Кіріспе

Совет Одағының маршалы Григорий Иванович Кулик (Григорий Иванович Кулик; 9 қараша 1890 – 24 тамыз 1950) – 1937 жылдан 1941 жылдың маусымына дейін Қызыл Армияның Бас Артиллерия Басқармасының бастығы қызметін атқарған советтік әскери қолбасшы және маршал. Полтава маңындағы украин шаруа отбасында дүниеге келген Кулик, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей империясының армиясында артиллерия офицері болды. Ресей революциясы басталғанда, ол большевиктер мен Қызыл Армияға қосылды. Ол Ресей азамат соғысы кезінде Иосиф Сталинмен бірге Царицын шайқасында күресті және тез арада Сталиннің ең жақын генералдарының біріне айналды. 1937 жылы Бас Артиллерия Басқармасының бастығы болып тағайындалды. Кулик әскери техника және теорияға өте консервативті көзқарас ұстанды. Маршал Михаил Тухачевскийдің реформаларына және оның терең операциялар теориясына қарсы болды, сондай-ақ Т-34 және КВ-1 танктері мен "Катюша" реактивтік артиллериялық жүйесі сияқты инновацияларды мойындамады. 1939 жылы Кулик Қорғаныс Халық Комиссарының бірінші орынбасары болып тағайындалды, кейіннен Польшаға советтік басқынға қатысты. 1940 жылы Совет Одағының маршалы атағын алды. Куликтің 1941 жылы Финляндиядағы Қысқы соғыс және Германияның Совет Одағына басып кіруі кезіндегі нашар басшылығы оның құлдырауына себеп болды. 1941 жылдың соңында Артиллерия Басқармасынан босатылып, 1942 жылдың басында әскери сотта генерал-майор шенінен төмендетілді, бірақ Сталинмен жақсы қарым-қатынасының арқасында өлім жазасынан құтылды. Соғыстан кейін Сталин мен Лаврентий Берия тазартудың жаңа кезеңін бастады. Кулик 1947 жылы мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен тұтқындалды және 1950 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін Сталин оны өлімге кесуге бұйрық берді.

Ерте өмір

Кулик Полтава маңындағы украин текті шаруа отбасында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясының әскері қатарындағы сержант, артиллерияда қызмет еткен. 1917 жылы ол большевиктер партиясына қосылып, 1918 жылы Қызыл Армияға қабылданды.

Азаматтық соғыс

Ресей азамат соғысының басында большевик Климент Ворошиловпен достығы оны Қызыл Армияға қосылуға итермеледі, нәтижесінде ол Сталинмен танысып, 1918 жылы Царицын шайқасында 1-ші атты әскер армиясының артиллериясын (Сталин мен Ворошиловтың бірлескен басшылығымен) басқарды. Бұл лауазым, Куликтың қызылдарға қосылуы мен Ворошиловқа адалдығы үшін берілген сыйлық ретінде, негізінен саяси сипатта болды. Куликтың өзінде артиллериялық қаруларды орнату немесе артиллериялық экипаждарға басшылық ету тәжірибесі болған жоқ, ал Царицындағы большевиктердің барлық артиллерия күштері үш ескірген артиллериялық құралдан тұрды. Шабыстың нәтижесіне көрінетін әсері болмаса да, Куликтың көрсеткен өнері Сталинге үлкен әсер етті. Азамат соғысынан кейін Кулик 1919 жылы Польшаның Кеңес Одағына басып кіруі кезінде Сталиннің ең жақын және саяси тұрғыдан сенімді генералдарының бірі болды, оны жеке басқарды. Оның нашар өнер көрсетуі салдарынан оның орнына бұрынғы атты әскердің қатардағы офицері Семен Буденный тағайындалды. Бұл Куликтің рухын түсірмеді, Сталин оны Қорғаныс халық комиссарының бірінші орынбасары етіп тағайындады, бұл қызметті Ворошилов басқарды.

Артиллерия дирекциясының бастығы

1937 жылы Кулик Бас артиллерия басқармасының бастығы болып тағайындалды, оған жаңа танктарды, танк қаруларын және артиллериялық құралдарды әзірлеу мен өндіруді бақылау жүктеліп, жауапкершілік берілді. Кулик 1918 жылы, соңғы рет далалық қолбасшы болған кездегідей, Қызыл Армияға қатысты пікірін сақтап қалды. Ол маршал Тухачевскийдің Қызыл Армияның механикаландырылған күштерін Вермахттың Панцеркорпсы сияқты тәуелсіз бөлімдерге қайта құру науқанын сынады, жеке дивизиялар құру оларға тереңде шабуыл стиліндегі маневрлі соғыс жүргізуге қабілеттілігін арттырып, жаяу әскерге көмектесумен шектеліп қалмай, жылдам ілгерілеуге мүмкіндік берді. Сталиннің бұл жаңа идеялардың оның билігіне қауіп төндіретінін сезінген Кулик, бұл өзгеріске қарсылық көрсетті. Испания азамат соғысы туралы баяндаманың анонимді бөлімінде Кулик, танкқа қарсы қаруларға тап болмаған танктардың шайқас алаңында тиімді екенін атап өтті. Ол және Ворошилов Тухачевскийдің теориялық соғыс жүргізу стилін Қызыл Армия соғысқа дейін іске асыра алмайтынын мәлімдеді. Кулик маршал Ворошиловтың Т-34 және осы атпен аталатын КВ-1 танктарын өндіруді қолдағанын сынады. Сталиннің бұйрығымен танктарды өндіруге мәжбүр болғаннан кейін, Кулик оқ-дәрі мен қару-жарақ өндірісін кешіктіріп, 76,2 мм снарядтардың тапшылығына себеп болды. Соғыс басталғанда Т-34 және КВ-1 танктарының 12 пайызынан астамы толық оқ-дәрі жиынтығымен жабдықталған еді, аздаған танктарда танкқа қарсы снарядтар болды, көпшілігі бірнеше жарылғыш снарядтан аспады, ал көптеген танктарда 76,2 мм снарядтары болмағандықтан тек коаксиалды пулеметке ғана сүйенуге мәжбүр болды. Көптеген Т-34 және КВ-1 танктары оқ-дәрісі бітіп қалғандықтан экипаждары тастап кеткен күйі шайқасқа жіберілді. Германиямен соғысқа дейін және оның басында Кулик Т-34 және КВ-1 танктарының қарулануына араласты. Сол кезде қолданылып жүрген L-11 қаруынан тиімді әрі арзан болса да, Кулик Иосиф Сталиннің №92 зауытында Василий Грабиннің шеберханасында жасалған F-34 қаруын қабылдауға қарсы болды, себебі ол Л-11 танкін өндіретін Ленинградтағы Киров зауытының саяси қолдаушысы болды. Оның жоғары лауазымына байланысты тиісті қару-жарақ бюрократтары жазадан қорқып, жаңа қаруды мақұлдамады. Бұл, Неміс шабуылы кезінде L-11 тіпті жеңіл брондалған Panzer III танктеріне де тиімді болмайтыны анықталғаннан кейін, КВ-1 және Т-34 танктерінің қаруын жедел жөндеуге әкеп соқты. Бұл Грабиннің мойынсұнбауымен жеңілдетілді, ол Куликтің саяси жауларының қолдауымен F-34 қаруларының резервтік қорын жасырын түрде жасауға бұйрық берді, олардың жақын арада қажет болады және қару өзінің тиімділігін дәлелдегеннен кейін Сталин оның шешімін мақұлдайды деп болжады. Грабиннің болжамы расталды, Куликтің қарсылығын жаңа қаруды қолдаған кеңес танкшілерінен Сталинге жіберілген көптеген хаттар жеңіп шықты. Кулик мина өрістерін қорғаныс шарасы ретінде пайдалануды да сынады, оны дұрыс агрессивті стратегиямен үйлеспейді деп есептеді және мина өрістерін "әлсіздердің қаруы" деп атады. Бұл шешім Барбаросса операциясы кезінде неміс күштерінің ресейлік қорғаныс желілері арқылы еркін қозғалысына мүмкіндік берді, стационарлық қорғаныс бекіністері танк оғымен оңай айналып өтіліп, жаяу әскермен қоршалды, қорғаушыларды берілуге мәжбүр етті. Ол сондай-ақ Сталиннің артқа шегінуге қарсы кеңестерін құлшыныспен қолдады, бүкіл дивизиялардың қоршауға алынып, жойылғанына немесе аштықтан қысылып, массалық түрде берілуіне жол берді. Ақырында, Кулик қызметтен босатылғаннан кейін, бірнеше қабаттанған танкқа қарсы миналардың орнатылуы неміс қоршауындағы Ленинградты сәтті қорғауға және Курск шайқасында неміс бронетанкілеріне қарсы сәтті қорғаныс әрекеттеріне ықпал етті. Кулик сонымен қатар, неміс әскерлерінің шабуылдық тобына MP 40 автоматтарының берілуін сынады, олардың қатардағы сарбаздарының дәлдігін төмендетіп, оқ-дәріні артық тұтынуына себеп болғанын айтты. Ол өзінің бөлімшелеріне PPD 40 автоматтарының берілуіне тыйым салды, оның тек полиция қаруы ретінде ғана жарамды екенін мәлімдеді. 1941 жылы ғана MP 40 автоматтарына сәйкес келетін қаруға кеңінен болған сұраныс Куликтің шектеулерін қайтадан жоққа шығарғаннан кейін, PPD 40 өндіріс процесін қарапайым өзгерту PPSh 41-ді шығарды, ол соғыстың ең көп өндірілген, арзан және тиімді кіші қаруларының бірі болды. Көптеген неміс жаяу әскерлері PPSh 41-ді MP 40-тан жоғары бағалады, ал ресейлік жаяу әскерлерінің бүкіл бөлімдері үй-үй шайқасына қатысу үшін осы қарумен жабдықталды. Кулик инновациялық "Катюша" реактивтік артиллериялық жүйесін өндіруді қолдамады, "Бізге реактивтік артиллерия не үшін керек? Бастысы - атпен тартылатын қару" деді. Оның араласуы болмағанда, бұл жүйе соғыстың басында-ақ өндіріле алатын еді, бірақ "Катюша" реактивтік артиллериялық жүйесі соғыстың ең тиімді советтік өнертабыстарының біріне айналып, артиллериялық технологиядағы маңызды жетістік болды. 1939 жылы ол Қорғаныс халық комиссарының орынбасары болды және қыркүйек айында Шығыс Польшаны совет әскерлері басып алған кезде қатысты. Ол Қысқы соғыстың басында Финляндияға қарсы совет артиллериясының шабуылын басқарды, ол тез күйреп кетті. 1940 жылдың 5 мамырында Куликтің әйелі Кира Кулик Симонич Сталиннің бұйрығымен Куликтің білмейтініне және себебі белгісіз болғандықтан ұрланды. Кира, сегіз жасар қызының анасы, 1940 жылдың маусымында НКВД атқышы Василий Блохинмен атылды. Сталин бұл әйелге қатысты жадты жоюға тең әрекеттерге бұйрық берген сияқты. Ол өте әдемі болғанына қарамастан, оның суреттері немесе басқа да бейнелері сақталмаған. Екі күннен кейін, 7 мамыр 1940 жылы Кулик Совет Одағының маршалы болып тағайындалды. Кираны іздеу 12 жылға созылса да, ол көп ұзамай қайтадан үйленді. Артиллерия басшысы қызметіне тағайындалғаннан кейін (және екі соғыстағы нашар өнімділігінен кейін) Никита Хрущев оның қабілетін күдікпен қарады, бұл Сталиннің оған ашуланып айқайлауына себеп болды: "Күліктің өзің білмейсің! Мен оны азамат соғысынан білемін, ол Царицындағы артиллерияны басқарды. Ол артиллерияны біледі!".

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшаға Кеңес Одағының басып кіргенінен кейін, Қызыл Армияның алғашқы мәліметтері бойынша, 450 000-нан астам поляк әскери тұтқыны кеңестік тұтқындыққа алынды. Қорғаныс министрінің орынбасары Кулик офицерлерден басқа, украин және белорус тұтқындарын дереу босатуды ұсынғандықтан, 1939 жылдың 23-25 қыркүйегі аралығында бұл орындалды. Сталин қалған тұтқындармен не істеу керегін шеше алмады және бұл мәселені ең жақын кеңесшілерімен талқылады. Кулик олардың барлығын босатуды ұсынды, бұл пікірді маршал Климент Ворошилов та қолдады. Жоғары саяси комиссар Лев Мехлис олардың арасында жаулар бар екенін мәлімдеді, бірақ Кулик әрі қарай талап қылды және Сталин келісімге келді. Польшалық тұтқындар, офицерлерді қоспағанда, босатылды, ал олардың өлім жазасы 1940 жылдың 5 наурызында Политбюрода ресми түрде бұйырылды. 1940 жылдың сәуір-мамыр айларында Лаврентий Берияның НКВД-сы (көптеген жағдайларда Блохин арқылы) 26 000 офицерді Катынь қырғынында атты. 1941 жылдың маусымында Германия КСРО-ға басып кірген кезде Куликке Ленинград майданында 54-армияға басшылық ету тапсырылды. Ол мұнда Ленинград қаласының қоршалуына және генерал Жуковтың қорғанысты тұрақтандыру және Куликтің басшылығын өз қолына алу үшін майданға жіберуіне себеп болған кеңес әскерлерінің жеңілістеріне куә болды. Жуков Кулик "қызметтен босатылғанын және Ставка 54-армияны Ленинград майданының басқаруына бергенін" мәлімдеді. 22 маусымда Қорғаныс өнеркәсібі және Артиллерия басқармасы Куликтен 32 жастағы зауыт директоры Дмитрий Устиновқа берілді. 1942 жылдың наурыз айында Кулик әскери сотта айыпталып, генерал-майор шенінен төмендетілді. Сталиннің жақын адамы болғандықтан, оның мәртебесі оны басқа жеңілген кеңес генералдарының тағдырындай атудан сақтап қалды. 1943 жылдың сәуір айында ол 4-гвардиялық армияның командирі болды. 1944-1945 жылдары ол Мобилизация басқармасының бастығының орынбасары және Волга әскери округінің қолбасшысының орынбасары қызметін атқарды.

Құлау және өлім

Соғыс кезінде және соғыстан кейін қысқа үзілістен соң, Сталин мен оның полиция бастығы Лаврентий Берия генералдардың халық арасындағы беделіне деген қызғаныш пен күдіктен туындаған әскери тазалаудың жаңа толқынын бастады. Кулик 1946 жылы НКВД телефон арқылы тыңшылық жасап, генералдардың еңбегін саясатшылар өздеріне таңуып жатыр деген шағымын айтқаннан кейін лауазымынан алынды. 1947 жылы тұтқындалған ол 1950 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесіліп, атты.