Кіріспе

Иракқа басып кіргеннен кейінгі адам құқықтары жағдайы 2003 жылғы АҚШ-тың басып кіруінен бері алаңдаушылық пен дау-дамай тудырып келеді. Ирактағы көтерілісшілердің, АҚШ бастаған коалиция күштерінің және Ирак үкіметінің әрекеттеріне қатысты алаңдаушылық білдірілді. АҚШ өз күштері мен подрядшыларының жекелеген оқиғаларда халықаралық және ішкі қағидаларды бұзғаны туралы бірнеше шағымды тергеп жатыр. Ұлыбритания да өз күштерінің адам құқықтарын бұзғаны туралы шағымдарды тергеуде. Көтерілісшілер жасаған көптеген қылмыстар бойынша соғыс қылмыстары трибуналдары мен қылмыстық қудалау бірнеше жылға созылуы мүмкін. 2009 жылдың ақпан айының соңында АҚШ Мемлекеттік департаменті 2008 жылғы жағдайды қарастыра отырып, Ирактағы адам құқықтары туралы есеп жариялады.

2003 жылғы тамыз

2003 жылдың тамызында Бағдадтағы БҰҰ штаб-пәтері бомбалану салдарынан жарылысқа ұшырады. Онда БҰҰ-ның Ирактағы арнайы өкілі, 55 жастағы бразилиялық Виейра де Мелло, сондай-ақ БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары қаза болды. Жарылыста БҰҰ-ның 22 қызметкері мерт болды, 100-ден астам адам жарақат алды. Қаза болғандардың ішінде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) сыртқы қатынастар және басқару органдары бөлімінің бұрынғы атқарушы директоры Надя Юнес те болды. Бұл террористик шабуылды БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан айыптады және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі тарапынан құбылаға тартылды.

2004 жылғы маусым

Оңтүстік Кореялық аудармашы Ким Сун Ил әл-Зарқауидің ізбасарлары тарапынан басы кесіліп өлтірілді.

2004 жылғы шілде

Таухид пен Джихад болгарлық жүк көліктерінің жүргізушілері Ивайло Кепов пен Георгий Лазовты өлімге кесті. Ал-Жазира осы өлімді көрсеткен видеожазбаны көрсетті, бірақ нақты өлімнің бөлігі тым қорқынышты болғандықтан көрсетілмеді деді.

2004 жылғы желтоқсан

52 жастағы итальяндық фотограф Сальваторе Санторо бейнежазбада басы кесілген. Ирак моджахедтерінің Ислам қозғалысы жауапкершілікті өз мойнына алды.

2005 жылғы шілде

Мысыр және Алжир елшілері. Иракта «Әл-Қаида» жасағы екі алжирлік дипломатты өлтіргені хабарланды. Ирактағы «Әл-Қаида» интернетте жариялаған мәлімдемесінде Әли Белорусси және Аззедин Белкади есімді екі алжирлік дипломатты өлтіргенін мәлімдеді. «Ирактағы «Әл-Қаида» соты, мүртад алжирлік үкіметтен екі дипломатқа қатысты Алланың үкімін орындауға шешім қабылдады және оларды өлтіруге бұйрық берді», - делінген мәлімдемеде. Ол мәлімдеме «Әл-Қаида» өкілі Абу Майсара әл-Ирақи қол қойған. «Әл-Қаида» жасағы мысырлық дипломатты өлтіргені хабарланды. Ирактағы «Әл-Қаида» ұйымы интернет форумында мысырлық дипломат әл-Шерифті өлтіргенін жариялады. Басты сунни дінбасы Мохамед Саид Тантави бұл өлтіруді «дінге, моральға және адамзатқа қарсы қылмыс, сондай-ақ ар-намыс пен қайратқа қарсы қылмыс» деп айыптады.

2006 жылғы ақпан

Әл Аскари мешітіндегі бомбалау 2006 жылғы 22 ақпанда, шамамен жергілікті уақыт бойынша таңғы 6:55-те (0355 UTC) Ирактың Самарра қаласындағы – шиа исламының ең қасиетті орындарының бірі – Әл Аскари мешітінде болды, бұл қала Бағдадтың солтүстік-батысында орналасқан. Жарылыстан ешкім зардап шекпегенімен, бомбалау келесі күндері зорлыққа алып келді. 23 ақпанда оқ жаралары бар 100-ден астам мәйіт табылды және кем дегенде 165 адам қаза тапқан деп есептеледі.

2006 жылғы маусым

Интернетте Иракта елімізге оралмай кеткен төрт ресейлік дипломатты өлтірген видео пайда болды. "Мұджаһид Шура Кеңесі" деп аталатын ұйым осы видеоны жариялады.

2006 жылғы шілде

Anba' Al Iraq News агенттігі, Шекарасыз Жазушылар Ұйымы өзінің қызметкері Хусейн Э. Хадирдің тұтқынға алынуын айыптайды. Ол Күрдістан Федералды аймағының көршілес елдерге қатысты тудыратын қауіп-қатерлер туралы деректі фильмдерді дайындаумен айналысқан. Human Rights Watch (HRW) делегациясы Ирактағы азаптаулар, адам құқықтарының бұзылуы және сөз бостандығына жасалған қысым туралы есептер жариялады. HRW осындай бұзушылықтарды құжаттау үшін бірнеше тұтқынға алынған жазушылар мен журналистермен сұхбат жүргізді. [17][18] Хадир мырза Кәркукте тұтқындалып, кейін Әрбилге жеткізілді, онда Human Rights Watch (HRW) өкілдері оны ұстау орнының бірінде кездестірді. Өткен жылы Бағдадта осы жазушы одан да қиын жағдайға тап болды – шииттік қарулы топтар үйін басып алып, отбасын көшеге шығарып тастады, бұл оның өміріне қасты жасау деп есептелді. Мұндай әрекеттер Иракта адам құқықтарын қорғайтын белсенділерге, журналистерге және жазушыларға қарсы тарап, Ирак үкіметі мен шииттік коалициялық партияны сынағандары үшін жаза ретінде қолданылады. Конституцияны жазу кезінде бірнеше баспасөз және БАҚ өкілдері Ирактың шииттік коалициясын қатты сынады. Хадир конституцияға түзетулер енгізу науқанын бастап, оның барлық тараптар мен оппозицияны ұлттық келісім мен әлеуметтік бірлікке жеткізетін бейбітшілік құралы болуын қалады, бұл биліктегі партияның үнемі айтатын мемлекет құрудан өзгеше. UNAMI азаматтық қоғамның осы және басқа да қызметтерінің көп бөлігі БҰҰ агенттіктері, халықаралық донорлар немесе АҚШ пен Ұлыбритания үкіметтерінің қолдауымен жүзеге асырылатынын мәлімдеді. IRIN/БҰҰ жаңалықтар агенттігі журналистер мен жазушылардың өлтіру, өлім, қорқыту, ұрлау, азаптау және тұтқындау қаупіне ең көп ұшырайтынын, мұндай жағдайлар көбінесе бақылаусыз ирак әскері, жартылай әскери ұйымдар мен шииттік немесе сунниттік қарулы топтары тарапынан жасалатынын хабарлады. Осыған ұқсас жағдайлар Ирактың оңтүстігінде, орталығында және солтүстігінде де орын алып, таралуда. Иракта биыл қаза тапқан журналистер мен жазушылардың саны 220-дан асты, деп хабарлады Ирактағы журналистерді қолдау ұйымы IRIN агенттігіне. АҚШ Ұлттық гвардиясының сержанты Франк "Грег" Форд Самарра қаласында адам құқықтарының бұзылуын көргенін мәлімдеді. Армия жүргізген келесі тергеу Фордтың айыптауларын негізсіз деп тапты. Сондай-ақ Фордтың әскери формасында рұқсатсыз "US Navy SEAL" белгісі болғаны анықталды; Форд шындығында Әскери-теңіз күштерінде қызмет етпеген, бірақ Ұлттық гвардияда қызмет еткен жылдары олай болған деп мәлімдеген. Кувейт ақпарат агенттігінің хабарлауынша, Ішкі істер министрлігіндегі жоғары лауазымды ирактық қауіпсіздік көзі 13 тамызда Бағдадтың оңтүстігіндегі Әз-Зафарния ауданында болған жарылыстарда 57 адам қаза тауып, 145 адам жарақат алғанын, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар екенін мәлімдеді. Ирак премьер-министрі Нури әл-Малики жағдайды ширетпекші болған сунниттік экстремистерді кінәлады.

2003 жылғы сәуір

2003 жылдың 29 сәуірінде жол бойындағы бақылау бекетінде британдық солдат ирактық Атер Карен әл-Мовафакияны атып өлтірді. Куәгерлердің мәлімдемесіне сәйкес, ол машинасынан түсіп жатқанда, машинаның есігі солдатка тиіп, солдаты оны құрсақтан атқан, содан кейін оны көліктен сүйреп шығарып, солдаттың әріптестері ұрып-сапты, ол кейін ауруханада көз жұмды. "The Guardian" газеті бұл мәселені көтеруге жеті рет әрекеттенгенімен, Қорғаныс министрлігі "адамдардың не үшін ұсталғанын, немесе қайда, қалай және неліктен өлгенін түсіндіруден бас тартты".

2003 жылғы мамыр

2003 жылғы мамыр айында Саид Шабрам мен оның туысы Менем Акайли британ әскерлері ұстағаннан кейін Басра маңындағы өзенге тасталды. Акайли аман қалды, бірақ Шабрам суға батып қайтыс болды. Акайлидің айтуынша, олар екеуін британдық патруль ұстап, тапаншамен мақұлдап, өзенге құлайтын жерге дейін алып барды, содан кейін өзенге итеруге мәжбүр етті. Бұл жаза "суға салу" деп аталды және ол тонау күдігімен ұсталған жергілікті жастарға қолданылған. "Суға салу, ұсақ қылмыскер деп күдіктелгендерді қорлау үшін жасалған", - деді Сапна Малик, Leigh Day & Co фирмасының отбасы адвокаты. "Қорғаныс министрлігі осы оқиға кезінде тонаушылар деп күдіктелгендерге қатысты суға салу саясаты болғанын жоққа шығарса да, біз көрген дәлелдер оған қайшы келеді. Қорғаныс министрлігі қолданған тактикаға Басраның екі негізгі су жолының біріне күдікпен қаралатын тонаушыларды тастау немесе салу кірген". Ирактықтар Акайлиді судан шығарды, бірақ оның туысы із-түзсіз жоғалып кетті. Шабрамның денесін кейіннен оның әкесі Радхи Шабрам жалдаған су астында іздеуші тауып алды. Шабрамның анасы Саидты іздеп жүрген су астында іздеушіге төрт сағат бойы өзен жағасында күтіп тұрды. "Саидтың денесі өзеннен шығарылғанда, Радхи оның қалай ісіп, іздер мен көкшілдермен жабылғанын айтады", - деді Leigh Day. Саид Шабрамның отбасына Қорғаныс министрлігі өтемақы төлегенімен, оның өліміне қатысқан сарбаздардың ешқайсысына айып тағылмады. 2003 жылғы 8 мамырда 15 жасар Ахмед Джаббар Карим Али ағасымен бірге жұмысқа бара жатқанда, британдық сарбаздар оған шабуыл жасады. Төрт сарбаз оны ұрып-сапалап, тапаншамен мақұлдап, тонау күдігімен "сабақ беру үшін" каналға итеруге мәжбүр етті. Сарбаздардың ұрып-сапалағаннан әлсіреген Әли суға батып, жан тәсілім етті. Оны өзеннен шығарғанда ол қайтыс болды. Ирактық жасөспірімнің өліміне қатысқан төрт британдық сарбаз адам өлтіру қылмысынан ақталды.

2003 жылғы тамыз

2003 жылғы 21 тамызда 8 жасар ирактық қыз Ханан Салех Матруд Король полкінің әскери қызметшісі тарапынан оның үйіне апаратын далада тоқтаған бронетранспорттық құралдың жанында қаза тапты. Көліктен үш-төрт әскери адам шығып, Хананды қоса бір топ бала әскерилерге қызығып жиналды. Кейін не болғаны туралы әңгімелер әртүрлі. Әскерлер өздеріне тас лақтырған топтар шабуыл жасағанын және оқ ату "ескерту оғы" болғанын мәлімдеді. Ал жергілікті тұрғындар бұл топтың тек балалардан тұратынын, олардың "әскерилер шоколадпен сүйкімдеп ашыққа шақырғанын" айтты. Ханан Король полкінің әскери қызметшісі тарапынан атылып, денесінің төменгі жағына тиген оқтан қаза тапты, және әскерилер оны чехиялық дәрігерлер жұмыс істейтін ауруханаға асығыс жеткізді. Ханан сәтті өтпеген операциядан кейін ертесі күні көз жұмды. Қорғаныс министрлігінің мәлімдемесіне сәйкес, "бейтарап куәгерлердің немесе сот-медициналық сараптаманың әскери қызметші әскери ережелерден тыс әрекет еткенін көрсететін дәлелдері болмағандықтан, қылмыс құрамы анықталған жоқ". 2004 жылдың мамырында Amnesty International ұйымының араласуынан кейін оның отбасы тиісті өтемақы алу үшін ресми өтініш берді, және 2004 жылдан бері Қорғаныс министрлігі оны қарастырып жатыр.

2003 жылғы қыркүйек

14 қыркүйекте 26 жасар қонақүй тікелей операторы Баха Муса тағы алты адаммен бірге тұтқындалып, британдық әскери базаға жеткізілді. Тұтқында болған кезде Муса мен басқа тұтқындарға көздері киіммен жабылып, ауыр түрде сапалап, базадағы бірнеше сарбаздар тарапынан зорлық-зомбылық көрсетілді. Екі күннен кейін Муса өлі күйде табылған. Денсаулық сақтау сараптамасы көрсеткендей, Мусаның денесінде көптеген жарақаттар (кем дегенде 93) болған, оның ішінде қабырғаларының сынуы және мұрнының сынғандығы анықталды, бұл оның өліміне "жартылай" себеп болды. Король Ланкашир полкінің жеті сарбазы тұтқындарды қатыгездікпен ұстау, соның ішінде 2001 жылғы Халықаралық қылмыстық сот заңы бойынша соғыс қылмыстары жасады деген айыппен сотқа тартылды. 2006 жылдың 19 қыркүйегінде капрал Дональд Пэйн адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас жасады деп мойындығын берді, осылайша Ұлыбритания қарулы күштерінің сарбазының соғыс қылмысына кінәлі екенін мойындаған алғашқы өкілі болды. Ол бір жылға бас бостандығынан айырылып, әскер қатарынан шығарылды. BBC хабарлағандай, қалған алты сарбаз қандай да бір құқық бұзушылықтардан ақталды, ал "The Independent" газеті айыптамалар алынып тасталғанын және төраға судья Рональд Маккиннонның "ешбір сарбазға ешқандай қылмыс тағылмаған, себебі олардың ішкі қатарының жабылуы салдарынан оларға қарсы ешқандай дәлел табылған жоқ" деп мәлімдеді.

2004 жылғы қаңтар

1 қаңтарда қарусыз жас жігіт Ганем Кадем Кати үйінің есігінде британдық солдаттың қолынан екі рет арқасынан атылып өлтірілді. Әскерлер оқ атысы естіген соң оқиға орнына келді, көршілердің айтуынша, оқ атысы тойдан шыққан. Корольдік әскери полициясының тергеушілері алты аптадан кейін жасөспірімнің денесін эксгумациялады, бірақ әлі де өтемақы төлемеді және тергеу қорытындысын жарияламады. АҚШ-тың Ирактағы Apache тікұшағының қару камерасынан түсірілген видео ABC телеарнасында көрсетілді, онда күдікті ирактық көтерілісшілердің өлтірілуі бейнеленді. Видеоның түсініксіздігіне байланысты оқиғаға қатысты дау туды. Далада цилиндр тәрізді зат лақтырылып тасталады. АҚШ әскері оны РПГ немесе миномет түтігі деп есептеп, сол жердегі адамдарға оқ атты. IndyMedia UK бұл заттардың зиянсыз құралдар болуы мүмкін екенін ұсынды. Сондай-ақ, басылым тікұшақтың жараланған адамға оқ атқанын, бұл халықаралық заңдарға қайшы екенін мәлімдеді. Германия телеарнасында АҚШ армиясының зейнеткер генералы Роберт Гард бұл кісі өлтірулердің "кешірілмейтін қылмыс" екенін өз пікірі бойынша айтты.

2006 жылғы мамыр

9 мамырда АҚШ-тың 101-ші әуеде тасымалданатын дивизиясы Мутана химиялық кешенінде 3 ирактық ер адам тұтқындарын өлімге жіберді. Одан кейін тергеу жүргізіліп, ұзақ сот процесі басталды. Қатар Уильям Хунсакер және қатар Кори Клэгетт қастандықпен кісі өлтіруге кінәлі деп танылып, әрқайсысы 18 жылға сотталды. Қатар Жюстон Грейбер, жараланған тұтқындардың бірін атып жарақат еткені үшін қасақана зорлық-зомбылық жасады деп мойындады және тоғыз айға сотталды. Төртінші әскер, штаб-сержант Рей Жируард, Теннеси штатының Свитвотер қаласынан, әділетке кедергі келтіру, әділетке кедергі келтіруге құлықтанып, жалпы тәртіп ережесін бұзғаны үшін сотталды.

Солтүстік Иракта адам құқықтары

1995 жылы Amnesty International халықаралық баяндамасына сәйкес, Ирак Курдистанында "адам құқықтарын бұзуға басты жауапкершілік Ирак Курдистанындағы билікті ұстаған екі партияға – КДП мен ПҮК-ке" тиесілі, себебі осы партиялардың саяси және әскери билігі зор. Amnesty 1993 жылғы 31 мамырда Духокта ассириялық христиандардың даулы ауылдар туралы шағымдарын қарауға жауапты болған ассириялық христиан және саясаткер Фрэнсис Юсуф Шабоның атып өлтірілгенін және ешкімнің сотқа тартылмағанын хабарлады. 1993 жылғы 14 маусымда Духокта ассириялық христиан және саясаткер Лазар Михо Ханна (Әбу Насыр деп танылған) атып өлтірілді. Amnesty күрд саяси партиялары мен қарулы және арнайы күштерінің жазасыз қалғанын, осының салдарынан шабуылдаушылар сотқа тартылмағанын, сондай-ақ "саяси партиялардың сот жүйесін белсенді түрде әлсіретуі мен оның тәуелсіздігіне құрметсіздік танытуын" сынады. Amnesty сондай-ақ күрд күштерінің "адамдарды еріксіз тұтқындағанын" және кейбір жағдайларда тұтқындарды азаптап, бейбіт тұрғындарды өлтіргенін, ал шабуылдаушылардың жазасыз қалғанын хабарлады. БҰҰ-ның Қашқын жөніндегі жоғары комиссариаты (UNHCR) күрд күштерінің бақылауындағы аймақтарда саяси қарсыластар мен азшылықтарға қарсы зорлық-зомбылық әрекеттері орын алғанын хабарлады. Азшылықтардың басшылары кейбір жағдайларда күрд саяси партиялары мен күштерінің "оларды зорлық-зомбылыққа, мәжбүрлеп ассимиляцияға, кемсітуге, саяси шеттетуге, еріксіз тұтқындауға және қамауға алуға ұшыратқанын" мәлімдеді. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі күрдтік партиялар мен күштерінің "саяси қарсыластарын және этникалық/діндік азшылықтардың мүшелерін еріксіз тұтқындау, байланыссыз ұстау және азаптау үшін жауапты деп саналатынын" хабарлады. UNHCR сондай-ақ христиандардың күрдтердің оларды ассимиляциялау әрекеттеріне және "күрд партиялары мен жасақтарының күш қолдануына, кемсітушілікке және сайлау алаяқтығына" наразылық білдіргенін мәлімдеді. 2006 жылғы қазан айында KRG күштері христиандық медиа ұйымының ғимаратына кіріп, қызметкерлерін ұстады. UNHCR сонымен қатар христиандық партиялардың "Киркуктегі және басқа да аймақтардағы күрд жасақтарының осы аймақтарды Күрдістан аймағына қосу мақсатында оларды қорлау мен мәжбүрлеп ассимиляциялауды" мәлімдегенін және "христиандар күрд партиялары мен олардың әскери күштерін "қорлық пен кемсіту әрекеттері, секталық негіздегі еріксіз тұтқындаулар мен қамауға алулар, саяси шеттету (соның ішінде сайлау манипуляциялары арқылы), мемлекеттік кеңселерді монополиялау және демографиялық өзгерістерді Керкук пен басқа да аралас аймақтарды Күрдістан аймағына қосуды" мақсат еткенін бірнеше рет айыптағанын мәлімдеді. Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы (CSIS) күрд партияларының "жұмсақ этникалық тазалау" түрін қолданатынын атап өтті. Христиандар, UNHCR мәліметінше, жалғасып жатқан курдтану туралы да бірнеше рет шағымданады. АҚШ Мемлекеттік департаменті "Күрд билігі солтүстіктегі азшылықтарға, соның ішінде түркімендерге, арабтарға, христиандарға және шабаққа қатысты кемсітушіліктер мен кемсітушіліктерді жасады" деп хабарлады. UNHCR сондай-ақ күрд партияларының "кейбір ауылдарға қызмет көрсетуден бас тартқанын, азшылықтарды тиісті сот процесіне қатыспай тұтқындағанын және оларды жасырын жерлерге алып кеткенін, азшылық мектептеріне күрд тілінде оқытуды талап еткенін" мәлімдеді. 2005 жылы Шабақ халқының бейбіт демонстрациясы "КДП қарулы адамдары жиналғандарға атқаннан кейін зорлық-зомбылыққа айналды". Сондай-ақ, UNHCR мәсіхшілердің "күрт күштерінің қасақана тұтқындап, оңаша ұстап алу қаупіне" ұшырағанын айтты. The Washington Post 2005 жылы соттан тыс қамауға алу туралы хабарлаған, ол күрд партияларының "Киркуктегі билікті үнемі қозғайтын тәсілмен жүзеге асыру жөніндегі кеңінен таралған бастамасы" туралы жазды және күрд жасақтарының ерікті түрде тұтқындауы мен ұрлауы "таза этникалық желілер бойынша шиеленісті күшейтті". Тұтқындар "өз еркімен тұтқындау, жекеменшік режимде ұстау, азаптау және мүлікті заңсыз тәркілеу" деп мәлімдеді. Күрд күштерінің зұлымдықтары "қауіп-қатер мен қорқытудан бастап, тиісті сот процесісіз белгісіз жерлерде ұстауға дейін" болды; Күрд партияларының Киркук сияқты "таласты аймақтарды" Күрдістанға қосу жоспарлары христиан, араб және түрікмен топтарының қарсылығына ұшырайды. UNHCR Мосул мен Киркукте және оның маңындағы аймақтардағы христиандар мен арабтардың "де-факто KRG бақылауында" екенін және "қорқыту, қорлау және еріксіз тұтқындаудың құрбаны болғанын" мәлімдеді. UNHCR сондай-ақ христиан және араб ішкі орын аударылғандардың кемсітілуге ұшырағанын және күрд партияларына қарсы пікір білдіргендердің, мысалы, демонстрацияларға қатысу арқылы "еріксіз тұтқындау және оңаша ұстау" қаупіне ұшырайтынын айтты. UNHCR сондай-ақ КДП мен ПҮК-тің "жезөкшелікке, сыбайлас жемқорлыққа және ішкі демократияның жоқтығына" бірнеше рет айыпталып келгенін хабарлады. UNHCR-ға сәйкес, журналистер "баспасөз бостандығы шектеулі екенін және үкіметтік партияларды сынау физикалық қорқытуға, камералар мен жазбалардың тәркіленуіне және тұтқындауға әкелуі мүмкін екенін" бірнеше рет мәлімдеді. Бір жағдайда Камал Саид Қадир күрд басшысы Масуд Барзани туралы сыни жазба жазғаны үшін 30 жылға кесілді. Халықаралық қысымнан кейін үкім қысқартылды. Күрд билігінің күдікті саяси қарсыластарын еріксіз тұтқындауы да белгілі болды. Азшылықтар "күрд қоғамына мәжбүрлеп ассимиляциялау және күрд еместерге қатысты кемсітушіліктің күшеюіне" және Киркук сияқты дәстүрлі түрде аралас аймақтарды басып алуға және "күрдтендіруге" бағытталған күштерге шағымданды. 2006 жылы Эрбіл, Сулеймания және Дахукта өткізілген сауалнамада күрдтердің 79 пайызы арабтардың Ирак Курдистанына келуіне қарсы болды және 63 пайызы олардың аймақта қоныстануына қарсы болды. American Mesopotamian Organization (AMO) Күрдстан президенті Масуд Барзаниден күрдтердің өткенде ассириялықтарды өлтіруі үшін ресми түрде кешірім сұрауды талап етті, соңғы ғасырда мыңдаған ассириялық христиандар аймақта өлтірілгенін мәлімдеді. Ұйым Семиле қырғынының 80 жылдығына орай Барзанидің үндеуін сынағанда да жаңалықтарда болды. Семиле қырғынын күрд генералы Бакр Сидки жүзеге асырды. Бірақ үндеу Семиле қырғынының құрбандарын "Күрдістан азаттық қозғалысында" деп көрсетті. Ассириялықтар Ирак Курдистаны аймағында жұмыс саласында да кемсітілуде. Ассириялық христиандар көбінесе алкогольдік дүкендерде сатушылар немесе сұлулық салондарында косметологтар ретінде жұмыс істей алады және осылайша мұсылман экстремистердің назарына ілігеді. 2011 жылы көптеген ассириялық дүкендер өртенді. Ассириялықтар полицей, әскери, офицер, ірі газеттер мен телеарналардың журналистері, судьялар және білім беру мекемелерінің жоғары лауазымдары сияқты мамандықтарда да жұмыс істеуге рұхсат етілмейді. KRG аймағында жергілікті ассириялық тарих күрд тарихы ретінде қарастырылады. Қала аттары күрд аттарына өзгертіледі. Ассириялық мұра қиратылады және ассириялық тарих мектеп кітаптарында, мұражайларда және естелік күндері танылмайды. Күрд қылмыстық ұйымдары бірқатар ассириялық қыздарды жыныстық қызмет көрсетуге мәжбүрлейді. Олар бас тартса, өліммен қорқытылады. Олардың көпшілігі оңтүстіктен келген осал қашқын болып, солтүстікте отбасы мүшелері аз. Ұйымдардың саяси көшбасшылармен байланыстары бар. Сондықтан осы қыздарға тез паспорт беру және оларды Еуропа елдерінде жұмыс істеуге жіберу оңай. Фрэнсис Ю...

Сөз бостандығы мен саяси бостандық

Ирактағы күрд ресми тұлғалары Мәсуд Барзани басқаратын биліктегі Күрдстан Демократиялық партиясын "көптеген қорқытуларға", сыбайлас жемқорлыққа, сондай-ақ дауыс бюллетендерін толтыруға айыптады.

Адам құқықтары туралы қазіргі жағдай

Көптеген адам құқықтары ұйымдары мен шиит дін өкілдері қазіргі уақытта сунниттер шииттерді немесе оларды жау санағандарды жүйелі түрде ұрлап, азаптап, өлтіріп жатыр деген үлкен сынға ұшырады. Amnesty International халықаралық ұйымы Валид Юнис Ахмад ісі бойынша Ирак үкіметін сынады. Бұл істе Ирак Курдистанындағы түрікмен журналисі он жыл бойы айыптаусыз және сотсыз ұсталды. Human Rights Watch ұйымының жылдық есебінде Ирактағы адам құқықтары жағдайы өте нашар екені айтылған. 2015 жылдан бастап елде ИМ және күрд күштері, орталық Ирак үкіметінің күштері, үкіметті қолдаған жасақтары мен АҚШ бастаған халықаралық әуе науқаны арасындағы қанды қарулы қақтығыс басталды. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, 3,2 миллион ирактық соғыс салдарынан үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, халықаралық ұйым тараптар соттан тыс өлім жазаларын, өзін-өзі өлтірушілерді пайдаланған және 20 мыңнан астам бейбіт тұрғынды өлтірген немесе жарақаттаған әуе шабуылдары сияқты бірнеше тәсілдерді қолданғанын мәлімдеді. Amnesty International ұйымының баяндамасында "Курдстанның жартылай тәуелсіз аймақтық үкіметінің (КРҮ) пешмерга күштері араб ауылдарының тұрғындары мен араб-күрд аралас қалаларының араб тұрғындарына үйлеріне оралуға кедергі келтірді және кейбір жағдайларда олардың үйлері мен мүлкіне зақым келтірді немесе олардың болашақта оралуына жол бермеу үшін бұған рұқсат берді. Көптеген араб үйлері тоналды, қасақана өртеліп, бульдозермен қиратылды немесе соғыс аяқталғаннан кейін жарылып кетті, ал пешмерга күштері аймақты бақылауда ұстады". Бұл оқшауланған оқиғалар емес, кеңінен тараған үрдістің мысалы. Amnesty сондай-ақ "араб тұрғындарын мәжбүрлеп жер аудару және бейбіт тұрғындардың үйлері мен мүлкін заңсыз жою халықаралық гуманитарлық заңдарды бұзады және соғыс қылмыстары ретінде тергелуі керек" деп атап өтті. Amnesty International мысалы, Табадж Хамид ауылының жермен-жексен етілгенін атап өтті. Джумейлиде барлық қабырғалар мен төменгі құрылыстардың 95 пайызы қирады. Amnesty International зерттеушілерін пешмергалар ұстап алды, оларды аймақтан шығарып, суретке түсіруге тыйым салды. Amnesty "азаматтардың үйлерін әдейі бұзу халықаралық гуманитарлық құқық бойынша заңсыз, ал Amnesty мәжбүрлі түрде жер аударудың бұл жағдайлары соғыс қылмыстарын құрайды деп санайды. Amnesty International сонымен қатар КРҚ билігін КДП-ға қарсы наразылық акциялары кезінде (мысалы, 2015 жылдың қазанында) болған барлық өлім-жітімдерді дереу және тәуелсіз тексеруге және қорытындыларын жариялауға шақырды. Amnesty халықаралық ұйымы Күрдстан аймақтық үкіметінің (КРҮ) пешмерга күштері мен Ирактың солтүстігіндегі күрд күштерінің араб қауымдастықтарын түбегейлі жою үшін мыңдаған үйлерді бульдозермен бұзып, өртеп жібергенін сынады. "Қоныс аудару мен иемдену: Солтүстік Ирактағы мәжбүрлі қоныс аудару және қасақана жою" атты баяндама Ирактағы іс-шаралар негізінде жасалған. Онда былай делінген: "Соғыстардан үйлерін тастап қашуға мәжбүр болған ондаған мың араб азаматтары қазір қиын жағдайда уақытша лагерьлерде өмір сүру үшін күресуде. Көптеген адамдар өздерінің тіршілігін жоғалтты, барлық дүние-мүлкі жойылып, үйлері қирағандықтан, олардың қайтып оралуға жері жоқ. Босқындарға өз ауылдарына оралуға тыйым салып, үйлерін қиратып, КРҚ күштері олардың қиындықтарын одан әрі күшейтуде". Есепте пешмергалардың ауылдар мен қалалардағы үйлерді зорлықпен қиып, жойып жібергендігі туралы дәлелдер бар. Human Rights Watch ұйымы күрдтер арабтардың өз үйлеріне оралу құқығын бұзғанын, ал күрдтердің еркін жүріп-тұруына және тіпті арабтарға тиесілі үйлерге көшуіне мүмкіндік бергенін хабарлады. 2016 жылы "Біз қайда барамыз? Керкуктегі қирату және мәжбүрлі түрде жер аудару" атты баяндамада Amnesty International көрд өкіметтері адамдардың үйлерін қиратып, бульдозермен жойғанын және жүздеген араб тұрғындарын мәжбүрлеп жер аударғанын мәлімдеді. 2005 жылы ҚДП Демократиялық Шабак коалициясының демонстрациясына қатысқан наразылық білдірушілерге оқ атып, екі ассириялықты өлтірді, тағы бірнеше ассириялықтар мен Шабақты жарақаттады. Ассириялық топтар күрдтерді Солтүстік Иракта сайлауды бұрмалауда және саясатта ассириялықтардың өкілдік етуіне кедергі жасауда айыптап отыр. Сонымен қатар, Шабактар да кемсітушілікке ұшырайды. Хьюман Райтс Вотч Хюнаин ал Каддоның сөздеріне қарағанда, "пешмергалардың өз қауымын қорғауға шынайы қызығушылығы жоқ, ал күрд қауіпсіздік күштері оларды қорғаудан гөрі бақылауда ұстауға көбірек қызығушылық танытады". Ол сондай-ақ олардың "пешмергалардың қолынан зардап шегуде және күрд үкіметі оларды Ирак қарулы күштерімен қорғауға рұқсат бермейді және олардың өздерінің Шабак полиция күштерін құруына жол бермейді" деді. Күрд күштері Шабактарға қарсы шабуылдардың кейбіреулеріне қатысқан. 2008 жылы Шабак Демократиялық жиналысының жетекшісі, Мулла Хадим Аббас, пешмерга бекетінен 150 метр қашықтықта өлтірілді. Аббас өлімінен бұрын күрд билігін сынға алып, "күрдтік күн тәртібімен жұмыс істейтін Шабактарды айыптады және күрд саясаты қауымның ұлттық ерекшелігін жойғанын" айтқан. 2009 жылы Шабак заң шығарушысы ал Каддо Найнава жазығында жасалған қастандықтан құтылды. Шабуылдаушылар күрд қауіпсіздік формасын киген, ол Human Rights Watch-қа айтты. Ол сондай-ақ күрд үкіметі оны өлтірсе, Шабақтарға өз еркіндіктерін таңу және олардың жерлерін алу оңайырақ болады деді. Шабак көшбасшылары өлтірулерге қатысты жазасыздық туралы шағымданып келді. Осы оқиғалардың кейбіреулерінде ҚДП пешмергалардың күрд емес азаматтарды өлтіруін тергемегені айыпталды. HRW "мәселенің түбі күрд көшбасшыларының аз ұлттардың, шын мәнінде, күрдтер екендігіне деген жалпы түсінігінде" жатыр дейді және "күрд билігі кейде Язиди және Шабак мүшелеріне күрдтік жекелегін таңуға тырысқандармен қатал қарым-қатынас жасады" деді.

Ирақтағы діни топтар арасындағы соғыс

2006 жылдан 2008 жылға дейін Иракта азаматтық діни соғыс болды. Кішкентай топтар мен жасақтар бейбіт тұрғындар шоғырланған жерлерде жарылыс оқиғаларын жасады, түрлі деңгейдегі шенеуніктерді өлтірді, сондай-ақ шииттер мен кіші діни азшылықтарға қарсы күресті. Әлемдік көзқарасты ұстанатын адамдар, жаңа үкіметтің шенеуніктері, АҚШ-тың көмекшілері (аудармашылар секілді), елдің түрлі діни топтарының жеке адамдары мен отбасылары зорлық-зомбылыққа және өлім жалдауына ұшырады.

Қауіп-қатерлерге қарсы босқындар

Сондай-ақ "Ирак босқындары" деген мақалаға қараңыз. Қастандыққа ұрынып, өліммен қорқытулардың нәтижесінде 2 миллион ирақтық Иракты тастап кетті. Олар көбінесе Сирия, Иордания және Египетке барып орналасты.

Насихаттау

2006 жылдың 17 ақпанында АҚШ қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд бұқаралық ақпарат заманындағы жаңа шындықтар туралы хабарлады: "Мысалы, Иракта АҚШ әскери басшылығы, Ирак үкіметімен және АҚШ елшілігімен тығыз байланыс орнатып, ирак халқына дәл ақпарат беру үшін дәстүрлі емес әдістерді іздеді, бұл шаралар Иракқа қарсы дезинформацияның агрессивті науқанына қарсы болды. Бірақ бұл әрекеттер орынсыз деп есептелді; мысалы, әскери қызметкердің мердігерді жалдағаны және мердігердің шындығын басып шығару үшін біреуге ақы төлегені туралы айыптаулар болды – шын оқиға, бірақ оны басып шығару үшін төленген ақы". Армия генералы Джордж Кейси 2006 жылдың 3 наурызында: "АҚШ әскерилері АҚШ-қа тиімді мақалалар жариялау үшін ирак газеттеріне ақы төлеуді жалғастыруды жоспарлап отыр, себебі жүргізілген тергеу бұл даулы практикада ешқандай қылмыс таба алмады" деді. Кейси: "Ішкі тексеру нәтижесінде АҚШ әскерлері мен жеке мердігерлердің АҚШ-қа жағымды мақалалар жазып, оларды авторларын көрсетпестен ирак ақпарат құралдарында жариялау үшін ақы төлеуі АҚШ заңдарын немесе Пентагонның нұсқауларын бұзбағаны анықталды" деді. Иракта сөз және баспасөз бостандығының құқықтық мәртебесі де әлі анық емес. Екі бостандық та Ирак Конституциясында кепілденген, бірақ исламдық мораль және ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан шектеулер бар. Дегенмен, 1969 жылғы Ирактың қылмыстық кодексі баспасөзді немесе кез келген электрондық байланыс құралын "әдепсіз" мақсаттарда пайдалануға қатысты белгісіз тыйымдарды қамтиды.

Әйелдер құқықтары

21 ғасырдың басында Ирактағы әйелдердің әлеуметтік жағдайына көптеген факторлар әсер етеді: соғыстар (соңғы кездегі Ирак соғысы), діни араздықтар, ислам заңдары мен Ирак Конституциясы төңірегіндегі пікірталастар, мәдени дәстүрлер және қазіргі заманғы секуляризм. Жүздеген мың ирактық әйел соғыстар мен ішкі жанжалдардың нәтижесінде күйеуін жоққа шығарған. Әйелдер құқығын қорғау ұйымдары әйелдердің заңдағы, білім берудегі, жұмыс орнындағы және ирактық өмірдің көптеген басқа да салаларындағы жағдайын жақсарту үшін күресіп, қысым мен қорқытуға қарсы тұрады. 2008 жылғы "Вашингтон Пост" газетінде жарияланған хабарламаға сәйкес, Ирактың Күрдістан аймағы әйелдердің генітальдық мүшелерін кесу кең таралған әлемдегі сирек орындардың бірі. 2008 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Иракқа көмек көрсету миссиясы (ЮНАМИ) Иракта, әсіресе Ирак Күрдістанында "намыс үшін өлтіру" қылмыстарының үлкен алаңдау тудыратынын мәлімдеді. Ирак Күрдістанында "намыс үшін өлтіру" жиі кездеседі, сонымен қатар әйелдер күштеп некеге тұру, жасөсперімдердің некесі, отбасылық зорлық-зомбылық немесе көп әйел алу сияқты мәселелерге де тап болады. 1990 жылдардың басынан бері бірнеше мың ирактық күрд әйелі өзін өртеу арқылы қайтыс болды.

Басқа адам құқықтары

АҚШ-тың Көші-қонылық әкімшілігі (CPA) арқылы өлім жазасы жойылды (кейіннен қайта орнатылды) және 1969 жылғы Қылмыстық кодекс (1985 жылы өзгертілген) мен 1974 жылғы Азаматтық кодекс Иракта қолданылатын заң жүйесі ретінде бекітілді. Дегенмен, CPA ережелерінің қаншалықты күшіне енгені туралы пікірталас туды. Мысалы, 1969 жылғы Ирактың Қылмыстық кодексі (1985 жылы өзгертілген) кәсіподақ құруға тыйым салмайды және Ирак Конституциясы мұндай ұйымды мойындауға міндеттеме береді (Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 23-бабына сәйкес құқық), бірақ белгісіз себептермен Ирак соттары мен арнайы трибунал 1988 жылғы заң кодексінің сәл өңделген нұсқасын қолданып жатқандай көрінеді, сондықтан 1987 жылғы кәсіподақтарға тыйым салу әлі де күшінде болуы мүмкін. Сол сияқты, 1969 жылғы Ирактың Қылмыстық кодексі немесе көрінетін 1988 жылғы нұсқасы ересектер арасындағы өзара келісіммен жасалған гомосексуалдық қатынастарға тікелей тыйым салмайды (1994 жылғы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының шешімімен бекітілген құқық), бірақ сирек кездесетін хабарлар гомосексуализмге әлі де қылмыс ретінде қаралатынын көрсетеді, мүмкін 2001 жылғы түзетуге сәйкес, ол техникалық тұрғыдан болмауы керек. Бұл тақырып бойынша толық ақпарат алу үшін Ирактағы гомосексуалдардың құқықтары туралы қараңыз.

COVID-19-дан кейінгі құқықтар

COVID-19 кезінде Ирак үкіметі қатаң коменданттық сағат пен сауда уақытын енгізуге шақырды. Бұл, Ирак экономикасын қолдау мақсатында, толық карантинге орнына жасалды. Аймақтағы құрғақшылықтан халықтың әл-ауқаты күрт нашарлады. Қазіргі үкімет дағдарыс кезінде халықтың көп бөлігіне көмек көрсетпеді. Барлық босқын лагерлерінен екі лагері ғана ашық қалды, ал ішкі орын аударғандар қарулы күштердің мақсатына айналды. Көптеген орын аударған отбасылар Сириядағы азамат соғысынан қашып келгендер еді. 2021 жылдың қараша және желтоқсан айларында ауыр жаңбырлар салдарынан күрт тасқын сулар болды, осының нәтижесінде көптеген отбасылар үйсіз қалды немесе ішкі және сыртқы жерлерге орналастырылды.