Кіріспе

Сандия таулары (оңтүстік тива: Posu gai hoo oo, Keres: Tsepe, Navajo: Dził Nááyisí; Tewa: O:ku:p’į, солтүстік тива: Kep’íanenemą; Towa: Kiutawe, Zuni: Chibiya Yalanne) – АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Жаңа Мексика штатындағы Альбукерке қаласының шығысында, Берналильо және Сандовал округтерінде орналасқан тау тізбегі. Бұл таулар Роки тауларының оңтүстік соңынан тура оңтүстікке қарай жатыр және Сандия-Манцано тауларының бір бөлігі болып табылады. Олар негізінен Сибола ұлттық орманының құрамында және Сандия тауларының жабайы табиғат аймағы ретінде қорғалады. Ең жоғары нүктесі – Сандия Крест, 10678 фут (3255 м).

Этимология

Сандия испан тілінде арбуз дегенді білдіреді, және күн бату кезінде таулардың қызғылт түсіне сілтеме жасаушы есім деп кеңінен саналады. Сонымен қатар, батыстан қарағанда таудың силуэті ұзын қырқаға ұқсайды, ал жоғарғы бөлігінде жұқа ғана жасыл қылқан жапырақты орман бар, бұл арбуздың қабығын еске түсіреді. Алайда, Роберт Джульян атап көрсеткендей, "ең сенімді түсіндірме – Сандия үндістерінің сенімімен сәйкес келеді: испандықтар 1540 жылы Пуэблоға кездескен кезде, ондағы бақша өсімдіктерін арбуз деп қателесіп, оны Сандия деп атаған, ал Сандия деген ат көп ұзамай пуэблоның шығысындағы тауларға ауысқан". Оңтүстік Тива тілінде "Посу гаи хуо оо" дегені – "судың шатқалдан төмен ағып түсетін жері" деген мағынаны білдіреді. Тива тілінде сөйлейтін Сандия Пуэблосының халқы кейде тауды "Биен Мур", яғни "үлкен тау" деп атайды. Тева тілінде О:ку:п’į – "тасбақа тауы" (оку – тасбақа, п’į – тау) дегенді білдіреді. Сандия таулары Пуэбло мифологиясында Теваның оңтүстігіндегі қасиетті тау ретінде еске алынады.

Жазылу және көршілес аумақтар

Сандиялар – бұл шағын тау жотасы, Бассейн және Жота аймағының бір бөлігі, бірақ рифтинг деп аталатын басқа бір құбылыспен қалыптасқан. Ол бір ғана солтүстік-оңтүстік қырқадан тұрады, ол екі негізгі шыңға дейін көтеріледі: Сандия Крест және Оңтүстік Сандия шыңы, 9702 фут (2957 м). Тау жотасының ұзындығы шамамен 27 км, ал ені батыстан шығысқа қарай өзгереді. Таудың батыс жағы тік және қиратылған, Сандия Крест маңында тік жартастар мен мұнаралар көп. Шығыс жағы көлбеу. Сандиялар – Сандия-Манцано тауларының геологиялық бірлігінің бөлігі, ол Манцанита таулары мен Манцано тауларынан (екі тау да Сандияның оңтүстігінде орналасқан) тұрады. Сандия таулары Манцано тауларынан Манцанита тауларымен бөлінген. Сандия тауларының ерекшеліктерінің бірі – Тихерас каньоны, ол тарихи маңызды өткелге алып келеді. Каньон арқылы 40-шы мемлекеттік тас жолы өтеді, ол тарихи 66-шы АҚШ тас жолының бағытымен саяхаттайды. Сандиялар – айналасындағы ең биік таулар, және олар Сангре-де-Кристо тауларынан жақсы ажыратылған. Бұл Сандия Крестке салыстырмалы түрде жоғары топографиялық биіктік – 4098 фут (1249 м) береді. Сандияның шығысы мен солтүстік-шығысында Ортис таулары мен Сан-Педро таулары орналасқан. Сандия тауларында әлемдегі екінші ең ұзын трамвай – 4 км ұзындықтағы Сандия Пик трамвайы бар. Осы қашықтықта трамвай вагондары 1219 м (4000 футтан) астам биіктікке көтеріледі. Трамвай вагонының орташа жылдамдығы шамамен 15 км/сағ, ал саяхаттың ұзақтығы – 15 минут шамасында.

Геология

Сандия таулары – Рио-Гранде рифті аңғарының шығыс жиегінде орналасқан жарылыс блоктарының тізбегі. Сандия таулары Рио-Гранде рифтісінің қалыптасуының бір бөлігі ретінде соңғы он миллион жылда көтерілді. Олар Альбукерки ойпатының шығыс шегарасын құрайды. Таудың негізі 1453±12 миллион жылдық U Pb жасына ие Сандия гранитінен тұрады. Сонымен қатар, 1,60 миллиард жылдық метаморфтық тау жыныстары да бар. Бұл қабаттың үстіне салыстырмалы түрде жұқа қабат (шамамен 300 фут (91 метр) тұнбалы тау жыныстары (көбінесе әктас, сондай-ақ құмтас) пенсильвания кезеңіне (шамамен 300 миллион жыл бұрын) жатады. Әктаста криноидтар, брахиоподтар, гастроподтар, мүйізді маржандар және бриозоандар сияқты теңіз жануарларының қазба қалдықтары кездеседі. Дегенмен, көптеген қазбалар адам көзімен көруге тым кішкентай. Сандия гранитінің ішіндегі калий фельдспары (K spar) кристалдары тауларға ерекше қызғылт түс береді.

Экология

Бейлидің экорегиондары (АҚШ орман шаруашылығы қызметі) және EPA экорегиондары жүйелеріне сәйкес, Аризона/Нью-Мексико таулары экорегионында толығымен орналасқан Сандия таулары жер пішіні, климат және түрлер жағынан әртүрлі. Батыс беткейлерінің төменгі биіктіктерінде шапарральға ұқсас өсімдіктер кездеседі, ал екі беткейдің де жоғарғы бөліктері мен шыңдары солтүстікке қарайғы Роки тауларымен байланысты. Сандия тауларында биіктік, температура және жауын-шашынның айырмашылығына байланысты төменгі жағынан жоғарғы жағына дейін төрт түрлі өмірлік аймақ қамтылған. Таудың батыс жағындағы шөл даласы мен саванна (Альбукерки қаласының шығыс жиегіне жақын, Хуан Табо бульварынан шығысқа қарай) Жоғарғы Сонора аймағының бір бөлігі болып табылады. Сандия тауларының батыс беткейлерінде, көбінесе гранитті тау жыныстарынан тұратын, қолайлы климатта Жоғарғы Сонора аймағы орналасқан. Төменгі биіктіктерде жунипер саваннасы шөлдік шөптермен араласады, ал сәл жоғарылап, аралас Пиньон-Жунипер-Емен аймағы арнайылар мен сарқырамалардан бастап сыртқа және жоғары қарай кеңейеді, оның ішінде қара грама (Bouteloua eriopoda), сидеотты грама (Bouteloua curtipendula) және көк грама (Bouteloua gracilis) сияқты шөптердің жұқа қабаттары бар. Кең жапырақты мәңгі жасыл бұталар мен кіші ағаштар көптеп кездеседі, олардың ішінде бұталы тірі емен (Quercus turbinella), сұр емен (Quercus grisea) және түкті тау магониясы (Cercocarpus breviflorus) бар. Розеткалы суккуленттерге аю шөбі (Nolina greenei), банан юкасы (Yucca baccata), Навахо юкасы (Yucca baileyi) және түрлі кактустар жатады. Жапырақты бұталарға үш жапырақты сумақ (Rhus trilobata) және вафель ағашы (Ptelea trifoliata) кіреді. Осы аймақта Чихуахуа шөліне жақын кейбір өсімдіктер де кездеседі, соның ішінде ореганилло (Aloysia wrightii), мариола (Parthenium incanum), шөл мариголды (Baileya spp.) және жиі кездесетін Энгельманн тікенді алмұртының (Opuntia engelmannii) бірнеше түрлері. Өткінші аймақта Пондероза қарағаны басым, ал мәңгі жасыл емендер суыққа төзімді жапырақты емендерге ауысады. Канад аймағында қылқан жапырақты ағаштардың қоспасы кездеседі, Гамбел емені (Quercus gambelii) осы аймақтағы өзінің жоғарғы табиғи шегінде өседі. Соңында, 9800 футтан (2987 м) Сандия қыртысына дейін 10678 футқа (3255 м) дейін, негізінен шығыс беткейлерінде, Хадсон аймағында Энгельманн шыршасы мен ақ шырша басым. Сандия тауларының шығыс беткейлеріндегі өмірлік аймақтар батыс беткейлеріне қарағанда салқын климатқа бейімделеді, сонымен қатар көбінесе әктас тасты. Кең жапырақты мәңгі жасыл өсімдіктер, кейбір суккуленттер және Чихуахуа шөліне жақын өсімдіктер көбінесе жоқ, бірақ басқа сипаттамалары батыс беткейдегі бірдей өмірлік аймақтарға сәйкес келеді, тек биіктігі сәл төмендеу. Жоғарғы Сонора және Өткінші аймақтардың шығыс беткейлік бөлігінде батыс беткейлерінде кездеспейтін аллигатор жунипері (Juniperus deppeana) өседі. Барлық аймақ шекараларының биіктігі шамамен берілген, ол жердің микроклиматы мен беткейіне байланысты өзгеруі мүмкін.

Қол жеткізу және демалыс

Сандия тауларының басына жетудің екі оңай жолы бар. Sandia Peak Tramway батыс жағынан таулардың шығыс жағында орналасқан Sandia Peak шаңғы курортының басында, Sandia Crest-тен оңтүстікке қарай шамамен 2 километр жердегі тау қыратындағы нүктеге дейін көтеріледі. Шығыс жағынан (NM 536) жол шаңғы курортының төменгі бөлігіне және Sandia Crest-ке дейін жетеді, онда сыйлық дүкені, мейрамхана, панорамалық көрініс алаңы және көптеген мұнаралары мен антенналары бар ірі электрондық коммуникация орталығы орналасқан. Сандия Крест көрікті жолы мотоциклмен саяхат жасайтындар үшін де танымал, себебі оның самсаған жолдары бар. Сандия таулары Нью-Мексико штатындағы ең көп танымал тау тізбегі болып табылады. Таудың екі беткейінде де көптеген жаяу жолдар бар, мысалы, танымал La Luz және Crest жолдары. Тау жотасының батыс бөлігі Сандия тауларының қорық аймағына кіреді; сол жақтағы жолдар тік, ал су көздері шектеулі. NM 536 жолында көптеген демалыс және пикник аймақтарын табуға болады. Бұл аймақтар, сондай-ақ Сандияның батыс беткейіндегі кейбір аймақтар Ұлттық бағдарлама аясында күн сайын пайдалану/тұрақ үшін 3 доллар тұратын рұқсат қажет етеді. Қазіргі уақытта Сандияда жабдықталған кемпингтер жоқ. Таудың батыс жағындағы тас қабырғалары мен шыңдары түрлі деңгейдегі альпинизм мүмкіндіктерін ұсынады – қарапайым тасқа жабысудан бастап, Shield тау ерекшелігіндегі бірнеше күндік тік қабырғаға көтерілуге дейін. Дегенмен, көптеген альпинизм маршруттарына жету үшін ұзақ және көбінесе жолдан тыс саяхаттар қажет, сондай-ақ тас сапасының тұрақсыздығы (көбінесе нашар) Сандияны ірі альпинизм орталығына айналуына кедергі келтіреді. Sandia Peak және Sandia Crest екі жері де батысқа қарай тік құлауларының арқасында демалыс мақсатындағы жеңіл ұшу спортына (hang gliding) танымал орындар. Жаз айларында Пиктегі ұшырулар үздіксіз жүргізіледі. Сандия тауларының барлық қыратын аяқтап өтуге болады, бұл 4000 футтан астам биіктік көтерілісімен 42 километрлік жаяу жол.

Тарих

Сандия таулары тарихи археология үшін маңызды орынға ие: Сандия үңгірі 1930-1950 жылдар аралығында кейбір зерттеушілердің пікірінше, 10000-12000 жыл бұрын "Сандия адамы" деп аталатын мәдениет өкілдерімен қоныстанған деп есептелген. Алайда, бұл терминология қазір қолданылмайды. Үңгірге Las Huertas Canyon-дағы 1/2 мильдік жол арқылы қол жеткізуге болады, ол таудың солтүстік-шығыс бөлігінде, Placitas, New Mexico қаласының жанында орналасқан. Сандия таулары аймағында мыңдаған жылдар бойы ежелгі және ерте Пуэбло тайпалары өмір сүрген. Бұрынғы Пуэбло елді мекендерінің мысалдары, қазіргі уақытта тоқтап қалған, Тихерас Пуэбло және Па'ако Пуэбло болып табылады, екеуі де шамамен 700 жыл бұрын негірленген. Сандия Пуэбло – қазіргі заманғы Пуэбло, таудың солтүстік-батыс жағында Сандия тауларымен шектесе орналасқан. Таудың кейбір етегі Сандия Пуэбло жеріне жатады; бұрын Пуэбло тайпасы, Орман шаруашылығы қызметі және жеке меншік иелері арасында таудың әртүрлі бөліктеріне құқықтар үшін даулар болған. Сандия Пуэбло халқы тауларды қасиетті орын деп есептейді. 1970 жылы Сандия тауларының жанында Тавапа хиппи қауымдастығы құрылды. Бірақ, 1990 жылдары Тавапа жойылып кетті.