы су асты кемесімен және "Кайтеннің" төменгі люгімен байланыстырылған. Бұл "Кайтен" экипажына су астында жүзген кезде су асты кемесіне кіруге мүмкіндік берді. "Кайтеннің" суға бату тереңдігі өте шектеулі болды, бұл өз кезегінде су асты кемесінің суға бату тереңдігін де шектеді. Оларды қолданған су асты кемелерінің өте нашар аман қалуының себептерінің бірі осы фактор болды – жауынгерлік тапсырмаларды орындау үшін сегіз су асты кемесі жоғалып, тек екі жау кемесі батырылды және бірнеше кемелер зақымдалды. Мақсат анықталғаннан және су асты кемесі қашықтықта болғаннан кейін, пилотқа брифтинг берілді, "Кайтеннің" бастапқы ауа баллондары толтырылды және кабинасы желдетілді. Содан кейін пилот нысанға кірді, гироскоп дұрыс бағытқа және тереңдікке бағдарланды және пилотқа соңғы нұсқаулар берілді. "Кайтен" су асты кемесінен бөлініп, гироскопқа енгізілген бағыт бойынша жоғары жылдамдықпен қозғалды. Соңғы шабуыл қашықтығына жеткенде, "Кайтен" су бетіне көтерілді және пилот перископ арқылы қашықтығы мен бағытын тексеріп, қажетті түзетулер жасады. Содан кейін ол тиісті тереңдікке суға батып, жарылғыш заттарды белсендірді және соңғы шабуылға шықты. Егер нысанға тигізбесе, түзетулер жасап, қайтадан талпынуға мүмкіндігі болды. Егер миссия сәтсіз аяқталса, соңғы шара ретінде нысанын жарылғызды.
Жалпы тәртіп
93-ші типті торпеда осы Кайтен үлгісінің басым бөлігін құрады, өзгерістер тек жарылғыш бөлігінің қуаты арттырылып, басқару қанаттары гироскоп пен пилоттың басқаруына мүмкіндік беру үшін үлкейтіліп, өзгертілгені болды. Торпеданың жарылғыш бөлігі мен қозғалтқыш бөлімінің арасында торпедаға арналған қысылған ауа баллоны, 6 (немесе кейінгі үлгілерде 8) рульдік ауа баллондары және алдыңғы теңгеру резервуары, одан кейін басқару аймағы мен пилоттың орны орналасқан. Кейінгі үлгілерде тетрахлорметанды бастау ауа баллоны пилот кабинасында орналасқан, ал алғашқы ұшыру кезінде пайдалану үшін тағы бір кішкентай теңгеру резервуары қосымша берілген. Қозғалтқыш бөлігі артқы теңгеру резервуарының үстіне орнатылған, ал қосылысы металл қаптамамен қорғалған. Пилоттың бөлімесіне төменгі люк арқылы кірілген, ол қабылдаушы суасты қайығымен біріктірілген. Шағын қолмен басқарылатын перископ болған, оның тік көру ауқымы шамамен 70 см, сондай-ақ шабуыл сәтсіз аяқталған жағдайда қаруды іске қосу және жарғызуға арналған басқару құралдары, жылдамдық және тереңдік басқаруы бар. 20 000 айналым/мин жылдамдықтағы гироскопты қуаттандыруға арналған батареялар пилоттың орнының астында орналасқан. Ауа пилоттың бөлімесінде сақталған натрий перманганаты арқылы сүзгіленген. 6-шы типті Кайтен – алдыңғы ауа резервуары өзгертілген 1-ші типті.
Өнер көрсету
Судағы алғашқы сынақтардан кейін, ең жоғары жер бетіндегі круиздік жылдамдық және техникалық себептерге байланысты, кез келген тереңдікте ең төменгі жылдамдық, сондай-ақ 1–3° бұрышпен мұрынды төмен бағыттап су астында жүзу режимі белгіленді. Дамыту және пайдалану барысында бірнеше мәселелер кездесті; ең өзектілері – тасымалдау және терең суға батқан кезде ұшқыш кабинасына судың көп мөлшерде кіруі және торпеда қозғалтқышына судың енуінен туындаған жарылыстар. Бұл мәселелер қару қолданылуының барлық кезеңінде толыққанды шешілмеді.
2-түрі
1944 жылдың соңында 2-типті прототиптер құрғақ докта және бақыланатын су асты жағдайында сынақтан өтті, алайда олар ашық суда жұмыс істеуге қанағаттандырарлық деңгейге жетпеді.
10-түрі
Бірақ іс жүзінде 10-типтің қолдануы қиындықтар тудырды. Сынақ ұшқыштары жиі батарея бөлімшелеріне және ұшқыш кабинасына судың кіріп кетуі туралы хабарлады. Сондай-ақ, ұшқыш үшін өте тар және жайсыз болды. Жапония толық жетілдіруді аяқтамас бұрын капитуляциялады.
Қолдану жоспарлары
10-типті қару одақтас әскерлерінің Жапон материгіне күтілетін шабуылына қарсы жағалау қорғанысы үшін жобаланып, сол мақсатта жасалған. 1945 жылғы 16 шілдеде Императорлық жапон теңіз күштерінің бас қолбасшылығы 500-ден астам 10-типті қарулардың құрылысын тапсырды, олар бірнеше қолданыстағы және жаңа кайтен базаларынан ұшыруға дайын болуы керек еді. Толық мәліметтер жоғарыдағы "Орналыстыру" бөлімінде келтірілген.
Тиімділігі
93-түрлі торпедамен салыстырғанда, «Кайтэннің» қаруды басқару үшін ұшқышы болғандығы және су астынан жүзетін қайықтан ұшырылатындығы айқын артықшылықтары еді. Алайда, осы артықшылықтарға қарамастан, олар өте табысты 93-түрлі торпедамен салыстырғанда тиімділік жағынан кемістікке тап болды, олар осы торпеданың негізінде жасалған. АҚШ деректеріне сәйкес, «Кайтэн» шабуылдары салдарынан батқан кемелердің қатарында: 1944 жылғы 20 қарашада Улитидегі 63 адамнан айырылған «Миссисинева» флоты; үш адамнан айырылған шағын десанттық қайық (LCI 600); және 1945 жылғы 24 шілдеде Энганьо мүйісінің солтүстік-шығысындағы 113 адамнан айырылған «Андерхилл» эскортты эсминеці бар. Бұған қарамастан, кейбір жапон деректері «Кайтэннің» жетістіктерінің көбірек екенін көрсетеді. Бұл қарама-қайшылықтың себептері мынадай: «Кайтэн» ұшырған су асты қайығы қарудың жарылуын естіп қана табыстылығын бағалай алатын, сондай-ақ «Миссисиневаға» жасалған шабуылдан кейін болған жарылыс көп кеме батқандай әсер қалдырды. «Кайтэн» шабуылдарынан АҚШ жоғалтқандардың жалпы саны 187 офицер мен сарбазды құрады. «Кайтэн» экипажы мен техникалық персоналдың жоғалтулары одан да көп болды. Барлығы 106 «Кайтэн» ұшқышы қаза тапты (оның ішінде 15-і оқу кезінде және соғыстан кейін 2-еуі өз-өзіне қол жұмсады). Ұшқыштардан басқа, «Кайтэн» тасымалдаған 8 жапондық су асты қайығы батып, 846 адам қаза тапты, ал 156 техникалық қызметкер де қаза болды.
Бірінші
Кейтендердің Кикусуи тобы (菊水隊) 1944 жылғы 20 қарашада Улити аралының жанындағы жау кемелеріне қарсы шабуылға шықты. Топқа екі суасты кемесі кірді: жапондық I 47 және I 36, олар барлығы сегіз "Кайтен" тасыды. Осы миссияда "Кайтен" алғаш рет кемені батырды – "Миссисинева" кемесі, бірақ оның бағасы сегіз "Кайтен" ұшқышының қазасы болды. I 47 суасты кемесінен ұшырылған алғашқы "Кайтенді" қарудың бастапқы конструкторларының бірі Секио Нишина басқарды. Ол өзімен бірге қарудың екінші авторы, Хироши Курокидің күлін алып жүрді, ол "Кайтен" әзірленгеннің алғашқы кезеңінде оқу кезінде қаза тапқан болатын. Сол уақытта Лейте аралының жанында АҚШ кемелері I 37 суасты кемесін байқап, оған шабуыл жасады. Кеме, оның "Кайтендерімен" бірге, "Конклин" және "Маккой Рейнольдс" эсминецтерінің "ежекей" шабуылынан батып, 117 офицер мен теңізші қаза тапты.
Екінші
Конго тобы (金剛隊) 1945 жылдың 9 қаңтарында Голландия, Улити, Манус, Коссол жолдары мен Апра портындағы АҚШ тікелей тұрақтарына қарсы "Кайтен" операциясын жүзеге асырды. 1945 жылдың 12 қаңтарында I-36 Улитиде "Кайтен" қолданып, американдық кемелермен шайқасты. Біреуі VPB-21 бөлімшесінің тереңдік зарядтарымен жойылды, ал қалғандары "Мазама" кемесіне зақым келтіріп (сегіз адам қаза тапты) және жаяу әскерді тасымалдау кемесін (USS LCI(L) 600) батырып жіберді (үш адам қаза тапты). "Улитиде" кеме "Конклин" тарапынан батырылды. Бортындағы 122 адамның ешқайсысы аман қалған жоқ. Апра портынан барлық төрт "Кайтен" іске қосылды, олардың біреуі ұшырылғаннан кейін бірден жарылды. Біраз уақыттан кейін, олардың бағыты бойынша алыстан түтін колонналары көрінді.