Кіріспе
Григо́рий Алексе́евич Явли́нский (Григо́рий Алексе́евич Явли́нский; 1952 жылғы 10 сәуірде туған) – ресейлік экономист және саясаткер. Ол түрлі деңгейдегі Кеңес және Ресей үкіметтерінде, соның ішінде Мемлекеттік Думада көптеген лауазымдарды атқарған. Явлинский 500 күндік бағдарламаның авторларының бірі – кеңестік режимді еркін нарықтық экономикаға көшіру жоспары, сондай-ақ оппозициялық «Яблоко» партиясының бұрынғы жетекшісі. Ол Ресей президенттігіне үш рет үміткер болған. 1996 жылы ол Борис Ельцинге қарсы шығып, дауыстардың 7,3%-ын алып төртінші орынға ие болды. 2000 жылы Явлинский Владимир Путинге қарсы шығып, дауыстардың 5,8%-ын алып үшінші орынға ие болды. 2012 жылғы президенттік сайлауда Ресей билігі оған президенттікке қатысуына тыйым салды, бірақ ол кандидатурасын тіркеу үшін Ресей азаматтарының 2 миллион қолтаңбасын жинаған болатын. Явлинский 2018 жылғы президенттік сайлауда «Яблоко» партиясынан Ресей президенті лауазымына кандидат болды, ол Путинге қарсы шығып, сайлау нәтижесі бойынша дауыстардың 1,05%-ын жинады. Партиясы оның көптеген сайлау нәтижелерін заң бұзушылықтар туралы нақты айыптауларға байланысты мойындамады. Явлинский Ресей Ғылым академиясының Орталық экономикалық-математикалық институтында экономика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады, оның тақырыбы – «Ресейдің әлеуметтік-экономикалық жүйесі және оны жаңғырту мәселесі». Қазір ол Ұлттық зерттеу университеті – Жоғары экономика мектебінің профессоры.
Grigory Alekseyevich Yavlinsky (Григо́рий Алексе́евич Явли́нский; born 10 April 1952) is a Russian economist and politician. He has held numerous positions in the Soviet and Russian governments across different levels, including in the State Duma. Yavlinsky was one of authors of the 500 Days Program, a plan for the transition of the Soviet regime to a free market economy, and is the former leader of the opposition Yabloko party. He has run three times for Russia's presidency. In 1996 he ran against Boris Yeltsin, finishing fourth with 7.3% of the vote. In 2000 Yavlinsky ran against Vladimir Putin, finishing third with 5.8%. In the 2012 presidential election he was prevented from running for president by Russian authorities, despite collecting the necessary 2 million signatures of Russian citizens for his candidacy. Yavlinsky was Yabloko's candidate for Russian President in the 2018 presidential election, when he ran against Putin and got 1.05% of the vote, according to the results. Many of the election results were not recognised by his party due to corroborated allegations of irregularities. Yavlinsky holds a PhD in economics from the Central Economic Mathematical Institute of the Russian Academy of Sciences; his doctoral dissertation was entitled "The socio economic system of Russia and the problem of its modernisation". He is a professor at the National Research University Higher School of Economics.
Ерте өмір және мансап
Явлинский Львов қаласында, Украина КСР-інде еврей ата-анасының отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Алексей Явлинский офицер, ал анасы Вера Наумовна институтта химия пәнінің мұғалімі болды. Оның ата-анасы Львовте жерленген, ал ағасы Михаил әлі де сол жерде тұрады. Ол Токамакты ойлап тапқан ядролық физик Натан Явлинскиймен туысқан. 1990 жылдың қазан айында оның бағдарламасы жүзеге асырылмайтыны белгілі болғаннан кейін Явлинский үкіметтен кетті. Содан кейін ол өзінің жеке ой-толық орталығы - ЭПИЦентрін құрды, ол өзінің 500 күндік командасының көптеген мүшелерін біріктірді, олар Яблокодағы болашақ серіктестері болды (Сергей Иваненко, Алексей Мельников, Алексей Михайлов және т.б.). 1991 жылы тамызда Горбачев пен Ельцинге қарсы жасалған төңкеріс жеңілгеннен кейін, ол Кеңес үкіметі орнына жұмыс істейтін Ұлттық экономиканы басқару комитетінің төрағасының орынбасары болып тағайындалды. РСФСР-дің жаңа президенті Борис Ельцин Явлинскийді үкіметке қайта оралуын сұрады және оны премьер-министр етіп тағайындауды да қарастырды. Бұл рөлде Явлинский кеңестік республикалар арасындағы экономикалық одақ туралы сәтті келіссөздер жүргізді. Келісімге 1991 жылы 18 қазанда Алма-Ата қаласында он екі республика өкілдерінің қол қоюымен қол қойылды. Алайда, Ельцин Кеңес Одағының ыдырауына және бұрынғы Кеңес республикалары арасындағы барлық саяси және экономикалық байланыстардың үзілуіне әкелген Беловеж келісімдеріне қол қойғаннан кейін, Явлинский Ельциннің әрекеттеріне наразылық білдіру үшін тағы да кетті. Бір жылдан кейін Явлинский өзінің саяси мансабын бастады. 1992 жылы Явлинский сол кездегі Нижний Новгород облысының губернаторы Борис Немцовтың кеңесшісі болды. Явлинский Немцов үшін өңірлік экономикалық реформалар бағдарламасын әзірледі.
Ельцин әкімшілігінің қызметі (1993-2000)
1993 жылы Ельцин мен парламент арасындағы шок терапиясы бағдарламасына байланысты шиеленіс күшейген кезде, Явлинский сайлауларда әлеуетті президенттік кандидат ретінде жоғары рейтингке ие болды және жемқорлықпен байланысы жоқ тәуелсіз, орталық саясаткер имиджін қалыптастырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында ол Ельцин мен парламент арасында келісімге келуге тырысқан жоғары саяси қайраткерлер тобына қосылды. Алайда, 3 қазанда Мәскеу көшелерінде қақтығыс басталғаннан кейін, ол Ельцинді көшедегі тәртіпсіздік жасаушыларға және парламенттің басқа қарулы қолдаушыларына күш қолдануға шақырды. Ельцин жаңа парламент сайлауын және конституциялық референдумды 1993 жылдың 12 желтоқсанына белгілеген кезде, Явлинскийдің өз партиясы болмағандықтан, сайлау блогын асығыс құруға тура келді және ол бар болған партияларды негізін қалаушылар ретінде қабылдауға мәжбүр болды. Оның блогын үш партия – Ресей Федерациясының Республикалық партиясы, Ресейдің Социал-демократиялық партиясы және Ресейдің Христиан-демократиялық партиясы құрды, олардың барлығы да көптеген мәселелерде Ельциннің лагеріне жақын тұрды. Блокқа алғашқы атауды Явлинский, Юрий Болдырев (бұрынғы Мемлекеттік бақылаушы және көңілі толмаған демократ) және Владимир Лукин (сол кезде Ресейдің АҚШ-тағы елшісі) берді, осы атау "Явлинский Болдырев Лукин" деп қысқартылды – ЯБЛОКО. Болдырев 1995 жылы өндірісті бөлісу туралы келісімдерге қатысты заң жобасы бойынша Явлинскиймен келіспей, блоктан шығып кеткеннен кейін атау сақталды, бірақ енді ол "Явлинский блогы" деп түсіндірілді. 1995 жылы Думадағы "Яблоко" фракциясы 2001 жылы саяси партия ретінде қайта құрылған өзінің саяси бірлестігін құрды. 1998 жылдың қыркүйегінде Ресейдің 1998 жылғы қаржылық дағдарысы Сергей Кириенконың үкіметін құлатқаннан кейін Явлинский Евгений Примаковтың кандидатурасын ұсынды, ол Ельциннің, оның отбасы мен жақындарының қарсылығына қарамастан премьер-министр болып сайланды. Бұл саяси тұрақсыздықты шешуге көмектесті және көптеген адамдар Примаковты экономиканы хаостан құтқарып, Владимир Путиннің кезінде жалғасқан өнеркәсіптік өндірістің қалпына келуіне көмектескен деп есептейді. Алайда Явлинский Примаковтың коммунистер басымдығы бар үкіметінде әлеуметтік саясат жөніндегі вице-премьер болып тағайындалуын қабылдамады және көп ұзамай либералдық жақтағы сыншыларының қатарына қосылды. Кейін 1999 жылы Явлинский Примаковты Кеңес Одағының басшысы Леонид Брежневтің тұрақтанған кезеңіне оралу деп сынады. Интерфакс агенттігі оның бірде: "Брежневтің бұл үкімет жүргізу стилі бізге мүлдем жарамайды" деген сөзін келтірді. Явлинский Примаковтың қазіргі заманғы экономиканы түсінбейтін коммунистер мен басқа да солшылдарға тым көп сенеді деп мәлімдеді. Алайда Явлинский Ельцинге бүкіл үкіметті жұмыстан босатуға қарсы ескертті, өйткені ол бұл Мемлекеттік Думамен жанжалға әкеліп соқтырады, нәтижесінде Примаков премьер-министр болып тағайындалды деп сенді. 1999 жылдың мамыр айында Явлинский Елцинді импичментке тарту үшін Коммунистік партиямен бірікті. Бұқаралық ақпарат құралдарында Дума импичмент процедурасын бастаса, Ельцин коммунистер қолдаған премьер-министр Евгений Примаковтың кабинетін таратып, жауап қайтаратыны туралы әртүрлі болжамдар айтылды. Бұл саяси дағдарысқа және Думаның ықтимал таратылуына әкеліп соқтыратын еді, сондай-ақ Примаков Ресейге өткен жазда әкелген саяси тұрақтылыққа қауіп төндіретін еді. Импичментке қатысты төрт айыптаудың ішінде, Елцинді Чечнядағы соғысқа байланысты билікті теріс пайдаланғаны үшін айыптаған айыптау екі партияның да ең көп қолдауын алды. Явлинский бұл барлық саясаткерлер өз іс-әрекеттері үшін жауап беретінінің ескертуі екенін айтты. Коммунистер келісімге келіскен кезде, Явлинский оларға шабуыл жасап, қалған айыптауларды саяси себептермен тудырылған деп жоққа шығарды. Ол Ельциннің реформалар кезінде елді банкротқа дейін жеткізген қателіктер жасағанын, бірақ бұл Ресейді жоюға деген ниетінен емес, өзінің өткенімен үзіліс жасай алмауынан болғанын, сондай-ақ ол ешкімді жоюға немесе жоюға ниеттенбегенін, мұндай мақсаты болмағанын айтты. Қорыта айтқанда, Явлинский былай деп мәлімдеді: "Осындай бейжайлық пен салғырттық – коммунистік большевик басшыларының ұзақ жылдар бойы сақталып келген дәстүрі, олардың қатарынан ол (Ельцин) өсті және оның өмірбаяны олармен байланысты. Сталин басқарған коммунистік режим түрлі ұлттан шыққан ондаған миллион азаматтарды қасақана өлтірді. Тарихындағы басшылары мен батырлары ретінде Ленин мен Сталинді жариялаған партия, адамзатқа қарсы жасалған зұлымдықтарға жауапкершілікті цинизммен қабылданады." Явлинскийдің Мемлекеттік Думаның барлық 46 депутаты Чечен соғысы бойынша айыптауға бірауыздан дауыс беретіні туралы қайталап айтқан сөздеріне қарамастан, сегіз депутат Ельциннің жағына өтті. Нәтижесінде импичмент процедурасын бастау үшін қажетті екі үшін бір бөлігінен (300 дауыс) 17 дауыс жетіспеді. 1996 және 2000 жылдары Явлинский партиясы мен басқа ұйымдардың қолдауымен президенттікке кандидат болды. 1996 жылғы президенттік сайлауда ол төртінші орынды алып, дауыстардың 7,3% дауысын алды.
Путиннің бірінші және екінші әкімшілігінің қызметі (2000-2008)
Путиннің президенттігі кезінде Явлинский Чечнядағы мәселелерді әскери жолмен шешуге белсенді қарсылас болды. 2002 жылы ол Мәскеу театрындағы кешірімшілік дағдарысы кезінде чечен террористерімен келіссөздерге қатысты және президент Владимир Путин оның тұрақтандырудағы рөлі үшін мақтады. Оның партиясы сондай-ақ Ресейге радиоактивті қалдықтарды импорттауға қарсы науқан жүргізіп, экологиялық үкіметтік емес ұйымдармен, сондай-ақ адам құқықтары ұйымдарымен, кәсіподақтармен, әйелдер қауымдастықтарымен және этникалық азшылықтармен маңызды одақ құрды. Ол сонымен қатар Путиннің тұсындағы тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және энергетика салаларындағы реформаларын қатал сынға алды. Мемлекеттік Думадағы «Яблоко» фракциясы бірнеше рет үкіметке отставкаға кету туралы петиция ұсыну науқанын бастады. Явлинскийдің Ельциннің де, Путиннің де билігінде билікпен қарым-қатынасы қиын болды. Ол ішкі саясатты, әсіресе 2003 жылдың күзінде Михаил Ходорковскийдің қамауға алынуын сынады. Ресейдегі демократиялық еркіндіктерге жасалған шабуыл туралы ол ашық айтты және Путиннің саясаты Ельциннің саясатының тікелей жалғасы екенін мәлімдеді. 2003 жылғы Дума сайлауында «Яблоко» партиясы Думаға өту үшін қажетті 5% шектің үстінен өте алмады. Кейін Явлинский Путиннің сайлау түні оған телефон соққанын және «Яблоко» өкілдік алғанын сендіргенін еске алды. Явлинский 2004 жылғы президенттік сайлауға қатысудан бас тартты, себебі Путин сайлауды бұрмалап, оны мәнсіз етіп жіберді. 2007 жылғы Ресейдің заң шығарушы сайлауында «Яблоко» партиясы тағы да өкілдік ала алмады, содан кейін Явлинский 2008 жылғы президенттік сайлауға қайта қатысуы мүмкін деген болжам пайда болды. Алайда «Яблоко» және Явлинский эмигрант-диссидент Владимир Буковскийдің ұзақ және көбінесе символдық кандидатурасын қолдады, бірақ ол тіркелуге қажетті заңдық кедергілерді жеңе алмады. 2008 жылдың 22 маусымында Явлинский «Яблоко» партиясының 15-ші съезінде партия төрағасы лауазымынан кетіп, оның орнына Мәскеу қалалық Думасының депутаты Сергей Митрохин кандидатурасын ұсынды, ол партияның жаңа төрағасы болып сайланды. Явлинский «Яблоко» партиясының Саяси комитетінің мүшесі (ең көп дауыспен сайланды) және партияның тұрақты өкілі болып қалды, әсіресе жергілікті сайлау кампанияларында.
Қаржылық дағдарыстан кейінгі кезең (2008-2011 жж.)
ЕДМ конференциясы барысында берген сұхбатында Явлинский 20-ғасырдың аяғында – 21-ғасырдың басында барлық мемлекеттерде кең таралған ауру – мемлекеттің бизнеспен бірігуі болды деп мәлімдеді. Явлинскийдің айтуынша, бұл АҚШ-тағы экономикалық дағдарыстың басты себепшісі. Уолл-стриттің және Ақ үйдің бірігуі Барак Обаманың барлық мүмкіндіктерін тоқтатты, тек ескі экономикаға жаңа ақша салудан басқа. Мұндай тәсілдің болашағы жоқ, себебі мемлекеттік қарыз деңгейі жоғары және шешім қабылдау сапасы төмен. Явлинскийдің айтуынша, 2007–2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысы сақтандырумен қамтамасыз етілген несиелердің пайда болуымен байланысты болды, бұл мұндай несиелердің саны мен көлемінің күрт өсуіне әкелді. Егер кәсіпорын төлемсіз болса, несие берушілер сақтандыру есебінен төленеді. Бұл несиелер қауіпсіз деген ой туғызды. Алайда қарыз алушылардың сенімділігі төмендеді. "АҚШ-та өте сенімді емес несиелер көп берілген кезде, бір уақытта бірнеше қарыз алушы төлемсіз болып, сақтандыруды төлеу мүмкін болмады", – деп жазды Явлинский. "Realeconomik: The Hidden Cause of the Great Recession (and How to Avert the Next One)" кітабында Явлинский бизнестегі және саясаттағы қалыптасқан әлеуметтік принциптерге берілмей тұрақсыз жаһандық экономикаға қол жеткізу мүмкін емес деп мәлімдейді: <blockquote> Кітаптың атауы мен субтитрі оның негізгі идеясын көрсетеді: дағдарыстың себебі – қазіргі капитализмнің негізі идеалдар, мораль немесе принциптер емес, ақша мен билікке байланысты. "Realeconomik" сөзін "Realpolitik" аналогы ретінде қолданады, бұл шын мәнінде макиавеллилік принциптердің цинизмін, мәжбүрлеуді және аморальдылығын қамти отырып, практикалық ретінде маскарацияланатын саясатқа арналған кемсітуші термин. Батыс саясаткерлері, бизнесмендері мен экономистерінің бүкіл ұрпағы мораль мен экономика, этика мен саясат арасындағы қарым-қатынас туралы ешқашан ойланбай өсті. Мен ешқандай моральдық үкім шығаруға тырыспаймын: мен сипаттамалық және талдамалық болуға тырысамын. Менің мақсатым – әдетте жұрт алдында талқыланбайтын мәселелерді көрсету. Мен көз алдымызда болып жатқан оқиғаларды түсіну үшін маңызды деп санайтын нәрселерді нақты айтудың шұғыл екенін сезінемін. Ұлы дағдарыстың сипаты тек экономикалық емес, тіпті экономикалық факторларға байланысты емес. Бұл кейбір сарапшылардың айтуынша, тек қана билік пен жеке сектордың жоғары басшыларының өздеріне деген қанағатсыздығы мен парызын орындамауының нәтижесі емес. Керісінше, негізгі негіздер мен себептер қоғамның жалпы ережелері мен олардың бағынышты логикасы сияқты мәселелерге тереңірек барып, жеке және әлеуметтік құндылықтар, моральдық басшылық және қоғамдық бақылау мәселелерін, сондай-ақ олардың соңғы онжылдықтардағы эволюциясын қамтиды. Бұл мәселелер әлдеқайда маңызды және экономикалық нәтижелерге әдеттегіден гөрі үлкен әсер етеді. Көптеген адамдар ұсынғандай, осы дағдарысқа жауап берудің салыстырмалы түрде күрделі тәсілдері, мысалы, жаңа, қатаң ережелер жазу, оларды жүзеге асыруға көбірек қоғамдық бақылау жасау, кейбір қаржылық операцияларға салық салу және т.б. "Дағдарысқа ақша құю" арқылы, тіпті мыңдаған лауазымды адамдар мен кәсіпкерлердің банктік құпияларын ашу арқылы, әлдеқайда аз нәрсеге қол жеткізіледі. Бұл мәселелерді шешуге дайын шешім жоқ. Дегенмен, мен "Realeconomik" жаңадан жарылып жатқан көпіршікті, тұрақты жоғары жұмыссыздықты, "жаңа қалыпты жағдайды" (басқаша өсуге, төменгі инфляцияға байланысты экономикалық тұрақсыздық), қаржылық тұрақсыздықты, кедейліктің күрт өсуін (соның ішінде АҚШ сияқты өнеркәсіптік дамыған елдерде де), әлеуметтік тәртіпсіздікті немесе одан да қауіпті жағдайдың мүмкіндігін ойлаған кез келген адамға жаңа көзқарас береді деп үміттенемін. Экономика туралы мораль тұрғысынан айту қиын, өйткені мораль ұғымының өзі белгілі мазмұнсыз сияқты, кең ауқымды түсіндірілуге жатады және көбінесе түсініксіз. Бірақ бұл қиындықтар экономикалық талдау мен зерттеуден моральды алып тастауға жеткіліксіз себеп болып көрінеді. Экономикалық процестер мен олардың салдары туралы, әсіресе ұзақ мерзімді талдау аясында, мағыналы көзқарас беру үшін мораль мәселесіне айтарлықтай және кеңінен қарау қажет. 2011 жылғы 4 желтоқсанда өткен сайлаудың ресми нәтижесі бойынша "Яблоко" бес пайыздық кедергіден өтіп, Ресей парламентіне орын ала алмады. Алайда партия бұрынғы сайлауларға қарағанда көп дауыс жинады (3,43%), осылайша мемлекеттік қаржыландыруды қамтамасыз етті. Сонымен қатар, "Яблоко" кандидаттары үш өңірде сайланды, оның ішінде Санкт-Петербург қалалық әкімшілігіне 12,5% дауыспен және алты мандатпен өтті. Явлинский, бұл сайлауда партия тізімін басқарған, Санкт-Петербургтегі "Яблоко" фракциясын басқаруға келісті және 2011 жылғы 14 желтоқсанда мемлекеттік депутаттық мандатын алды. 2011 жылғы 18 желтоқсанда Явлинский "Яблоко" партиясының съезінде 2012 жылғы 4 наурызда өтетін Ресей президенттік сайлауына партияның үміткері болып ұсынылды. 2011 жылғы 18 қаңтарда ол Ресей Федерациясының Орталық сайлау комиссиясына сайлауға қатысу үшін қажетті 2 миллион қол қою жинады. Комиссия қол қоюларды тексергеннен кейін, қол қоюлардың фотокөшірмелері табылып, Явлинскийті үміткер ретінде тіркеуден бас тартты, ұсынған қол қоюлардың 25,66% жарамсыз деп танылды. 2012 жылғы 8 ақпанда Ресей Федерациясының Жоғарғы соты Орталық сайлау комиссиясының шешіміне қарсы Явлинскийдің шағымын қанағаттандырмады, оның үміткерлігін тіркеуден бас тарту заңды деп тапты. Өзінің сайлаудан шеттетілуіне қатысты пікір білдірген Явлинский бұл шешім саяси мотивацияланған екенін мәлімдеді. Явлинский 2011 жылғы желтоқсан – 2012 жылғы наурыздағы Ресейдегі сайлаудағы бұрмалауларға қарсы наразылықты белсенді түрде қолдады және Мәскеудегі "Әділ сайлаулар" жиналыстарында жиі сөз сөйледі. 14 және 15 мамыр күндері ол Санкт-Петербургтегі оппозиция лагері орналасқан Исаак соборы алаңына барды. Ол 6 мамыр және 12 маусымда Мәскеудегі "Миллиондық шеруге" қатысты.
Заңнама
Санкт-Петербург Заң шығарушы Ассамблеясының 5-ші шақырылымындағы депутаттар сайлауында Явлинский «Яблоко» партиясының муниципалдық тізіміндегі жалғыз кандидат болды және осыған байланысты Санкт-Петербург сайлауында партияны жетекшілік етті. Ресми деректерге сәйкес, партия 12,5% дауыс жинап, қалалық парламентте алты депутаттан тұратын фракция құрды. Ол 2015 жылдың ақпан айында қала әкімі Георгий Полтавченкоға ұсынылды. 2015 жылдың сәуірінде Явлинский «Көпқырлылықтың үйлесімі» форумына дайындық аясында өткен бірінші стратегиялық сессияда Санкт-Петербург және Ленинград облысының билік және бизнес өкілдеріне құжаттың негізгі тұжырымдамаларын таныстырды. Явлинский басқарған «Яблоко» фракциясының бес жылдық жұмысының нәтижесінде Санкт-Петербург парламенті «Яблоко» депутаттары ұсынған көптеген бастамалардың 25 пайызын (барлығы шамамен 100) қабылдады.
Ресей-Украина соғысына қарсылық
2014 жылдың ақпан айының соңында Явлинский «Ведомости» атты ресейлік бизнес-күнделігінде «Ресей өз шекарасының маңында тұрақсыздық аймағын қалыптастыруда» деген тақырыпта мақала жариялады. Ол Украинада 2013 жылдың күзіне дейін әлеуметтік келісім болғанын жазды: халық ел Еуропаға қарай бет бұрғанда Януковичке төзімділік танытуға дайын болды. Явлинский мақалада Еуропалық Одақпен серіктестік туралы келісімге қол қою алдында еуропалық бағыт елді бөліп-жармамай, керісінше, адамдарды біріктіргені анық болды деп атап өтті. Украинадағы дағдарыстың барлық ішкі себептеріне қарамастан, ол ең алдымен Ресейдегі оқиғаларға байланысты болды: «Ресейдің еуропалық жолдан түңілгеннен бас тартуы посткеңестік кеңістікте жарылыс тудырады. Украинадағы дағдарыс осы жарылыстың салдары. Ресей Украинамен бірге Еуропаға қарай жылжудың орнына, осы елді қарама-қарсы бағытқа тартуға тырысуда. Еуропалық вектордан бас тарту арқылы Ресей тұрақсыздық аймағын құрып жатыр, себебі оның барлық батыс, тіпті оңтүстік көршілері де Еуропаға ұмтылуда. Сәйкесінше, осы елдердің барлығында Ресейдің оларды тежеп, кетіп бара жатқандарына жол бермеу жоспарларына қарсы күресетін күштер болады. Ертерек немесе кейінірек, осы қателікті еуропалық емес саясаттың тұрақсыздығы Ресейдің өзіне де тиесілі болады. Мақалада ол атап айтқанда былай деп жазды: «Ресейдегі биліктегілердің Украинаға қатысты ұстанымы мен әрекеттері және ондағы оқиғаларға байланысты – ақылға сыймас саяси авантюра. Біздің ойымызша, Украинада ресейлік әскерді пайдалану туралы әңгіме қозғаудың өзі қабылдауға келмейді. Бұл «Яблоко» партиясының ұстанымы. Сонымен қатар, біз Қырымның Украинадан бөлініп, Ресейге қосылуы ұлттық деңгейдегі қателік деп санаймыз. Еліміздің басшылығы жүзеге асырып отырған осындай саясаттың басты мақсаты анық. Бұл Украинаны «сәтсіз мемлекет» ретінде көрсету, бұл билікке жақын топтар арасында танымал. Олар Украинаны саяси құлдырауға ұшырату, оның аумағын қирату немесе оны марионеттік мемлекетке айналдыру Ресейдің мүддесіне сай деп санайды. Біз Ресейдің осындай идеологиядан дереу бас тартып, осындай саясатты тоқтатуы өзінің мүддесіне сай екеніне сенімдіміз. Қырымды аннексиялаудың тікелей салдары Ресейді халықаралық деңгейде танылмаған беделсіз және шекарасы жоқ елге айналдыру болады». 2014 жылғы 13 желтоқсанда «Яблоко» партиясының отырысында Григорий Явлинский Ресей мен Украина арасында халықаралық бақылаушылардың қатысуымен «белдеу аймағын» құруды, Украина басшылығымен келіссөздер жүргізуді, жалдамалы күштер мен қару-жарақтарды елден шығаруды және халыққа кепілдік беруді ұсынды, бұл «Ресейді мәңгілікке қорқытпау үшін» Украина заңдарына сәйкес ұйымдастырылған Қырымның мәртебесі туралы «заңды референдумды» өткізуге әкелуі керек. «Біз: «Иә, Қырым біздің аумағымыз емес» деуіміз керек». Сонымен қатар, Явлинский Қырымның болашағын тиісті заңнама негізінде жарты аралдағы тұрғындар анықтауы керектігін айтты: «Біз 2014 жылғы 16 наурыздағы референдумды заңсыз деп санаймыз, ол ешқандай ережелерді, заңдарды және нормаларды ескермей, асығыс түрде және Ресей Қарулы Күштерінің «қорғауымен» өткізілді». «Менің елімнің халықаралық деңгейде танылған шекаралары болғанын қалаймын. Мен Қырымда тұратын адамдардың Еуропаның толыққанды азаматтары болғанын қалаймын. Дегенмен, бастысы – бұл мәселені Ресейдің: «Біз еуропалық елміз, біз өз болашағымызды Еуропамен бірге жүздеген миллион адам өмір сүретін ережелерге негіздеп саламыз» деп айта алатындай етіп шешу керек». Саясатшы «Украина заңнамасымен және «Киевпен, Қырым билігімен, Ресеймен, ЕО, ЕҚЫҰ және БҰҰ-мен келісілген» халықаралық құқық нормаларына негізделген «заңды және әділ референдум (немесе Қырымның кантонизациясы перспективалары бар жергілікті референдумдар)» өткізуді ұсынды. Халықаралық бақылаудың қатаң бақылауында өткізілетін мұндай референдумда үш сұрақ болуы керек: халық Украинаның бір бөлігі ретінде, тәуелсіз Қырым мемлекеті ретінде немесе Ресейдің бір бөлігі ретінде өмір сүруді қалайды. 2017 жылы Явлинский Донбас үшін 10 тармақтан тұратын бейбітшілік жоспарын жасады. Бұл жоспар аймақ тұрғындарының ұзақ мерзімді қауіпсіздігіне кепілдік берді және соғысты тоқтатуды ұсынды. Бұл Явлинскийдің 2018 жылғы президенттік сайлау кампаниясының маңызды саяси құжаттарының бірі болды.
2016 жылғы парламент сайлауы
2016 жылдың шілдесінде өткен «Яблоко» партиясының съезінде партияның 7-ші шақырылымдағы Мемлекеттік Думаға сайлауға үміткерлердің сайлау тізімі бекітілді. Партияның дауыс беру нәтижесіне сүйене отырып, Явлинский «Яблоко» партиясының федералды тізімінің басшысы болып сайланды. Явлинский Мемлекеттік Думадағы науқанды тек 2018 жылғы Ресей президенттік сайлауға дайындық аясында ғана қарастыру керектігін айтты. 2016 жылдың 23 сәуірінде «Яблоко» партиясының саяси комитетінің отырысында Явлинский «Полиция туралы» заңда құқық қорғау органдары қызметкерлерінің өкілеттіктерін кеңейту және Росгвардияны (Ресей Федерациясының Ұлттық гвардиясы) құру – режимнің 2018 жылғы президенттік сайлауға дайындық үшін қабылдаған қадамдары екенін, бұл «тармақталған нүкте» болатынын мәлімдеді: Президенттік сайлау – бұл қан төгілмей, бейбіт түрде режимді ауыстырудың соңғы мүмкіндігі. 2016 жылдың шілдесінде «Яблоко» партиясының съезінде Явлинский қоғамның алдағы президенттік сайлауда Владимир Путинге толыққанды балама ұсынуы және осы таңдау үшін күресуді бастауы керектігін айтты: «Жеке тұлғаны құрметтеу» деп аталатын «Яблоко» партиясының сайлау бағдарламасында былай делінген: Бұл – соғыс күйінен бейбітшілікке, жемқорлық билігінен заң билігіне, мемлекеттік жалғаннан шындыққа, әділетсіздіктен әділдікке, зорлық-зомбылықтан абыройға, жеке адамды кемсітуден жеке адамды құрметтеуге өтуге арналған бағдарлама. «Яблоко» партиясының сарапшылары сайланған жағдайда Мемлекеттік Думаға ұсынуды жоспарлаған 20 сала бойынша 140-тан астам заң жобасын әзірледі. Заң жобаларына Явлинский жасаған «Жер, үй, жолдар» бағдарламасы және 1990 жылдардың ортасындағы қылмысты жекешелендірудің салдарынан туындаған мәселелерді шешуге бағытталған заңдар жиынтығы кірді. Сонымен қатар, Явлинский режимге өзінің экономикалық манифестін ұсынды: экономикалық бағдарлама экономикалық және мемлекеттік саясаттың мақсаты ретінде экономикалық даму мен өсуді қолдау бойынша нақты және анық шешім қабылдауға басымдық берді. Партия атынан федералды телеарналар мен радиостанциялардағы сайлау дебаттарында Явлинский Донбастағы әскери қақтығысты реттеу және Қырым мәселесін шешу қажеттігін қайталады. Ол Ресей мен Украина арасындағы соғысты қылмыс деп атады және Сириядағы ақылсыз әскери операцияны айыптады. Ол Ресей экономикасының саясаттың ықпалында екенін, және егер бұл тоқтамаса, Ресейдің аумағы мен тұрақсыз аймақтармен шектесетін ерекшелігіне байланысты, ел құлдырауы мүмкін екенін атап өтті. Ресми нәтижелерге сәйкес, «Яблоко» партиясы Мемлекеттік Дума сайлауында жалпы дауыс санының 1,99% -ын (1 051 535 дауыс) жеңіп алды. Нәтижелер жарияланғаннан кейін партия жетекшілігі бірден мәлімдеме жасап, нәтижелерді мойымады және биліктің сайлауға қатысуды бұрмалап, дауыс беруді жасауға тырысқанын айыптады. Партия мәлімдеді: «Ресей тарихында алғаш рет Мемлекеттік Дума ел халқының аз бөлігінен құралды. Осы себепті ол Ресей қоғамын көрсете алмайды және халық өкілдігі органы емес. Дауыс беруге қатысудың нақты көрсеткіштерін бұрмалау, жаппай мәжбүрлеу арқылы дауыс беру, сондай-ақ дауыс санау және хаттамалар жасау кезіндегі тікелей бұрмалаулар 18 қыркүйекте өткен федералды сайлаудың адал және заңды екенін жариялауға мүмкіндік бермейді». Сайлау қорытындысын қорытындылап, Явлинский «Яблоко» партиясының осы сайлауға қатысу мақсаты – Украинамен соғыстың қылмыстық сипаты, Сириядағы соғыстың мағынасыздығы, Қырым мәселесін түзету қажеттілігі, экономикалық жүйенің әлсіреуі және елдің алдында тұрған тұйық жол туралы шындықты айту болғанын мәлімдеді. Осыған орай партия билікті бейбіт жолмен өзгерту үшін қажетті жағдай жасау мақсатымен сайлауға қатысты. «Яблоко» партиясының жетекшісінің пікірінше, мұны Ресейдегі миллиондаған адамдар осындай ұстанымды ашық және бірізді түрде қолдайтынын көрсету арқылы ғана іске асыруға болады.
2018 жылғы президенттік сайлау
2015 жылдың маусым айында "Яблоко" партиясы демократиялық оппозицияның жалғыз тиімді стратегиясы ретінде Владимир Путинге балама құру қажет екенін мәлімдеді және президенттік сайлауға үш жыл қалғанда Явлинскийді осы рөлге ұсынды. "Яблоконың" Федералдық саяси комитетінің "Партияның 2018 жылға дейінгі саяси стратегиясы туралы" шешімінен мынаны алуға болады: <blockquote>Негізгі мәселе – бұл "Путин сияқты, бірақ жемқорлықсыз", "Путин 2.0" емес, керісінше, 2000 жылдан бері Путиннің көзқарасына және оны тудырған жүйеге қарама-қайшы келетін, саяси сенімдері, жеке қасиеттері, ойлауы және саясаттағы әрекет ету тәсілі басқаша саясатшы болуы керек. Явлинский бүгінде де "орыс әлемі" мен Ресейдің авторитетті олигархиялық саяси және экономикалық жүйесін құру құралы ретінде агрессияға, аннексияға және соғысқа деген қатаң қарсылықты бейнелейді, бұл қазіргі ерекше қауіпті және тұйық саяси жағдайға әкеп соқты. Геосаяси авантюралардан бас тартып, ішкі дамуға басымдық беру Явлинскийдің президенттік бағдарламасының басты мәселесі болды. Ұзақ емес уақыт ішінде бүкіл Ресей бойынша 100 мыңнан астам қол жиналды. "Үйге оралу уақыты" атты науқан да халықтың көңіл-күйіне елеулі әсер етті. Саясатты зерттеулерге сәйкес, науқан барысында ресейлік күштерді Сириядан шығаруды қолдаушылардың саны 50%-ға дейін өсті. Украинаның шығысындағы әскери қимылдарды тоқтату және Қырымның мәртебесін анықтау мәселелері Явлинскийдің сайлау науқанында басымдыққа ие болды. 2017 жылы Явлинский Донбас үшін 10 тармақтан тұратын бейбітшілік жоспарын жасады. Явлинскийдің президенттік науқанының басқа да маңызды ұстанымдары – тікелей қала басшыларын сайлауды қалпына келтіру және жаңа бюджеттік саясатты жүзеге асыру болды. Ол салықты бөлу жүйесін аймақтар мен муниципалитеттерге оңтайлы етуді, сондай-ақ бюджеттік шығыстардың басымдықтарын өзгертуді талап етті – қауіпсіздік, қорғаныс және құқық қорғау органдарын, мемлекеттік бюрократияны қаржыландырудан әлеуметтік шығыстарға көшуді. Явлинский кедейліктің өсуін Ресей саясатының зиянды екендігінің басты көрсеткіші деп атады. Ол кедейлікті азайту және қоғамдағы теңсіздікті жою – Ресейдің жаңа Президенті шешуі тиіс басым мақсат екенін айтты. Осы мақсатқа жету үшін ол халықтың ең төменгі табысқа ие топтарын салықтан босату, 1990 жылдары өткізілген акция аукциондарының нәтижесінде алынған үлкен табыстарға бір реттік салық салу, табиғи ресурстарды сатудан түскен кірістерді аудару үшін пайдаланылатын Ресей азаматтарының жеке шоттарын құру, "Жер, үйлер, жолдар" бағдарламасын іске асыру сияқты шараларды ұсынды. Явлинскийдің бағдарламасында сот жүйесін реформалау, жеке меншік құқығының қорғалуы, бұқаралық ақпарат құралдарының тәуелсіздігі және онлайн еркіндігі де басымдыққа ие болды. Президенттік сайлауға қатысқан кезде Явлинский қазіргі Мемлекет басшысы Владимир Путинге қарсы жеңіске жете алмайтынын түсінді. Ол демократиялық оппозициядан шыққан кандидатқа жоғары деңгейде қолдау көрсетілсе, қазіргі саясатқа маңызды түзетулер енгізілетініне сенім білдірді. Саясатты өзгерту өте маңызды. Біздің қоғамда аяусыз диктаторға зәрулік бар. Егер мен басқа саясаттың маңызды қолдауға ие екенін көрсетпесем, онда бұл талап қанағаттандырылады. Жауапты басшыға 10 миллион адам қолдау көрсеткенде, ол шындықты ашық айтса, елдегі жағдай да, өміріміз де өзгере бастайды. Осындай көптеген адамдарды елемеуге болмайды. Олардың кандидаттарының идеялары мен ұсыныстары қарастырылуы керек" (2018 жылдың 12 қаңтарында "Эхо Москвы" радиостанциясына берген сұхбатынан). Сайлау науқаны басталар алдында Явлинский 2017 жылдың желтоқсан айының ортасында "Новая газета" газетінде "Менің шындығым" атты мақала жариялады, онда алдағы "сайлаулар" – бұл нағыз сайлау емес, "сайлау Хэллоуині" сияқты екенін жазды және осы жағдайда оның қатысу себебі: жалғандыққа, большевизмге және қараңғылыққа қарсы шындық үшін күресу, елімді құрылысқа қарай жетелеуге тырысатын нағыз және қауіпті саяси мафияға қарсы күрес. Шындық үшін күресу оңай емес, және сіз төлеуіңіз керек. Пайыздық көрсеткіштерге байланысты ресми қорлық, қорлау, орынсыз қысым, саяси топтар арасындағы әңгімелер – мен осы бағаны төлеуге дайынмын. 2017 жылдың 22 желтоқсанында Явлинский "Яблоко" партиясының президенттік сайлауға кандидаты ретінде ресми түрде ұсынылды. 2018 жылдың 7 ақпанында ол Орталық сайлау комиссиясында ресми түрде тіркелді. Үш айлық науқан барысында Явлинский 40 мың шақырымнан астам қашықтықты жүріп өтті, 20 қала мен 16 Ресей облысын аралады. 2018 жылдың 18 наурызында жарияланған ресми нәтижелерге сәйкес, Явлинский 1,05% дауыс жинап, бесінші орынға ие болды. Алайда, "Яблоко" партиясы "дауыс беру нәтижелері сайлаудың нақты нәтижелерін көрсетпейді" деп мәлімдеді, өйткені президенттік сайлау қазіргі президентке қолдау көрсетуге арналған "плебисцитке" айналды. 2018 жылдың наурыз айының соңында Явлинский Ресейдің "Независимая газета" газетінде "Сайлауды маңызды азшылық жеңіп алды" атты мақала жариялады, онда ол сайлау науқанының жалпы нәтижелерін талдап, елдегі болашақ дамуды болжады: Владимир Путиннің саясаты экономиканы қиратады және өзгерістерді күтуге негіз жоқ. Кремль либералды саясатшыны министр етіп тағайындауы мүмкін, Батысқа қарсы риториканы сәл жұмсартады және еркіндік туралы бірнеше сөздер айтуы мүмкін. Алайда, отандық проблемалар мен сыртқы санкциялардың түпкі себебі риторика емес, саяси және экономикалық жүйе, саяси курс өзгермейді. Сондықтан бәрі де сайлауда жеңіліске ұшырады: қатысушылар да, бойкот шақырушылар да, дауыс беруге келмегендер де, Путинге дауыс берген көпшілік те, адал солшылдар да, ұлттық патриоттар да. Олар тек сайлауда ғана жеңіліске ұшыраған жоқ – олар болашаққа деген үмітін де жоғалтты. Қауіпті жолға елді жетелеуге тырысатын саясатқа сүйенген абсолютті азшылық жеңіске жетті. Осы оқиғаның мәні осында.
2020 жылғы коронавирус пандемиясына қатысты ұстаным
2020 жылдың наурыз айында Явлинский мен "Яблоко" партиясы пандемияның салдарымен күресу үшін дағдарысқа қарсы жоспар әзірлеп, оны жүзеге асыруды ұсынды. Бұл жоспарда денсаулық сақтау шығындарының өсуі, зардап шеккен адамдарға өтемақы және субсидияланған көмек, сондай-ақ COVID-19-ға байланысты шектеулер салдарынан кірістен айырылған шағын және орта бизнес үшін салық жүктемесін жеңілдету және түрлі жеңілдіктер қарастырылған. Явлинскийдің айтуынша, мемлекет дағдарысқа қарсы жоспарды жүзеге асыру үшін жеткілікті қаржыға ие болды – оларды Ұлттық әл-ауқат қорынан және елдің валюталық және алтын резервтерінен алуға болады. Алайда мұндай шығындар Кремльдің жоспарларына кірмеген. Бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланғандай, елдің барлық қаржы резервтері «жаңбырлы күндерге» арналған, және 2022 жылы Украинадағы оқиғалар оны растады. Ресей үкіметі "Яблоко" партиясының жоспарын зерттеді, бірақ оны жүзеге асырудан бас тартты. 2020 жылдың мамыр айында «Локдауннан кейін» атты мақаласында Явлинский Ресей мемлекеті экономикаға инвестиция салмайтынын, себебі Путин Батыспен қақтығысуға дайындалып, осы мақсатқа жету үшін қажетті барлық ресурстарды жинап қойып отырғанын мәлімдеді: Мемлекет, елеулі күш-жігер жұмсаса, экономиканы локдауннан кейінгі тоқыраудан шығара алады. Алайда Ресейдің билік жүйесінің сапасы төмен, сондықтан ол тиімді саясатты жүргізе алмайды. Путин режимі экономикаға объективті түрде қажетті көлемде инвестиция салмайды, өйткені ол Батыспен күресті өзінің тарихи миссиясы деп санайды, ал заманауи экономиканы құру мен азаматтардың өмірін жақсартуды емес. Бұл Ресей дағдарысының түпкі себебі, COVID-19 емес. Ресей билігінің Батысқа қарсы күреске баса назар аударуы Ресей мен әлем үшін қауіпті болып отыр.
2020 жылғы конституциялық өзгерістерге қарсылық
2020 жылдың 15 қаңтарында Ресей Президенті Владимир Путин Федералдық жиналысқа жолдаған үндеуінде Ресей Федерациясының қолданыстағы Конституциясына түзетулер енгізу қажеттігін, оның ішінде Ресейдегі халықаралық құқықты жоққа шығару, билікті бір адамның – Президенттің қолына шоғырландыру, сондай-ақ Президенттік өкілеттіктің мерзіміне қатысты шектеулерді алып тастау керектігін мәлімдеді, бұл қолданыстағы Мемлекет басшысына 2036 жылға дейін осы лауазымда қалуға мүмкіндік берер еді. Явлинский ұсынылған түзетулерді олардың мәнісі мен енгізу формасы тұрғысынан – кез келген қоғамдық пікірталассыз, баламалы ұсыныстарсыз және заңсыз референдум арқылы өткізуге байланысты сынап бақты. 2020 жылдың 21 қаңтарында Явлинский Конституцияға түзетулердің балама пакеті бойынша жұмыстың басталғанын жариялады, оның ішінде Конституцияға түбірінен өзгеше түзетулерді әзірлеу және оларды қоғамдық пікірге ұсыну кірді. Бұл саяси қайраткерлер, қоғамдық қайраткерлер және журналистерді қамтитын Қоғамдық Конституциялық Кеңес құрылуына әкелді. Ресейдегі конституциялық құқық саласының жетекші сарапшылары да тартылды. 1993 жылғы Конституцияны нығайтуға және "мемлекеттік өмірге жеке тұлғалардың қатысуын кеңейту идеясын іске асыруға, сондай-ақ нағыз халық билігі мен заң үстемдігі жүйесін құруға" бағытталған түзетулер пакеті дайындалды. "Яблоко" партиясының облыстық заң шығарушы жиналыстардағы депутаттары Мемлекеттік Думаның қарауына ұсынылатын балама түзетулерді енгізді. Ресей Федерациясының барлық заңнамалық нормаларын бұза отырып, 25 маусым мен 1 шілде аралығында Конституцияға түзетулер енгізу жөніндегі референдум өтті. Ресми нәтижелерге сәйкес, ресейлік азаматтардың 78 пайызынан астамы Путиннің түзетулеріне дауыс берді (референдум алдында тәуелсіз Levada Center сауалнамасы бойынша, Қоғамдық Конституциялық Кеңес әзірлеген түзетулердің балама пакеті ресейліктердің 28 пайызының қолдауын алды, ал сауалнамаға қатысушылардың 25 пайызы Путиннің түзетулерін қолдайтынын айтты). Дауыс беруден кейін Явлинский бұл посткеңестік жаңғыру дәуірінің қасіретті соңы және ел үшін заңдылықтың құлауының басталуы екенін мәлімдеді. Тамыз айында Явлинскийдің "Ертеңгі күн. Жоғалған дәуірдің соңы және болашаққа деген үміт" атты еңбегі жарық көрді, онда ол Ресейдің сәтсіз посткеңестік жаңғыруының шамамен үш онжылдығының қорытындысын жасады.
Алексей Навальный туралы пікірлер (2021)
Алексей Навальныйды өлтіруге талпыныстан кейін және оның Ресейде тұтқындалуынан соң Явлинский Ресейдегі улануларға қатысты тергеу жүргізуге және халықаралық тергеу тобы құруға бірнеше рет шақырды. Навальныйды қолдау мақсатындағы көше наразылықтары алдында «Яблоко» партиясы 2021 жылдың 22 қаңтарында жасаған мәлімдемесінде Ресейдегі барлық саяси тұтқындарды босатуды талап етті. Партия сондай-ақ федералды және аймақтық билік органдарының ең жоғары сабырлылық танытуын және бейбіт саяси шараларға қатысушыларға қарсы күш қолданудан аулақ болуын қалады. «Яблоко» партиясы наразылық акциясын ұйымдастырушылар мен қатысушыларды ең жоғары сақтық пен жауапкершілікпен әрекет етуге шақырды: Режим наразылыққа қатысушыларға қарсы шексіз қатыгездік пен күш қолданады. Наразылық білдірушілер өздерінің және оларды көшеге шақырып отырған адамдардың қауіпті жағдайға түсуін түсінуі керек. Рұқсатсыз наразылық акцияларына кәмелетке толмағандарды тартуға қатысты кез келген шақырулар мүлдем қабыланбайды. Мұндай шақырулар жасаған адамның кім екеніне қарамастан, қылмыстық жауапкершілікке алып келеді. Бірінші наразылық акциялары мен наразылыққа қатысушылардың жаппай тұтқындалуынан кейін 4 ақпанда Навальный штабы 2021 жылдың көктемінде келесі наразылық акциялары өткізілуі мүмкін екенін мәлімдеді. Навальныйдың ең жақын серігі және наразылық акциясын ұйымдастырушылардың бірі Леонид Волков Навальныйға қарсы қозғалған іске халықтың назарын аудару үшін адамдарды көшеге шақырғанын мойындады. Волков былай деді: «Сол кезде біз баршаны отқа тастауға мәжбүр болдық. Бірақ біздің қолымызда басқа амал қалмады. Сот шешімі шықпас бұрын халықтың қолдауын жинау қажет болды, және біз бұл мақсатқа 12 000 тұтқынның құнымен жеттік». 2021 жылдың 6 ақпанында Явлинский «Путинизмге және популизмге жоқ» деген мақала жариялады, онда ол соңғы он жылдағы Ресейдегі наразылық белсенділігін талдап, популистік саясатты сынға алды. Путинге қарсы күрес үшін қоғамды жіктеп, ұлтшылдықтың айла-шарғысы 2014 жылдың көктемінде Қырымды аннексиялау мен Украинадағы соғыстың себептерінің бірі болды. Явлинский сондай-ақ Навальныйдың саяси бағытын «популизм және ұлтшылдық» деп атап, қатты сынға алды. Бұл, атап айтқанда, Навальныйдың ұлтшыл «Ресейлік шерулерге» қатысуына, Грузиямен соғыс кезінде Тбилисиді бомбалауға шақыруына, сондай-ақ Қырымның мәртебесі мен Донбастағы соғыс туралы оның мәлімдемелеріне қатысты. Мақалада Явлинский мұндай саяси бағытты қолдамауға шақырды, екі жамандықтың арасынан таңдаудың ешқашан жақсы нәтиже бермейтінін атап өтті: «Бүгін оппозиция деп танысатындар, тәртіптің өзгермейтініне және коррупцияға шаршаған халықты Путинизм туралы алдап, екі жамандықтың арасынан нашаррақын таңдауға итермелеп отыр, бірақ үлкен жамандық жеңілгеннен кейін нашаррақ жамандық әрқашан бастапқысынан да үлкен болады деп айтпайды». Жауап ретінде Явлинский 11 ақпанда «Басқарушы болу өте оңай: үндеме! » деген мақала жариялады, онда ол Навальныйдың саясатын бағалаудың неліктен маңызды екенін түсіндірді: «Бұл мақала – қазір болып жатқан оқиғалар, күшейіп келе жатқан тәуекелдер, еліміздің болашағы және Ресейді еркін, демократиялық және заманауи ету үшін не істеу керектігі туралы әңгіме. Мұндай әңгіме өткен жылдың тамыз айынан бері көпшілік назарында болған және жай ғана саясаткер емес, көшбасшы болуға ұмтылған Навальныйға әсер етуі сөзсіз. Сондықтан оның саяси ұстанымын талдап, талқылау қажет». Өздерін оппозиция деп атаған белсенділер режимнің өзінің үгіт-насихатына сенеді және бұл оның әлсіз жері екенін қайта-қайта айтады. Бірақ қазір осы жағдай наразылық қозғалысында да орын алып отыр. Адамдар Путин Навальныйдың фильмдерінен кейін қорқып, оның қарсыласы Берлиннен оралуынан қорқып отыр дегенге сене бастады. Бұл ақылға сыймайды! Бірақ бүгінде көптеген адамдар осы ойдың құнына қымбат төлеп отыр. Мұндай жағдайда саясаткер психологиялық жайлылық, тактика үшін үндемей отыра алмайды. Явлинский сондай-ақ Навальныйдың саяси жоспарының басты мақсаты 2021 жылдың күзінде өтетін Мемлекеттік Дума сайлауына арналған келесі «ақылды дауыс беру» науқанын ұйымдастыру екенін атап өтті. Явлинский бұл стратегияны «ақылсыз және қауіпті айла» деп сипаттады: «2011 жылдан бері, соның ішінде Навальныйдың айла-шарғысының арқасында, сайлаушыларды «Бірлескен Ресейден басқаға дауыс беріңіз» деп шақырып, бізде Путиннің сыртқы саяси авантюраларын және Конституцияны бұзуын бірауыздан қолдайтын Дума бар, репрессивті заңдарды бекітіп, ішкі жаулар мен шетелдік агенттерді іздеудегі истерияны күшейтеді. Енді не болады? Навальныйдың командасы бұл ақымақтықты жалғастыра береме, ал біз «әдептілікпен» үндемей отыруымыз керек пе, өйткені Навальный түрмеде отыр? Жоқ, бұл солай жұмыс істемейді: қарқынды түрде кедейленіп бара жатқан елде ұлттық социализм қаупі артып, Миронов-Прылепин партиясы мен Ресейдің Либералды-демократиялық партиясын қолдау тікелей фашизмге апаратын жол. «Эхо Москвы» және «Дождь» телеарнасы сияқты бұқаралық ақпарат құралдары да осы науқанға қосылды. Нәтижесінде, 8-шақырылым Мемлекеттік Думасында Коммунистік партияның өкілдерінің саны артты. Явлинский атап өтті: «Коммунистер режимнің идеологиялық тірегі ретінде орнықты және мемлекеттік саясатты соғысқа қарай итеруге тырысады». Ал сайлау науқаны кезінде Явлинский және «Яблоко» партиясы сайлаушыларды соғысқа қарсы дауыс беруге шақырды, бірақ бұл шақыру естілмеді.
Calling themselves the opposition, his activists keep repeating that the regime believes in its own propaganda and that this is its weak spot. However, now the same thing is also happening in the protest movement. People are starting to believe that Putin is shaking with fear after Navalny's films and that he was afraid of the return of his opponent from Berlin. Well, this is nonsense! Today, however, a lot of people are paying a high price for this fantasy. In this situation, a politician cannot stay silent for the sake of psychological comfort, tact or tactics. Yavlinsky also noted that the ultimate goal of Navalny's political plan was to organise the next "smart voting" campaign for the State Duma elections in autumn 2021. Yavlinsky termed this strategy a "stupid and dangerous artifice":<blockquote>Since 2011, including thanks to Navalny's artifice, calling on the electorate "to vote for anyone, but United Russia", we have a Duma supporting unanimously Putin's foreign policy adventures and desecration of the Constitution, rubber stamping repressive laws and whipping up hysteria in the search for internal enemies and foreign agents. And what will happen now? Navalny's team will continue promoting this folly while we must "tactfully" stay silent, because Navalny has ended up in a prison colony? No, it doesn't work like that: in a country that is rapidly becoming impoverished, the danger of national socialism is increasing, while the support of the Mironov Prilepin party and the Liberal Democratic Party of Russia is the path leading directly to fascism. Such mass media as Echo Moskvy and the TV channel Rain also signed up to this campaign. As a result, the number of representatives of the Communist Party increased in the State Duma of the 8th convocation. Yavlinsky noted: "The Communists have established a foothold as the ideological prop of the regime and will push even more state policy towards war ". Meanwhile, during the election campaign, Yavlinsky and the Yabloko Party called on the electorate to vote against the war, but this call was not heard.
2021 жылғы парламент сайлауы
2021 жылдың 12 шілдесінде Ресей президенті Владимир Путин "Орыс және украин халқының тарихи бірлігі туралы" атты мақала жариялады. Мақаласында Путин Украинаны және бүкіл Батыс әлемін соғыспен қорқытты. 19 шілдеде Явлинский Путиннің осы тұжырымдамасына реакциясын жариялады. "Ресей және Украинаның тарихи болашағы туралы" мақаласында ол бұл ұстанымды қатаң сынап, мұндай қақтығыстың Ресей және бүкіл әлем үшін тудыратын өмірлік қатерінен ескертті. Явлинский 8-ші шақырылымдағы Мемлекеттік Думаға сайлауға қатыспады. Оның орнына ол "Яблоко" партиясының сайлау кампаниясына белсенді түрде қатысып, сайлаушылармен кездесті, көптеген сайлау сұхбаттарында партияға және оның өкілдеріне дауыс беруге шақырды. Сөздерінде Явлинский Украинамен соғыс қаупі туралы үнемі айтып, қазіргі уақытта осы мәселе ғана Ресейдің болашағын анықтайтынын атап өтті. Оның пікірінше, 2021 жылдың күзіндегі Мемлекеттік Дума сайлауы – халықтың соғысқа деген көзқарасын анықтауға бағытталған референдум болды. "Яблоко" партиясы осы сайлауда Украинамен соғысқа қарсы шыққан жалғыз саяси партия болды. Алайда Явлинский мен "Яблоко" партиясының соғысқа қарсы үндеулері Ресейдегі оппозициялық бұқаралық ақпарат құралдары мен наразылық қозғалысынан қолдау таппады. Олар сайлаушыларды коммунистерге және басқа да репрессияларды, ұлттық саясатты және Украинамен соғысты қолдайтындарға дауыс беруге шақырып, "ақылды дауыс беру" науқанына кең ауқымды қолдау көрсетті. Екі күннен кейін Ресей Украинаға қарсы арнайы әскери операциясын бастады. Сайлау қорытындысы бойынша Мемлекеттік Думадағы коммунистік депутаттардың саны артты, Явлинский "ақылды дауыс беруді" қолдаған депутаттардың болашақ әрекеттеріне осы науқанның жақтастары мен қолдаушылары жауапты болатынын мәлімдеді. Явлинский мен "Яблоко" партиясы мәлімдеме жариялап, "Ресей үшін соғыс қайта келмейтін зардаптарға әкеледі", ал "саяси нәтиже – Ресей мемлекетінің құлдырауы және ұлттық апат" болатынын ескертті. 27 қаңтарда Явлинский Ресей басшылығына Украина және Батыспен әскери қақтығысты болдырмау жоспарын ұсынды және "Яблоко" партиясының Ресей мен Украина президенттері Владимир Путин мен Владимир Зеленский арасындағы тікелей келіссөздерге дайындық ретінде халықаралық келіссөздер процесінде делдалдық рөл атқаруын ұсынды. 2022 жылдың 24 ақпанында Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін "Яблоко" партиясының Федералдық саяси комитеті Явлинский қол қойған мынадай мәлімдемені жариялады: "Яблоко" Украинаға қарсы әскери әрекеттерге қатысты наразылығын білдіреді. Бұл соғыс – Ресейдің тарихтың объективті бағытына қарсы жүргізіп отырған соғысы, уақытқа қарсы соғыс және қазіргі заманның шындығынан қайғылы үзіліс. Бұл соғыстың салдары бізбен ұзақ жылдар бойы бірге болады. Алайда, қазіргі уақытта біз ең алдымен трагедия туралы, адамдардың азаптауы мен құрбан болуы туралы айтамыз, оны ешқашан түзету мүмкін емес. Бұл трагедия Ресейдің жалғандығы, қатыгездігі және халыққа деген толық бейжайлығынан туындады. "Яблоко" партиясы Украинамен соғысты ең ауыр қылмыс деп санайды. Біздің ойымызша, бұл соғыс Ресейдің ұлттық мүдделеріне қайшы келеді және Ресейдің болашағын жояды. Явлинский мен "Яблоко" Украинадағы тұтқындар мен қаза тапқандарды алмасу үшін арнайы гуманитарлық дәліз құруға партияның барлық мүмкіндіктерін, ресурстарын және білімін жұмылдыруға дайын екенін мәлімдеді. Тараптар Ресей мен халықаралық ұйымдарға, соның ішінде Халықаралық Қызыл Крест комитетіне тиісті үндеулер жолдады. Жария сөздерінде Явлинский дереу атысты тоқтату туралы келісімге, тұтқындар мен қаза тапқандардың денелерін алмасуға және Ресей мен Украина арасындағы бейбіт келіссөздерді бастауға шақырды, сондай-ақ тұтқындар мен қаза тапқандардың денелерін алмасу жөніндегі келіссөздерге жеке қатысуға дайын екенін білдірді. 2023 жылдың 4 ақпанында "Новая газета" апталық басылымының бірінші бетінде Григорий Явлинскийдің "Жоқ, тоқта!" атты мақаласы жарияланды, онда ол Ресей мен Украина арасындағы атысты тоқтатуға шақырды. Мақала 2023 жылдың 9 ақпанында ағылшын тіліне аударылып, американдық "The Nation" журналында "Өлімді тоқтату: атысты тоқтату туралы келісім – келісім емес; бұл бейбітшілік туралы емес, тіпті бітімгершілік немесе кең ауқымды диалог туралы емес. Бұл – өмірді құтқаруға бағытталған саяси талап. Бүгінгі күні осы мәселе ең маңыздысы. Атысты тоқтату туралы келісім – келісімге жетудің алғашқы қадамы. Атыс тоқтамай, адамдар қаза бола бергенше, ешқандай талқылау мен келіссөздер мәнсіз." деп жазылған. Сондықтан, қазіргі жағдайда атысты тоқтату туралы келісім оң қадамдар жасауға мүмкіндік беру үшін қажет. Атысты тоқтату – саяси талап, оның іске асуы шешім қабылдаушы адамдардың ынтасы мен түсінігіне толығымен байланысты. Бұрын, 2023 жылдың 7 ақпанында американдық "Newsweek" журналы Явлинскийдің мақаласына шолу жасап, "Путиннің оппозиционері Украинадағы атысты тоқтатуға шақырып, қан төгілуді тоқтатуды талап етті" деген мақала жариялады. Мақала Явлинскиймен жасалған сұхбаттан алынған цитаталармен толықтырылды: "Жағдай осылай болғандықтан, ешқандай соңы болмайды, өйткені екі тараптың да жеңіске жету мүмкіндігі жоқ, сондықтан бұл соғыс шексіз. Украина көп нәрсеге жетті және оған бағасын төледі, қазіргі жағдай соғыстың жалғасуының салдары барлық жетістіктерді жоюы мүмкін, өйткені қиратулар ауқымды болады." Явлинскийтің пікірінше, мұндай келісімге қол жеткізу үшін Ресей, Украина, АҚШ, Еуропалық Одақ және НАТО басшылығының қолдауы қажет. 2023 жылдың 1 шілдесінде Григорий Явлинский Украинадағы атысты тоқтату бойынша жеті маңызды тезис жариялады. "Zhivoy Gvozd" YouTube арнасында тікелей эфирде Явлинский әр тезиске қатысты егжей-тегжейлі түсіндірме берді және атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізуді бейбітшілікке жетекші жол деп мойындау үшін бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамды жұмылдыруға шақырды. Жеті тезис Григорий Явлинскийдің ресми сайтында жарияланды және әлеуметтік желілерде таратылды.
Жеке өмір
Явлинский әйелі Еленамен Плеханов институтында оқып жүргенде танысты. Олардың екі баласы бар. Ұлы Михаил 1971 жылы дүниеге келді және қазір Лондондағы BBC орыс қызметінде жұмыс істейді. Екінші ұлы Алексей 1981 жылы дүниеге келді және Мәскеуде компьютер бағдарламашысы болып жұмыс істейді. 2011 жылғы сұхбатта Явлинскийдің саяси қарсыластары 1994 жылы оның 23 жастағы, пианинода ойнайтын ұлын ұрлап, саусақтарын кесіп, оған поштамен жібергені белгілі болды. Ол шабуылдың артында кім тұрғанын және олардың талаптарын ашпады, бірақ "балаларының қауіпсіздігі үшін бар күшін салғанын" айтты.