Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы ассириялық астана, қазір Ирактағы археологиялық орын.
Former Assyrian capital, now archaeological site in Iraq
Ашшур ('/æ//s//ʊər/; AN.ŠAR2KI, ассириялық сына жазуы: Aš šurKI, "Ашшур құдайының қаласы"; Āšūr; Аθur, آشور Āšūr; ʾAššūr, اشور), сондай-ақ Ашур және Qal'at Шерқат деп те аталады, Ежелгі Ассирия қала-мемлекетінің (2025–1364 ж.б.д.), Орта Ассирия империясының (1363–912 ж.б.д.) және бір кезде Жаңа Ассирия империясының (911–609 ж.б.д.) астанасы болды. Қаланың қалдықтары Тигр өзенінің батыс жағалауында, оның Кіші Заб саласымен қосылған жерден солтүстікке қарай, қазіргі Ирак аумағында, дәлірек айтқанда Саладин провинциясының әл-Ширқат ауданында орналасқан. Қаланың өзі шамамен 3000 жыл бойы, ерте династиялық кезеңнен бастап біздің заманымыздың 3-ші ғасырының ортасына дейін, Сасани империясының шабуылына ұшырағанға дейін қоныстандырылған. Бұл орын ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген және 2003 жылы жоспарланған бөгет салдарынан қауіпті орындар тізіміне қосылды, себебі бөгеттің құрылысы орынның бір бөлігін су басуы мүмкін еді. 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруден кейін туған қақтығыс оған одан әрі қауіп төндірді. Ашшур Нимруд орынынан оңтүстікке қарай, ал Ниневиден 100 км (60 миль) оңтүстікке қарай жатыр.
Aššur ('/æ//s//ʊər/; AN.ŠAR2KI, Assyrian cuneiform: Aš šurKI, "City of God Aššur"; Āšūr; Aθur, آشور Āšūr; ʾAššūr, اشور), also known as Ashur and Qal'at Sherqat, was the capital of the Old Assyrian city state (2025–1364 BC), the Middle Assyrian Empire (1363–912 BC), and for a time, of the Neo Assyrian Empire (911–609 BC). The remains of the city lie on the western bank of the Tigris River, north of the confluence with its tributary, the Little Zab, in what is now Iraq, more precisely in the al Shirqat District of the Saladin Governorate. Occupation of the city itself continued for approximately 3,000 years, from the Early Dynastic Period to the mid 3rd century AD, when the city was sacked by the Sasanian Empire. The site is a World Heritage Site and was added to that organisation's list of sites in danger in 2003 as a result of a proposed dam, which would flood some of the site. It has been further threatened by the conflict that erupted following the US led 2003 invasion of Iraq. Assur lies south of the site of Nimrud and 100 km (60 mi) south of Nineveh.
Зерттеу тарихы
Ашшур қаласының зерттелуі 1898 жылы неміс археологтарымен басталды. 1900 жылы Фридрих Делич қазба жұмыстарын бастады, ал 1903–1913 жылдары Роберт Колдевей бастаған, кейін Уолтер Андре басқарған Deutsche Orient Gesellschaft ұйымының экспедициясы осы жұмысты жалғастырды. Қазба барысында 16 000-нан астам клинопись мәтіндері жазылған саз тақталар табылды. Неміс археологтары табылған заттарды Берлинге алып келді, осылайша Пергам мұражайының қоры молайды. Жақында, 1990 жылы Ашшурды Б. Хруда Мюнхеннің Людвиг Максимилиан университеті және Бавария Мәдениет министрлігі тапсырмасымен зерттеді. Осы кезеңде, 1988 және 1989 жылдары, Deutsche Forschungsgemeinschaft атынан Р. Диттман осы қазба алаңында жұмыс істеді.
Exploration of the site of Assur began in 1898 by German archaeologists. Excavations began in 1900 by Friedrich Delitzsch, and were continued in 1903–1913 by a team from the Deutsche Orient Gesellschaft led initially by Robert Koldewey and later by Walter Andrae. More than 16,000 clay tablets with cuneiform texts were discovered. The German archeologists brought objects they found to Berlin enhancing the collection of the Pergamon Museum. More recently, Ashur was excavated by B. Hrouda for the Ludwig Maximilian University of Munich and the Bavarian Ministry of Culture in 1990. During the same period, in 1988 and 1989, the site was being worked by R. Dittmann on behalf of the Deutsche Forschungsgemeinschaft.
Атауы
Ашур – қаланың, оның билік еткен жерінің және оның қамқоршы құдайының аты. Жергілікті тұрғындар осы аттан өздерінің атын алған, сондай-ақ бүкіл Ассирия елі де – бүгінгі солтүстік Ирак, солтүстік-шығыс Сирия және оңтүстік-шығыс Түркияны қамтыған. Бүгінде ассириялықтар Таяу Шығыста, әсіресе Ирак, Иран, Сирия, Түркияда және батыс әлемдегі диаспорада кездеседі. Ассур – Сирия атауының және сириялық христиандар терминінің де бастауы. Бұл атаулар бастапқыда Ассирияның үнді-еуропалық туындылары болып табылды және көп ғасырлар бойы тек Ассирия мен ассириялықтарға ғана қолданылды (Сирияның этимологиясын қараңыз). Б.з.б. 3 ғасырында Селевкид империясы бұл атауды Левант және оның тұрғындарына да қолдана бастады.
Aššur is the name of the city, of the land ruled by the city, and of its tutelary deity from which the natives took their name, as did the entire nation of Assyria which encompassed what is today northern Iraq, north east Syria and south east Turkey. Today the Assyrians are still found throughout the Middle East, particularly in Iraq, Iran, Syria, Turkey, and the Diaspora in the western world. Assur is also the origin of the names Syria and terms for Syriac Christians, these being originally Indo European derivations of Assyria, and for many centuries applying only to Assyria and the Assyrians (see Etymology of Syria) before also being applied to the Levant and its inhabitants by the Seleucid Empire in the 3rd century BC.
Ерте қола дәуірі
Оксфорд Библиясының анықтамалығында Ашшур қаласы "Тигр өзенінің батыс жағасында, оның төменгі Заб өзенімен қосылатын жерден шамамен 35 км (24 миль) солтүстікке қарай, құмтас жартасқа салынған" деп сипатталған. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, қала орны б.з.д. 3 мың жылдықтың ортасында қоныстанған. Бұл Ассирия пайда болғанға дейінгі Шумер дәуірі болатын. Қаланың ең көне қалдықтары Иштар храмының негізінде, сондай-ақ Ескі сарайда табылды. Кейіннен қала Акад империясының патшаларымен басқарылды. Үшінші Ур династиясы кезінде қала Шумерліктерге бағынышты ассириялық әкімдермен басқарылды. Жоғарғы Месопотамия Корольдігінің аморлық билеушісі Шамши Адад I (1813–1781 ж.б.д.) Ашшурды жаулап алып, оны өзінің діни астанасы етіп белгіледі (оның негізгі астанасы Экаллатум, кейін Шұбат Энлил болды). Осы кезеңде Ұлы патша сарайы салынды, Ашшур храмы кеңейтіліп, зиккуратпен толықтырылды. Бірақ, бұл империя Вавилонның аморлық патшасы Хаммурапидің 1756 ж. шамамен Ішме Даган I қайтыс болғаннан кейін қаланы басып алып, Бірінші Вавилондық династия империясына қосуымен аяқталды. Келесі үш ассириялық патша Вавилонның қарауындағы вассалдар саналды. II Саргонның (722–705 ж.б.д.) билігі тұсында жаңа астана – Дур Шаррукин (Саргон бекінісі) бой көтерді. Дур Шаррукин бастапқыда Ашурнасирпалдың сарайынан асып түсу үшін жоспарланған. Ол шайқаста қаза тапты, ал оның ұлы және мұрагері Сеннахирим (705–682 ж.б.д.) қаладан бас тартып, Ниневияны өзінің патшалық астанасы ретінде дамытуды жөн көрді. Ашшур қаласы империяның діни орталығы болып қала берді және ұлттық құдай Ашшурдың храмы болғандықтан, империяның қасиетті тәжі ретінде құрметке ие болды. Сеннахиримнің (705–682 ж.б.д.) тұсында Жаңа жыл үйі – Акиту салынды, қалада осы мерекелер тойланды. Көптеген патшалар Ескі сарайдың астына жерленді, ал кейбір патшайымдар, мысалы Саргонның әйелі Аталия сияқты, басқа астаналарда жерленді. Ассирия және Мидия әскерлері арасындағы шешуші шайқас кезінде Ашшур қаласы тоналып, көп бөлігі қиратылды.
According to the Oxford Companion to the Bible, Assur was "built on a sandstone cliff on the west bank of the Tigris about 35 km (24 mi) north of its confluence with the lower Zab River". Archaeology reveals the site of the city was occupied by the middle of the 3rd millennium BC. This was still the Sumerian period, before Assyria emerged. The oldest remains of the city were discovered in the foundations of the Ishtar temple, as well as at the Old Palace. In the subsequent period, the city was ruled by kings from the Akkadian Empire. During the Third Dynasty of Ur, the city was ruled by Assyrian governors subject to the Sumerians. Shamshi Adad I's (1813–1781 BC), Amorite ruler of the Kingdom of Upper Mesopotamia, conquered Assur and made it his religious capital (his primary capital being Ekallatum and later Shubat Enlil). In this era, the Great Royal Palace was built, and the temple of Assur was expanded and enlarged with a ziggurat. However, this empire met its end when Hammurabi, the Amorite king of Babylon conquered and incorporated the city into the First Babylonian dynasty empire following the death of Ishme Dagan I around 1756 BC, while the next three Assyrian kings were viewed as vassals of Babylon. With the reign of Sargon II (722–705 BC), a new capital began to rise: Dur Sharrukin (Fortress of Sargon). Dur Sharrukin was originally planned to be built on a scale set to surpass that of Ashurnasirpal's. He died in battle and his son and successor Sennacherib (705–682 BC) abandoned the city, choosing to magnify Nineveh as his royal capital. The city of Ashur remained the religious center of the empire and continued to be revered as the holy crown of the empire, due to its temple of the national god Ashur. In the reign of Sennacherib (705–682 BC), the House of the New Year, Akitu, was built, and the festivities celebrated in the city. Many of the kings were also buried beneath the Old Palace while some queens were buried in the other capitals such as the wife of Sargon, Ataliya. The city was sacked and largely destroyed during the decisive battle of Assur, a major confrontation between the Assyrian and Median armies.
Ахеменидтер империясы
Перстер ежелгі Иранда мидиялықтарды басым күш ретінде жеңгеннен кейін, Ассирия б.з.б. 549 жылдан б.з.б. 330 жылға дейін парсылардың Ахеменид империясы (Атура ретінде) билігінде болды (Ахеменид Ассириясына қараңыз). Мада (Медия) және Атура (Ассирия) ассириялықтары сарайдың алтынмен әшекейлеу және оның шыны бұйымдарын жасауға, сондай-ақ Ливан самырсынымен қамтамасыз етуге жауапты болды. Ашур қаласы мен аймағы қайтадан әскери және экономикалық қуатқа ие болды. 520 жылы Мададағы ассириялықтармен бірге көтеріліс болды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Ассирия осы кезеңде айтарлықтай жақсарды және гүлденді. Ол Ахеменид империясының маңызды ауыл шаруашылығы және әкімшілік орталығына айналды, ал оның әскерлері парсы армиясының басты күші болды.
After the Medes were overthrown by the Persians as the dominant force in ancient Iran, Assyria was ruled by the Persian Achaemenid Empire (as Athura) from 549 BC to 330 BC (see Achaemenid Assyria). The Assyrians of Mada (Media) and Athura (Assyria) had been responsible for gold and glazing works of the palace and for providing Lebanese cedar timber, respectively. The city and region of Ashur had once more gained a degree of militaristic and economic strength. Along with the Assyrians in Mada, a revolt took place in 520 BC but ultimately failed. Assyria seems to have recovered dramatically, and flourished during this period. It became a major agricultural and administrative centre of the Achaemenid Empire, and its soldiers were a mainstay of the Persian Army.
Парф империясы
Парфян империясы кезінде, әсіресе б.з.д. 150 және б.з. 270 жылдар аралығында қала қайта жанданды, халқы өсіп, Парфян билеген Ашшурстанның әкімшілік орталығына айналды. Ассириологтар Симо Парпола мен Патрисия Кроун осы кезеңде Ассурдың толық тәуелсіздікке ие болуы мүмкін екенін ұсынады. Ескі қаланың солтүстігінде жаңа әкімшілік ғимараттар, ал оңтүстігінде сарай салынды. Ассириялықтардың ұлттық құдайы Ассурға (Ашур) арналған ежелгі храм, сондай-ақ басқа ассириялық құдайларға арналған храмдар қайта жаңартылды. Ашурдың қиратылған қалдықтарынан табылған ассириялық шығыс арамей жазбалары Парфян дәуіріндегі қала туралы мәліметтер береді. Ассирияның өз Месопотамия арамей-сирия жазуы болған, оның грамматикасы мен синтаксисі Эдессада және Осроин мемлекетінің басқа жерлеріндегі жазулармен бірдей болды. Неміс семитшісі Клаус Бейер (1929-2014) Ашур, Дура-Европос, Хатра, Гаддала, Тикрит және Тур Абдин сияқты Месопотамия қалаларынан 600-дан астам жазуды жариялады. Парфян дәуірінде христиан діні ассириялықтар арасында тарала бастағанын ескере отырып, түпнұсқа ассириялық мәдениет пен дін біраз уақыт сақталды, бұл Ашшур, Нергал, Нанна, Иштар, Таммуз және Шамаш құдайларына арналған дұғалар, сондай-ақ ассириялық құдайларға сілтеме жасайтын күрделі есімдері бар азаматтардың есімдерімен дәлелденеді, мысалы, ʾAssur ḥēl («Ашшур – күшім»), ʾAssur emar («Ашшур жарлық шығарды/бұйырды»), ʾAssur ntan («Ашшур ұл берді»), және ʾAssur šma' («Ашшур естіді»; Есархаддонға қараңыз). Рим тарихшысы Фест шамамен 370 жылы, біздің заманымыздың 116 жылы Траян Евфрат өзенінен шығысқа қарайғы бағындырылған жерлерінен Месопотамия және Ассирия жаңа рим провинцияларын құрғанын жазды. С.С. Лайтфут және Ф. Миллер осы провинцияның бар екендігіне күмән келтіреді. Дегенмен, провинция құрылғаннан кейін екі жыл өткен соң Траянның ізбасары Адриан Траянның шығыстағы бағындырылған жерлерін парфтарға қайтарды, олармен бейбіт және достық қарым-қатынаста өмір сүруді жөн көрді. Кейіннен Луций Верус және Септимий Север басқарып, Месопотамияға рим шабуылдары жасалды, нәтижесінде Месопотамияның рим провинциялары мен Осроиннің жаңа ассириялық мемлекеті құрылды. Ашшур Сасани империясының Ардашир I-і тарапынан б.з. 240 жылы басылып алынып, тоналды, содан кейін қала көбінесе қиратылды және халқы шашырап кетті.
The city revived during the Parthian Empire period, particularly between 150 BC and 270 AD, its population expanding and it becoming an administrative centre of Parthian ruled Assuristan. Assyriologists Simo Parpola and Patricia Crone suggest Assur may have had outright independence in this period. New administrative buildings were erected to the north of the old city, and a palace to the south. The old temple dedicated to the national god of the Assyrians Assur (Ashur) was rebuilt, as were temples to other Assyrian gods. Assyrian Eastern Aramaic inscriptions from the remains of Ashur have yielded insight into the Parthian era city with Assyria having its own Mesopotamian Aramaic Syriac script, which was the same in terms of grammar and syntax as that found at Edessa and elsewhere in the state of Osroene. German semiticist Klaus Beyer (1929 2014) published over 600 inscriptions from Mesopotamian towns and cities including Ashur, Dura Europos, Hatra, Gaddala, Tikrit and Tur Abdin. Given that Christianity had begun to spread amongst the Assyrians throughout the Parthian era, the original Assyrian culture and religion persisted for some time, as proven by the inscriptions that include invocations to the gods Ashur, Nergal, Nanna, Ishtar, Tammuz and Shamash, as well as mentions of citizens having compound names that refer to Assyrian gods, such as ʾAssur ḥēl (Ashur [is] my strength), ʾAssur emar (Ashur decreed/commanded), ʾAssur ntan (Ashur gave [a son]), and ʾAssur šma' (Ashur has heard; cf. Esarhaddon). The Roman historian Festus wrote in about 370 that in AD 116 Trajan formed from his conquests east of the Euphrates the new Roman provinces of Mesopotamia and Assyria. The existence of the latter Roman province is questioned by C. S. Lightfoot and F. Miller. In any case, just two years after the province's supposed creation, Trajan's successor Hadrian restored Trajan's eastern conquests to the Parthians, preferring to live with him in peace and friendship. There were later Roman incursions into Mesopotamia under Lucius Verus and under Septimius Severus, who set up the Roman provinces of Mesopotamia and the Neo Assyrian kingdom of Osroene. Assur was captured and sacked by Ardashir I of the Sasanian Empire 240 AD, whereafter the city was largely destroyed and much of its population was dispersed.
Ассурға қауіп төндіреді
Бұл нысан 2003 жылы ЮНЕСКО-ның қауіпті Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Сол кезде нысанға үлкен масштабты бөгет құрылысының қауіп төндіріп тұрғандығы белгілі болды, ол ежелгі археологиялық нысанды суға батыруы мүмкін еді. 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін бөгет жобасы тоқтатылды. 2015 жылы Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті (ISIL) ежелгі нысанды қоршаған аумақты басып алды. ISIL Хатра, Хорсабад және Нимруд қалалары сияқты бірнеше ежелгі тарихи орындарды қиратқандықтан, Ассур да қиратылуы мүмкін деген қауіп туды. Кейбір деректерге сәйкес, Ассур цитаделі 2015 жылдың мамырында ISIL мүшелері қолдан жасалған жарылғыш құрылғыларды пайдаланып жойылды немесе ауыр зақымдалды. 2016 жылдың желтоқсанында ирактық әскерлер аймақты қайта басып алғаннан кейін AP агенттігінің хабарлауынша, содырлар қаланың әсем кіреберіс аркаларын бұзуға тырысты, бірақ олар тұрды және жергілікті тарихшы бұл зақымды "ұсақ" деп сипаттады. 2017 жылдың ақпан айынан бастап топ бұл нысанды бақылауда ұстамайды; алайда, археологтар бағалау жүргізу үшін қауіпсіздік деңгейі жеткіліксіз.
The site was put on UNESCO's List of World Heritage in Danger in 2003, at which time the site was threatened by a looming large scale dam project that would have submerged the ancient archaeological site. The dam project was put on hold shortly after the 2003 invasion of Iraq. The territory around the ancient site was occupied by the Islamic State of Iraq and the Levant (ISIL) in 2015. Since ISIL had destroyed a number of ancient historical sites, including the cities of Hatra, Khorsabad, and Nimrud, fears rose that Assur would be destroyed too. According to some sources, the citadel of Assur was destroyed or badly damaged in May 2015 by members of ISIL using improvised explosive devices. An AP report from December 2016 after the Iraqi forces had retaken the area, said that the militants tried to destroy the city's grand entrance arches, but they remained standing and a local historian described the damage as "minor". As of February 2017, the group no longer controls the site; however, it is not secure enough for archaeological experts to evaluate.