Кіріспе
Совет Одағының маршалы Григорий Иванович Кулик (Григорий Иванович Кулик; 9 қараша 1890 – 24 тамыз 1950) – 1937 жылдан 1941 жылдың маусымына дейін Қызыл Армияның Бас Артиллерия Басқармасының бастығы қызметін атқарған советтік әскери қолбасшы және маршал. Полтава маңындағы украин шаруа отбасында дүниеге келген Кулик, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей империясының армиясында артиллерия офицері болды. Ресей революциясы басталғанда, ол большевиктер мен Қызыл Армияға қосылды. Ол Ресей азамат соғысы кезінде Иосиф Сталинмен бірге Царицын шайқасында күресті және тез арада Сталиннің ең жақын генералдарының біріне айналды. 1937 жылы Бас Артиллерия Басқармасының бастығы болып тағайындалды. Кулик әскери техника және теорияға өте консервативті көзқарас ұстанды. Маршал Михаил Тухачевскийдің реформаларына және оның терең операциялар теориясына қарсы болды, сондай-ақ Т-34 және КВ-1 танктері мен "Катюша" реактивтік артиллериялық жүйесі сияқты инновацияларды мойындамады. 1939 жылы Кулик Қорғаныс Халық Комиссарының бірінші орынбасары болып тағайындалды, кейіннен Польшаға советтік басқынға қатысты. 1940 жылы Совет Одағының маршалы атағын алды. Куликтің 1941 жылы Финляндиядағы Қысқы соғыс және Германияның Совет Одағына басып кіруі кезіндегі нашар басшылығы оның құлдырауына себеп болды. 1941 жылдың соңында Артиллерия Басқармасынан босатылып, 1942 жылдың басында әскери сотта генерал-майор шенінен төмендетілді, бірақ Сталинмен жақсы қарым-қатынасының арқасында өлім жазасынан құтылды. Соғыстан кейін Сталин мен Лаврентий Берия тазартудың жаңа кезеңін бастады. Кулик 1947 жылы мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен тұтқындалды және 1950 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін Сталин оны өлімге кесуге бұйрық берді.
Grigory Ivanovich Kulik (Григорий Иванович Кулик; Григорій Іванович Кулик; 9 November 1890 – 24 August 1950) was a Soviet military commander and Marshal of the Soviet Union who served as chief of the Red Army's Main Artillery Directorate from 1937 until June 1941. Born into a Ukrainian peasant family near Poltava, Kulik served as an artillery officer in the Imperial Russian Army during the First World War. On the outbreak of the Russian Revolution, he joined the Bolsheviks and the Red Army. He fought alongside Joseph Stalin at the Battle of Tsaritsyn during the Russian Civil War and quickly became one of Stalin's most favoured generals. In 1937, he was named chief of the Main Artillery Directorate. Kulik had a highly conservative outlook in military technology and theory. He was a strong opponent to Marshal Mikhail Tukhachevsky's reforms and his deep operations theory, and dismissed innovations such as the T 34 and KV 1 tanks and the Katyusha rocket artillery system. Kulik was named First Deputy People's Commissar for Defence in 1939, and later took part in the Soviet invasion of Poland. In 1940, he was named a Marshal of the Soviet Union. Kulik's poor leadership during the Winter War in Finland and the German invasion of the Soviet Union led to his fall from grace. He was dismissed from his Artillery Directorate in late 1941, and in early 1942 he was court martialed and demoted Major General, but escaped execution thanks to his good relations with Stalin. After the war, Stalin and Lavrentiy Beria began a new round of purges. Kulik was arrested for treason in 1947 and remained in prison until 1950, when Stalin ordered his execution.
Ерте өмір
Кулик Полтава маңындағы украин текті шаруа отбасында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясының әскері қатарындағы сержант, артиллерияда қызмет еткен. 1917 жылы ол большевиктер партиясына қосылып, 1918 жылы Қызыл Армияға қабылданды.
Азаматтық соғыс
Ресей азамат соғысының басында большевик Климент Ворошиловпен достығы оны Қызыл Армияға қосылуға итермеледі, нәтижесінде ол Сталинмен танысып, 1918 жылы Царицын шайқасында 1-ші атты әскер армиясының артиллериясын (Сталин мен Ворошиловтың бірлескен басшылығымен) басқарды. Бұл лауазым, Куликтың қызылдарға қосылуы мен Ворошиловқа адалдығы үшін берілген сыйлық ретінде, негізінен саяси сипатта болды. Куликтың өзінде артиллериялық қаруларды орнату немесе артиллериялық экипаждарға басшылық ету тәжірибесі болған жоқ, ал Царицындағы большевиктердің барлық артиллерия күштері үш ескірген артиллериялық құралдан тұрды. Шабыстың нәтижесіне көрінетін әсері болмаса да, Куликтың көрсеткен өнері Сталинге үлкен әсер етті. Азамат соғысынан кейін Кулик 1919 жылы Польшаның Кеңес Одағына басып кіруі кезінде Сталиннің ең жақын және саяси тұрғыдан сенімді генералдарының бірі болды, оны жеке басқарды. Оның нашар өнер көрсетуі салдарынан оның орнына бұрынғы атты әскердің қатардағы офицері Семен Буденный тағайындалды. Бұл Куликтің рухын түсірмеді, Сталин оны Қорғаныс халық комиссарының бірінші орынбасары етіп тағайындады, бұл қызметті Ворошилов басқарды.
Артиллерия дирекциясының бастығы
1937 жылы Кулик Бас артиллерия басқармасының бастығы болып тағайындалды, оған жаңа танктарды, танк қаруларын және артиллериялық құралдарды әзірлеу мен өндіруді бақылау жүктеліп, жауапкершілік берілді. Кулик 1918 жылы, соңғы рет далалық қолбасшы болған кездегідей, Қызыл Армияға қатысты пікірін сақтап қалды. Ол маршал Тухачевскийдің Қызыл Армияның механикаландырылған күштерін Вермахттың Панцеркорпсы сияқты тәуелсіз бөлімдерге қайта құру науқанын сынады, жеке дивизиялар құру оларға тереңде шабуыл стиліндегі маневрлі соғыс жүргізуге қабілеттілігін арттырып, жаяу әскерге көмектесумен шектеліп қалмай, жылдам ілгерілеуге мүмкіндік берді. Сталиннің бұл жаңа идеялардың оның билігіне қауіп төндіретінін сезінген Кулик, бұл өзгеріске қарсылық көрсетті. Испания азамат соғысы туралы баяндаманың анонимді бөлімінде Кулик, танкқа қарсы қаруларға тап болмаған танктардың шайқас алаңында тиімді екенін атап өтті. Ол және Ворошилов Тухачевскийдің теориялық соғыс жүргізу стилін Қызыл Армия соғысқа дейін іске асыра алмайтынын мәлімдеді. Кулик маршал Ворошиловтың Т-34 және осы атпен аталатын КВ-1 танктарын өндіруді қолдағанын сынады. Сталиннің бұйрығымен танктарды өндіруге мәжбүр болғаннан кейін, Кулик оқ-дәрі мен қару-жарақ өндірісін кешіктіріп, 76,2 мм снарядтардың тапшылығына себеп болды. Соғыс басталғанда Т-34 және КВ-1 танктарының 12 пайызынан астамы толық оқ-дәрі жиынтығымен жабдықталған еді, аздаған танктарда танкқа қарсы снарядтар болды, көпшілігі бірнеше жарылғыш снарядтан аспады, ал көптеген танктарда 76,2 мм снарядтары болмағандықтан тек коаксиалды пулеметке ғана сүйенуге мәжбүр болды. Көптеген Т-34 және КВ-1 танктары оқ-дәрісі бітіп қалғандықтан экипаждары тастап кеткен күйі шайқасқа жіберілді. Германиямен соғысқа дейін және оның басында Кулик Т-34 және КВ-1 танктарының қарулануына араласты. Сол кезде қолданылып жүрген L-11 қаруынан тиімді әрі арзан болса да, Кулик Иосиф Сталиннің №92 зауытында Василий Грабиннің шеберханасында жасалған F-34 қаруын қабылдауға қарсы болды, себебі ол Л-11 танкін өндіретін Ленинградтағы Киров зауытының саяси қолдаушысы болды. Оның жоғары лауазымына байланысты тиісті қару-жарақ бюрократтары жазадан қорқып, жаңа қаруды мақұлдамады. Бұл, Неміс шабуылы кезінде L-11 тіпті жеңіл брондалған Panzer III танктеріне де тиімді болмайтыны анықталғаннан кейін, КВ-1 және Т-34 танктерінің қаруын жедел жөндеуге әкеп соқты. Бұл Грабиннің мойынсұнбауымен жеңілдетілді, ол Куликтің саяси жауларының қолдауымен F-34 қаруларының резервтік қорын жасырын түрде жасауға бұйрық берді, олардың жақын арада қажет болады және қару өзінің тиімділігін дәлелдегеннен кейін Сталин оның шешімін мақұлдайды деп болжады. Грабиннің болжамы расталды, Куликтің қарсылығын жаңа қаруды қолдаған кеңес танкшілерінен Сталинге жіберілген көптеген хаттар жеңіп шықты. Кулик мина өрістерін қорғаныс шарасы ретінде пайдалануды да сынады, оны дұрыс агрессивті стратегиямен үйлеспейді деп есептеді және мина өрістерін "әлсіздердің қаруы" деп атады. Бұл шешім Барбаросса операциясы кезінде неміс күштерінің ресейлік қорғаныс желілері арқылы еркін қозғалысына мүмкіндік берді, стационарлық қорғаныс бекіністері танк оғымен оңай айналып өтіліп, жаяу әскермен қоршалды, қорғаушыларды берілуге мәжбүр етті. Ол сондай-ақ Сталиннің артқа шегінуге қарсы кеңестерін құлшыныспен қолдады, бүкіл дивизиялардың қоршауға алынып, жойылғанына немесе аштықтан қысылып, массалық түрде берілуіне жол берді. Ақырында, Кулик қызметтен босатылғаннан кейін, бірнеше қабаттанған танкқа қарсы миналардың орнатылуы неміс қоршауындағы Ленинградты сәтті қорғауға және Курск шайқасында неміс бронетанкілеріне қарсы сәтті қорғаныс әрекеттеріне ықпал етті. Кулик сонымен қатар, неміс әскерлерінің шабуылдық тобына MP 40 автоматтарының берілуін сынады, олардың қатардағы сарбаздарының дәлдігін төмендетіп, оқ-дәріні артық тұтынуына себеп болғанын айтты. Ол өзінің бөлімшелеріне PPD 40 автоматтарының берілуіне тыйым салды, оның тек полиция қаруы ретінде ғана жарамды екенін мәлімдеді. 1941 жылы ғана MP 40 автоматтарына сәйкес келетін қаруға кеңінен болған сұраныс Куликтің шектеулерін қайтадан жоққа шығарғаннан кейін, PPD 40 өндіріс процесін қарапайым өзгерту PPSh 41-ді шығарды, ол соғыстың ең көп өндірілген, арзан және тиімді кіші қаруларының бірі болды. Көптеген неміс жаяу әскерлері PPSh 41-ді MP 40-тан жоғары бағалады, ал ресейлік жаяу әскерлерінің бүкіл бөлімдері үй-үй шайқасына қатысу үшін осы қарумен жабдықталды. Кулик инновациялық "Катюша" реактивтік артиллериялық жүйесін өндіруді қолдамады, "Бізге реактивтік артиллерия не үшін керек? Бастысы - атпен тартылатын қару" деді. Оның араласуы болмағанда, бұл жүйе соғыстың басында-ақ өндіріле алатын еді, бірақ "Катюша" реактивтік артиллериялық жүйесі соғыстың ең тиімді советтік өнертабыстарының біріне айналып, артиллериялық технологиядағы маңызды жетістік болды. 1939 жылы ол Қорғаныс халық комиссарының орынбасары болды және қыркүйек айында Шығыс Польшаны совет әскерлері басып алған кезде қатысты. Ол Қысқы соғыстың басында Финляндияға қарсы совет артиллериясының шабуылын басқарды, ол тез күйреп кетті. 1940 жылдың 5 мамырында Куликтің әйелі Кира Кулик Симонич Сталиннің бұйрығымен Куликтің білмейтініне және себебі белгісіз болғандықтан ұрланды. Кира, сегіз жасар қызының анасы, 1940 жылдың маусымында НКВД атқышы Василий Блохинмен атылды. Сталин бұл әйелге қатысты жадты жоюға тең әрекеттерге бұйрық берген сияқты. Ол өте әдемі болғанына қарамастан, оның суреттері немесе басқа да бейнелері сақталмаған. Екі күннен кейін, 7 мамыр 1940 жылы Кулик Совет Одағының маршалы болып тағайындалды. Кираны іздеу 12 жылға созылса да, ол көп ұзамай қайтадан үйленді. Артиллерия басшысы қызметіне тағайындалғаннан кейін (және екі соғыстағы нашар өнімділігінен кейін) Никита Хрущев оның қабілетін күдікпен қарады, бұл Сталиннің оған ашуланып айқайлауына себеп болды: "Күліктің өзің білмейсің! Мен оны азамат соғысынан білемін, ол Царицындағы артиллерияны басқарды. Ол артиллерияны біледі!".
Kulik criticized Marshal Voroshilov's endorsement of the production of the T 34 tank and his namesake KV 1 tanks, both of which would prove instrumental to the survival of the USSR. After Kulik was overruled by Stalin and ordered to produce the tanks anyway, he began deliberately delaying the production of ammunition and guns, resulting in a drastic shortage of 76.2mm shells. At the start of the war, no more than 12% of the T 34 and KV 1 tanks had a full ammunition load; few had any anti tank rounds, most had no more than a few high explosive shells, and a shocking number had to rely solely on their coaxial machine guns, having no 76.2mm rounds at all. Many T 34 and KV 1 tanks were sent into battle underarmed and eventually had to be abandoned by their crews when they ran out of ammunition. Prior to and during the early period of the war with Germany, Kulik interfered with the armament of the T 34 and KV 1 tanks. Though it was both more effective and cheaper than the L 11 gun then in use, Kulik opposed the adoption of the F 34 gun designed by Vasiliy Grabin's workshop at the Joseph Stalin Factory No. 92, as he was a political patron for the Leningrad Kirov Plant, which manufactured the L 11. Due to his status, the relevant armament bureaucrats failed to approve the newer gun for fear of retaliation. This eventually necessitated a rushed retrofit of the KV 1 and T 34's gun in the midst of the German invasion when it became apparent that the L 11 could not reliably penetrate even the lightly armored Panzer III, which was arriving in large numbers. This was facilitated by Grabin's disobedience; with the endorsement of Kulik's political enemies, he had secretly ordered the manufacture of a reserve stock of F 34 guns, predicting that they would soon be needed and that his decision would be lauded by Stalin once the gun had proven itself in battle. Grabin was correct; Kulik's objections were outweighed by the many letters from Soviet tank crewmen to Stalin endorsing the new gun. Kulik also disparaged the use of minefields as a defensive measure, considering this to be at odds with a properly aggressive strategy and terming minefields "a weapon of the weak." This decision allowed for the essentially free movement of German forces across Russian defensive lines during Operation Barbarossa, with static defensive strongpoints being bypassed easily by Panzer spearheads and surrounded by infantry, forcing the defenders to surrender. He also zealously endorsed Stalin's exhortations against retreat, allowing whole divisions to be encircled and annihilated or starved into surrendering en masse. Eventually, after Kulik's demotion, the laying of multiple layers of anti tank mines proved instrumental for both the successful defense of Leningrad during the German siege and the successful defensive actions against much stronger German armored forces at the Battle of Kursk. Kulik similarly scorned the German issue of the MP 40 submachine gun to their shock troops, stating that it encouraged inaccuracy and excessive ammunition consumption among the rank and file. He forbade the issue of the submachine gun PPD 40 to his units, stating that it was only suitable as a police weapon. It was not until 1941, after widespread demand for a weapon to match the MP 40 again overruled Kulik's restrictions, that a simple modification of the manufacturing process for the PPD 40 produced the PPSh 41, which proved to be amongst the most widely produced, inexpensive and effective small arms of the war, considered by many German infantrymen to be superior to the MP 40, with whole companies of Russian infantrymen eventually being issued the weapon for house to house fighting. Kulik refused to endorse the production of the innovative Katyusha rocket artillery system, stating "What the hell do we need rocket artillery for? The main thing is the horse drawn gun." Although it could have been produced much earlier in the war without his meddling, the Katyusha rocket artillery system eventually proved to be one of the most effective Soviet inventions of the war and a major advance in artillery technology. In 1939 he became Deputy People's Commissar of Defense, also participating with the Soviet occupation of Eastern Poland in September. He commanded the Soviet's artillery attack on Finland at the start of the Winter War, which quickly foundered. On 5 May 1940, Kulik's wife Kira Kulik Simonich was kidnapped on Stalin's orders, unknown to Kulik and for an uncertain reason. Kira, a mother to an eight year old girl, was subsequently executed by NKVD executioner Vasili Blokhin in June 1940. It appears that Stalin then ordered the modern equivalent of a damnatio memoriae against the hapless woman; although she was described as very pretty, no photographs or other images of her survive. Two days later, on 7 May 1940, Kulik was promoted to Marshal of the Soviet Union. Although the public search for Kira continued for 12 years he soon married again. Years after his appointment as Chief of Artillery (and his poor performance in two separate wars), Nikita Khrushchev questioned his competence, causing Stalin to rebuke him angrily: "You don't even know Kulik! I know him from the civil war when he commanded the artillery in Tsaritsyn. He knows artillery!"
Екінші дүниежүзілік соғыс
Польшаға Кеңес Одағының басып кіргенінен кейін, Қызыл Армияның алғашқы мәліметтері бойынша, 450 000-нан астам поляк әскери тұтқыны кеңестік тұтқындыққа алынды. Қорғаныс министрінің орынбасары Кулик офицерлерден басқа, украин және белорус тұтқындарын дереу босатуды ұсынғандықтан, 1939 жылдың 23-25 қыркүйегі аралығында бұл орындалды. Сталин қалған тұтқындармен не істеу керегін шеше алмады және бұл мәселені ең жақын кеңесшілерімен талқылады. Кулик олардың барлығын босатуды ұсынды, бұл пікірді маршал Климент Ворошилов та қолдады. Жоғары саяси комиссар Лев Мехлис олардың арасында жаулар бар екенін мәлімдеді, бірақ Кулик әрі қарай талап қылды және Сталин келісімге келді. Польшалық тұтқындар, офицерлерді қоспағанда, босатылды, ал олардың өлім жазасы 1940 жылдың 5 наурызында Политбюрода ресми түрде бұйырылды. 1940 жылдың сәуір-мамыр айларында Лаврентий Берияның НКВД-сы (көптеген жағдайларда Блохин арқылы) 26 000 офицерді Катынь қырғынында атты. 1941 жылдың маусымында Германия КСРО-ға басып кірген кезде Куликке Ленинград майданында 54-армияға басшылық ету тапсырылды. Ол мұнда Ленинград қаласының қоршалуына және генерал Жуковтың қорғанысты тұрақтандыру және Куликтің басшылығын өз қолына алу үшін майданға жіберуіне себеп болған кеңес әскерлерінің жеңілістеріне куә болды. Жуков Кулик "қызметтен босатылғанын және Ставка 54-армияны Ленинград майданының басқаруына бергенін" мәлімдеді. 22 маусымда Қорғаныс өнеркәсібі және Артиллерия басқармасы Куликтен 32 жастағы зауыт директоры Дмитрий Устиновқа берілді. 1942 жылдың наурыз айында Кулик әскери сотта айыпталып, генерал-майор шенінен төмендетілді. Сталиннің жақын адамы болғандықтан, оның мәртебесі оны басқа жеңілген кеңес генералдарының тағдырындай атудан сақтап қалды. 1943 жылдың сәуір айында ол 4-гвардиялық армияның командирі болды. 1944-1945 жылдары ол Мобилизация басқармасының бастығының орынбасары және Волга әскери округінің қолбасшысының орынбасары қызметін атқарды.
Құлау және өлім
Соғыс кезінде және соғыстан кейін қысқа үзілістен соң, Сталин мен оның полиция бастығы Лаврентий Берия генералдардың халық арасындағы беделіне деген қызғаныш пен күдіктен туындаған әскери тазалаудың жаңа толқынын бастады. Кулик 1946 жылы НКВД телефон арқылы тыңшылық жасап, генералдардың еңбегін саясатшылар өздеріне таңуып жатыр деген шағымын айтқаннан кейін лауазымынан алынды. 1947 жылы тұтқындалған ол 1950 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесіліп, атты.