Кіріспе

1=Ацил тобын (R–C=O) қосатын химиялық реакция.

Химияда ацилдену – субстратқа ацил тобын (R\sC\dO) қосатын химиялық реакциялардың кең класы. Ацил тобын ұсынатын қосылыс ацилдендіруші агент деп аталады. Ацилденуге жататын субстрат пен түзілетін өнімге мыналар жатады: спирттер, эфирлер, аминдер, амидтер, арендер, кетондар. Ацилденудің ерекше жиі кездесетін түрі – ацетилдену, яғни ацетил тобын қосу. Ацилденумен тығыз байланысты формальдалу, ол "RCO+" орнына "HCO+" көздерін қолданады.

Мысалдар

Льюис қышқылдарымен өңделгенде күшті электрофил қалыптасатындықтан, ацил галогенидтері көбінесе ацилдеуші агенттер ретінде қолданылады. Мысалы, Фридель-Крафтс ацилдеуі ацетил хлориді (CH3COCl) агент ретінде және алюминий хлориді (AlCl3) бензолға ацетил тобын қосу үшін катализатор ретінде пайдаланады:

Бұл реакция электрофилдік ароматтық алмасудың мысалы болып табылады. Ацил галогенидтері және карбондық қышқылдардың қышқыл ангидридтері де жиі кездесетін ацилдеуші заттар. Кейбір жағдайларда белсенді эстерлер де салыстырмалы реакциялық қабілет көрсетеді. Барлығы аминдермен реакцияласып амидтерді, ал спирттермен нуклеофилдік ацил алмасу арқылы эстерлерді түзеді. Ацилдеу алкилдеу кезінде әдетте болатын изомеризация реакцияларын болдырмау үшін қолданылуы мүмкін. Мұны істеу үшін ацилдеу реакциясы жүргізіліп, содан кейін карбонил Клеменсен тотығуы немесе ұқсас процесс арқылы алынады.

Биологиядағы ациляция

Белоктың ацилирленуі – ақуыздардың ацил байланыстары арқылы функционалдық топтардың қосылуымен жүзеге асатын трансляциядан кейінгі модификация. Белоктың ацилирленуі биологиялық сигналдауды реттеу механизмі ретінде анықталған. Оның ең маңызды түрлерінің бірі – майлы ацилирлеу, ол майлы қышқылдардың белгілі бір аминқышқылдарына қосылуын қамтиды (мысалы, миристоилирлеу, пальмитоилирлеу немесе пальмитолеоилирлеу). Әртүрлі майлы қышқылдар жаһандық ақуыз ацилирлеу процесіне қатысады. Пальмитолеоилирлеу – ацилирлеудің бір түрі, онда моноқанықпаған май қышқылы – пальмитолей қышқылы ақуыздардың серин немесе треонин қалдықтарына ковалентті байланысады. Пальмитолеоилирлеу Wnt ақуыздарының тасымалдануы, бағытталуы және функциясында маңызды рөл атқарады.