Кіріспе
Принс-Эдвард аралы темір жолы (PEIR) – Принс-Эдвард аралындағы (PEI) тарихи канадалық темір жол. Темір жол аралдың батысындағы Тигништен шығысындағы Эльмираға дейін созылып, Борден-Карлтонның пойыз паромдық догына, Шарлоттаун қаласына, Монтегью мен Джорджтаунға және бастапқы шығыс терминалы – Саурис қаласына қызмет көрсетті. Шарлоттауннан үлкен тармақ Оңтүстік жағалаудағы Мюррей-Харборға қызмет етті. Құрылыс 1871 жылы басталды, бірақ шығындар келесі жылға қарай үкіметтің банкротқа жақын болуына себеп болды, бұл ПЭИ-дің Конфедерацияға қосылуына ықпал етті. Жұмысты Канада үкіметінің темір жолдары жалғастырып, 1880-жылдардың ортасына қарай аяқтады. PEIR, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, көп пайдаланылды, бірақ көптеген теміржолдар сияқты 1970-ші жылдары пайдалану азайды. Жол 1989 жылдың 31 желтоқсанында ресми түрде жабылды және 1990-1992 жылдар аралығында рельстер алынып тасталды. Бұл жабылуға қарсылық танытпағаны үшін провинциялық үкімет жол желісін жаңартуға 200 миллион доллар біржолғы төлем алды. 1994 жылы провинциялық үкімет мүлікті сатып алды, ал қазір жолдың 75 пайызы Конфедерация жолының теміржол жолы жүйесінің негізін құрайды. Жолдың шығыс бөлігіндегі Эльмира станциясы қазір Эльмира теміржол мұражайы ретінде пайдаланылуда.
The Prince Edward Island Railway (PEIR) was a historic Canadian railway in Prince Edward Island (PEI). The railway ran tip to tip on the island, from Tignish in the west to Elmira in the east, with major spurs serving Borden Carleton's train ferry dock, the capital in Charlottetown, Montague and Georgetown and the original eastern terminus at Souris. A major spur from Charlottetown served Murray Harbour on the south coast. Construction began in 1871 but costs almost bankrupted the government by the next year, a problem that helped pave PEI's entrance into Confederation. The work was picked up by the Canadian Government Railways and largely completed by the mid 1880s. The PEIR saw heavy use, especially during World War II, but like many railways saw declining use through the 1970s. The line officially closed on 31 December 1989 and the rails removed between 1990 and 1992, with the provincial government receiving a one time payment of $200 million to upgrade the road network in exchange for not opposing the closure. The provincial government purchased the properties in 1994, and 75 per cent of the route now forms the basis of the Confederation Trail rail trail system. The station in Elmira at the eastern end of the line is now used as the Elmira Railway Museum.
Құрылыс
ПЭИР құрылысы 1871 жылы басталды, ақырында оны Канада қаржыландырды. Желі бастапқыда 3 фут 6 дюймдік рельс енімен салынды, және бас инженер Джон Эдвард Бойдтың қадағалауымен жүргізілді. Бойд – Сент-Джон, Нью-Брансуик қаласының тумасы, ол 1860 жылдары алғаш рет Нью-Брансуик темір жолы үшін тар рельс енін қолдануды ұсынған, сондай-ақ Онтариодағы Торонто, Грей және Брюс темір жолының, Торонто және Ниписсинг темір жолының алғашқы сараптамаларын жүргізуге жауапты болды. PEIR жиі сынға ұшырады, себебі оның жолы тым қияңдап, шарлап салынған, мұның себебі миль басына төленетін құрылыс мердігерлерінің жұмысы деп есептелді; сонымен қатар, бұл төбелер мен кедергілерді айналып өту арқылы қажетті топырақ жұмыстарын және қазбаларды азайту есебінен үнемдеудің нәтижесі де болуы мүмкін. Бір кезде әр 4 шақырымдық теміржол учаскесіне бір теміржол станциясы шамасында келді. Басты желі солтүстік-батыстағы Альбертон портын (кейіннен Тигнишке дейін ұзартылды) Нортумберленд бұғазындағы Саммерсайд, Шарлоттаун, Джорджтаун және Сорис порттарымен байланыстырды. 1872 жылға қарай құрылыс бойынша жиналған қарыздар колонияның банкротқа ұшырауына әкелуі мүмкін еді.
Канаданың мемлекеттік темір жолдары
Осылайша, Канада үкіметі 1874 жылы PEIR-ді мұра етті, дәл сол кезде стратегиялық қысқы порттарын – Канаданың теңіз жағалау провинцияларын Орталық Канадамен байланыстыратын колонияаралық теміржол (IRC) құрылысы жүріп жатқан еді. Жаңа локомотивтер Ұлыбританиядан және канадалық өндірушілерден, сонымен қатар жаңа вагондар сатып алынды. 1885 жылы Шарлоттаун-Саммерсайд магистралін Эмеральд-Джанкшн арқылы Нортумберленд бұғазындағы тағы бір порт – Кейп-Траверспен байланыстыратын жаңа желі салынды. Кейп-Траверстен мұз қайықтары қыс айларында Абегвейт бұғазын кесіп, Нью-Брансуиктің Кейп-Торментин портына дейін жүретін. Шарлоттауннан Мюррей-Харборға дейін шығысқа қарай тағы бір жаңа желі салынды, оның бір бөлігі Хиллсбороу өзені арқылы көпір салуды қамтыды, ал осы көпір құрылысына Нью-Брансуиктегі Ньюкасл қаласындағы Мирамичи өзені арқылы салынған бұрынғы IRC көпірі пайдаланылды. Осы кезеңде PEIR желілерінен Вернон-Бридж, Монтег және Эльмираға қосымша тармақтар салынды. 1915 жылдан 1918 жылға дейін PEIR және IRC бірлесіп Канада үкіметінің теміржолдары (CGR) деп аталды, бірақ әр компания өздерінің жеке корпоративтік мәртебесін және басқаруын сақтап қалды. PEIR үшін ең маңызды өзгеріс 1915 жылы болды, ол кезде федералды үкімет «Принс-Эдвард аралы» деп аталған жаңа мұзды бұзатын теміржол паромдық кемеге тапсырыс берді. Кеме Ұлыбританиядан 12 вагонға арналған сыйымдылықпен келді, алайда, Порт-Борден мен Кейп-Торментиндегі порттық инфрақұрылым кемені қабылдауға дайын болуы 1917 жылға дейін күтілді. Осы уақыт аралығында «Принс-Эдвард аралы» Джорджтаун мен Шарлоттауннан Нова-Скоцияның Пиктоу портына қызмет көрсетуді тағы екі жылға созды. Бордендегі жаңа паром портын салу үшін Кейп-Траверс-Эмеральд-Джанкшн желісіне өзгерістер енгізілді, Борденге дейін жаңа желі салынды, сонымен қатар вагон тұрағы және басқа да қосымша құрылыстар бой көтерді. Кейп-Траверс желісі Борденге көшірілгеннен кейін көп ұзамай тоқтатылды. Осыған дейін PEIR толығымен дербес жүйе болып келді, материктік Солтүстік Америка теміржолдарымен байланысу қажеттілігі болған жоқ. 1917 жылы вагон тасымалы басталғаннан кейін Борденнен Шарлоттаун мен Саммерсайдқа дейінгі желілер екі габаритті болды, бұл оларға стандартты габариттегі (sg) және PEIR-дің тар габариттегі (3 фут 6 дюйм) вагондарды қабылдауға мүмкіндік берді.
Канадалық ұлттық теміржолдар
1918 жылдың қыркүйегінде CGR (PEIR-ді қоса алғанда) басқару жаңадан ұлттықтандырылған Канаданың Солтүстік темір жолына (CNoR) берілді. Бұл компаниялар 1918 жылдың желтоқсанында федералды үкімет құрған жаңа мемлекеттік корпорация – Канаданың Ұлттық темір жолдары (CNR) тарапынан қабылданып алынды. 1923 жылға қарай CNR аясында барлық корпоративтік ұйымдар өз қызметін тоқтатты. CNR басқаруды қабылдағаннан кейін көп ұзамай Принс-Эдвард аралындағы барлық тар тетікті жолдарды стандартты тетікке ауыстыру туралы шешім қабылданды. Бұл 1924 жылы Тигништен Шарлоттаунға дейін аяқталды, ал провинцияның шығыс бөлігіндегі қалған желілер 1926 жылы аяқталды, Мюррей-Харбор желісінен басқа, ол 1930 жылдың қыркүйегінде стандартты тетікке ауыстырылды. Принс-Эдвард аралындағы соңғы маңызды темір жол құрылысы 1930-шы жылдардың басында болды, ол кезде Хиллсбороу өзенінің көпірі Мюррей-Харбор желісін Хиллсбороу өзені арқылы өткізе алмады, себебі ол ауыр стандартты тетік вагондарын көтере алмады. Сондықтан, Маунт-Стьюарт және Джорджтаун желілерінің Maple Hill Junction тоғысынан Lake Verde Junction тоғысында Мюррей-Харбор желісімен қосылатын 10 миль (16 км) ұзындықтағы қосымша жол – Short Line салынды. 1951 жылы Хиллсбороу өзенінің көпірі тіпті ең жеңіл локомотивтер мен вагондарды тасымалдауға да жеткіліксіз деп танылды, сондықтан жол алынып тасталды, ал Шарлоттаун портының қарсы жағындағы Саутпортқа жетуге тырысатын пойыздар Маунт-Стьюарт тоғысы және Short Line арқылы 30 миль (48 км) жол жүруге мәжбүр болды. CNR екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Принс-Эдвард аралында белсенді жұмыс істеді, Самерсайдтың батысындағы Сент-Элеанорстан жаңа әуе күштері базасын (CFB Summerside) қамтамасыз ету үшін 2 миль (3 км) ұзындықтағы қосымша желі салынды, сондай-ақ Тигништегі радар базасын және Саммерсайд пен Тигниш арасындағы ұшу мектебін жабдықтау үшін темір жол пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Солтүстік Америкада дизельдік локомотивтердің қолданылуының артуы CNR-ді 1940-шы жылдардың соңында провинцияға көмір тасымалдау шығындарын үнемдеу мақсатында Принс-Эдвард аралындағы барлық операцияларын дизельдік локомотивтерге көшіруге мүмкіндік берді. Бұл Принс-Эдвард аралы темір жолдарының қалған Канада бу локомотивтері толықтай тоқтатылғаннан бір он жыл бұрын дизельдік локомотивтерге ие болғанын білдірді, бұл провинцияға Канада темір жолы тарихындағы алғашқы өңірлік дизельдік жобалардың бірі ретінде ерекше орын берді.
Автомобильдер мен жүк көліктерінің өсуі
Автомобильдердің танымалдылығының артуы және үкімет қаржыландыратын жыл бойы қолданылатын автомобиль жолдарының пайда болуы 1950-ші және 1960-шы жылдары жолаушылар теміржол тасымалының күрт төмендеуіне әкелді. Принс-Эдвард аралындағы соңғы жолаушылар пойызы 1968 жылы жүріп өтті, одан кейін автобустармен ауыстырылды. CN (1960 жылы атауы Канаданың Ұлттық темір жолы болып өзгерді немесе CN аббревиатурасымен белгіленді) Принс-Эдвард аралының экономикасында маңызды рөл атқарды, жүк және жолаушылар теміржол (кейін автобус) қызметтерін ұйымдастырудан бастап, компанияға тиесілі және басқарылатын үлкен паром паркіне дейін қызмет көрсетті. Паром жүйесі ерекшелігі – Британдық Солтүстік Америка актісіндегі Канада конфедерациясының "Одақ шарттарына" сәйкес, Принс-Эдвард аралына "тиімді бу кемелер қызметін" ұсыну міндеті болды. Бұл үшін мұзды кемелерді пайдалану қажет болды, олардың кейбіреулері бір кезде әлемдегі ең ірілерінің бірі болды.
Құлдырау
Жүк көліктері көп ұзамай Принс-Эдвард аралындағы жүк тасымалының көлемін азайта бастады, әсіресе CNR көбірек автомобильдерді қабылдау үшін паром жүйесін жақсартқанда. 1970 жылдары картоп жинағы сияқты маңызды ауыл шаруашылығы тауарлары әр маусым сайын жүк машиналарына көшіріле бастады. Осының салдарынан CN провинциядағы теміржол инфрақұрылымын жақсартуға капитал салудан көбірек бас тарта бастады. "Базардан шығару" стратегиясының классикалық мысалы ретінде, CN-нің нашарлаған теміржол жағдайы жүк көліктеріне қызмет көрсетудің одан әрі азаюына әкелді. 1980 жылдардың басында CN Принс-Эдвард аралындағы теміржол операцияларының аяқталуға жақын екенін анық көрсетті, бірақ аралдық және федералдық деңгейдегі саясатшылар CN-ді одан бас тартудан үлгерді. 1957 және 1965-1969 жылдары Абегвейт бұғазы арқылы автомобильдік және теміржолдық жарық салу әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1985-1986 жылдары тұрақты байланыс туралы қайтадан сөз болғанда, CN Принс-Эдвард аралындағы теміржол қызметін тоқтатуға жасаған тырабын күшейтті.
Сақтау
1975 жылы Эльмирадағы темір жол станциясы аралдағы алғашқы темір жол мұражайы ретінде қайта ашылды. Мұражай нақты Эльмира темір жол станциясында орналасқан. Мұражайға бастапқыда Канада Ұлттық темір жолының екі жолаушы вагоны кірді: бір ағаш қаптамалы жүк вагоны және темір жол пошта вагоны (RPO). 1990 жылдары өрт салдарынан жүк вагоны қирады. Шамамен он жылдан кейін RPO тозуына және сақтау жұмыстарының жетіспеуіне байланысты жойылды. Жүк вагонының доңғалақтары әлі де мүлікте сақталған. 2000 жылдардың ортасына дейін Эльмирадағы облыстық темір жол мұражайында бірнеше темір жол вагондары қойылған, бірақ PEI Мұражай және Мәдениет қорының немқұрайлылығына байланысты кейіннен олар жойылды. 2009 жылы бұрынғы CN кабозасы 78431 сатып алынып, мұражайға жеткізілді. 1990 жылы бірнеше жыл бұрын Саммерсайдқа сыйға берілген дизель локомотиві (MLW RSC 14 класы, 1767 нөмірі) жақын жердегі Кенсингтонға көшіру қажет болды. Қазіргі уақытта қолданылмайтын болғанымен, екі аралықтағы темір жолдың рельстері сақталған, жергілікті жолдардағы бірнеше деңгейлі өткелдерде рельстер алынып тасталған. Локомотив құрылыс техникасымен осы жолдардың үстіне салынған уақытша рельстер арқылы жаңа орнына сүйретілді, онда ол қазіргі уақытта қоғамдық темір жол мұражайының бөлігі ретінде қойылған. Бұрынғы Кенсингтон темір жол станциясы Канаданың Ұлттық тарихи ескерткіші деп жарияланды. Тағы бір темір жол вагоны қазіргі уақытта Борден Карлтон станциясында қалпына келтірілуде. Бұл вагон – фанерамен қапталған, бұрынғы CNR кабозасы және темір жол станциясының көшірмесіне жақын орналасқан. Екеуі де Конфедерация көпірінен көрінеді. Шарлоттаунның Шервуд жолындағы Island Construction компаниясының жерінде екі бұрынғы темір жол цистернасы орналасқан. Екі цистерна да темір жолға жақын орналасқан, оларды жолдан оңай көруге және суретке түсіруге болады. Бұл цистерналардың әрқайсысының ұзындығы 36 фунт. PEI-де темір жолдың соңғы жылдары осы цистерналар Борден темір жол ауласында тұрып, паромдар үшін отын майын сақтауға пайдаланылды. Екі цистерна да ашық көк түске боялған (темір жол қызметінде болған кездегі түс схемасы).
Бағыт
PEIR-дің батыс жағы Тигништен басталады, ол қаланың орталық өзегін құрайтын Чёрч-стритке тікелей жапсарлас. Батысқа қарай созылған қиылыс бұрылыс қызметін атқарады, солтүстікке қарай Мейпл көшесіне дейін жетеді. Желі бастапқыда қаладан батыс-оңтүстік-батысқа қарай бағытталса, жақын арада Альбертон станциясының солтүстік жиегіне қарай оңтүстікке бұрылады. Бұл жерде желі өзіне қайта оралып, кіреберіс желісіне параллель, батыс-солтүстік-батыс бағытында қаладан шығып кетеді, бұл оның кейінгі кеңейтілуінің салдары. Алғашқыда желі қала арқылы Нортпорт портына дейін оңтүстікке қарай созылған. Нортпортқа дейінгі желі кеңейтілген кезде пайда болған тік бұрышта үлкен қиылыс салынғаннан кейін қосымша желіге айналдырылды. Желі батысқа қарай жалғасады, Каскумпек шығанағын айналып өтеді, ол батысқа қарай біршама қашықтыққа дейін ішке қарай созылады. Бұл желі Элмздейл мен О'Лири арқылы өтеді, онда ол шығысқа және оңтүстікке қарай бұрылып, Веллингтоннан өтеді (және Веллингтон станциясын құрайды). Бұл жерден ол Саммерсайдқа қарай бұрылады. Саммерсайдтың батысында, әуежайдың шығыс жағында Саммерсайд әуежайына қызмет көрсету үшін қосымша желі құруға арналған қиылыс салынды. Желі Саммерсайдтан шығысқа қарай Нью-Аннан аймағына дейін жалғасады, онда бірнеше ірі картоп өңдеу зауыттары салынды. Бүгінде бұл жерде Кавендиш Фармз компаниясының ірі зауыттары орналасқан, олар осы аймақта екі ондаған зауытты басқарады. Желі Кенсингтон арқылы өтеді, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Эмеральд қиылысына жетеді, онда қосымша желі Борден Карлтонға, бұрынғы паромдық терминалдарға бағытталған. Қиылыстан шығысқа қарай жалғасатын желі Шарлоттаунның солтүстігінде орналасқан Роялти қиылысына дейін шығыс және оңтүстікке қарай созылады. Бұл жерде қала орталығына қызмет көрсететін қосымша желі құрылды. Желі Шарлоттауннан шығыс-солтүстік-шығысқа қарай Стьюарт тауына дейін жалғасады, онда қаладан батысқа қарай бұтақтанады. Негізгі желі солтүстік-шығысқа қарай жалғасады, ал үлкен қосымша желі оңтүстікке бұрылып, Монтегю қиылысына дейін оңтүстік-батысқа қарай созылады. Мұнда қосымша желі Монтегюге оңтүстік-батысқа, ал Джорджтаунға оңтүстік-шығысқа қарай бұтақтанады. Негізгі желі Стьюарт тауынан шығып, Морелл арқылы өтеді және қаланың шығыс жағында аралдың солтүстік жағалауымен қатар жүреді, Сент-Питер шығанағына дейін созылады. Бұл жерде ол жағалаудан шығып, Гармония қиылысына дейін шығысқа қарай жалғасады, онда ол бастапқыда батысқа, содан кейін Соуриске дейін қысқа жолмен оралады. Гармония қиылысы Соурис желісін қосымша желіге айналдырды, ал негізгі желі шығысқа қарай Елмирадағы соңғы нүктесіне дейін жалғасты. Батыс жағындағыдай, Елмираның батысындағы қиылыс және қосымша желі пойыздарға бұрылуға мүмкіндік берді. Мюррей Харбор желісі Шарлоттаундағы негізгі желілік қосымша желінің соңынан басталып, Хиллсборо өзенінің көпірінен (алғашқы тіректері әлі де көрінеді) өтеді, содан кейін Бунбери арқылы солтүстік-шығысқа қарай күрт бұрылады. Бұл жерден ол шығысқа қарай Верде көліне дейін созылады, онда қосымша желі Вернон көпіріндегі үлкен айналымға дейін қысқа қашықтыққа оңтүстікке қарай созылады. Хиллсборо көпірінің жабылуымен, бірінші көпірдің шығысында екінші қиылыс салынды, ол Солтүстікке қарай жүретін қысқа желіге бұтақтанады, Монтегю / Джорджтаун қосымша желісімен Маунт-Стьюарт тауының оңтүстігінде, Мейпл-Хилл маңында кездеседі. Мюррей Харбор желісінің негізгі желісі Эрмитаждан оңтүстікке бұрылмас бұрын, қысқа уақыт шығысқа қарай жалғасады, содан кейін оңтүстік жағалаудағы Белль өзеніне кездескенде, Мюррей Харборға дейін қалған арақашықтықты жалғастырады. Кейін Вуд аралдарына Белль өзені аймағында қосымша желі салынды. PEIR-дегі қосымша желілер жиынтығы - толыққанды түрде теміржол жолына айналдырылмаған жалғыз аймақ, қазіргі уақытта бірнеше бөлімдері дамытылмаған. Осы дәуірдегі көптеген желілер сияқты, теміржолдың бар жолды кесіп өткен жерінде, әдетте, шағын тоқтау қалалары пайда болды. Бұл атаулар көбінесе "қиылыс", "өтпе" немесе "станция" терминдерін өздерінің атауларының бір бөлігі ретінде қамтиды. Олардың көбі картада есім ретінде ғана сақталған, ал үйлер көптен бері жойылып кеткен. Жақында ғана тоқтатылғандықтан, әсіресе теміржол жолын қайта құру аясында жөндеу жұмыстары жүргізілгендіктен, PEIR бағыты әуе және спутниктік суреттерде жақсы көрінеді.