Кіріспе

Николай Николаевич Юденич (1862-1933) – Ресей империясының бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери қолбасшысы. Азамат соғысы кезінде Ресейдің солтүстік-батысындағы коммунизмге қарсы Ақ қозғалыстың басшысы болды.

Ерте өмір

Юденич Мәскеуде дүниеге келді, оның әкесі кіші сот қызметкері болды. Юденич 1881 жылы Александровский әскери колледжін, ал 1887 жылы Бас штаб академиясын бітірді. Ол алғаш рет 1889 жылдың қарашасынан 1890 жылдың желтоқсанына дейін Литвадағы Өмір сақшылары полкінде қызмет етті. 1892 жылдың қаңтарында Түркістан әскери округіне ауыстырылып, сәуірде подполковник шеніне көтерілді. 1894 жылы Памир экспедициясына қатысты және 1896 жылы полковник болды. 1900 жылдың 20 қыркүйегінен бастап Юденич 1-ші Түркістан атқыштар бригадасы штабында қызмет етті. 1902 жылы Юденич 18-ші жаяу әскер полкінің командирі болып тағайындалды және 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысы кезінде осы полкті басқарды. Сандепу шайқасында қолына, ал Мукден шайқасында мойнына жараланды. Соғыс аяқталғаннан кейін генерал-майор шеніне өрледі. 1907 жылдың ақпанынан бастап Юденич Кавказ әскери округі Бас штабының квартирмейстері қызметін атқарды. 1912 жылы генерал-лейтенант болып тағайындалды және Қазан қаласындағы штаб бастығы, содан кейін 1913 жылы Кавказ әскери округінде қызмет етті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Юденич Ресей Кавказ армиясының штаб бастығы болып тағайындалды. Басты операциялардың бірі – Осман империясының Энвер-пашасына қарсы жеңіспен аяқталған Сарықамыш шайқасы. 1915 жылдың қаңтар айында Юденич пішін генералы шеніне көтеріліп, Кавказ жорығының қолбасшысы ретінде граф Илларион Иванович Воронцов Дашковты алмастырды. Юденич Османның жеңілісін пайдаланып, түрік территориясына шабуыл жасауға тырысты, әсіресе Ван көлі маңында, Ван қамалы кезінде. 1915 жылдың мамыр айында орыстар Ванды басып алды, бірақ екі айдан кейін қаладан шығуға мәжбүр болды. Османның 3-армиясы тамыз айында Ванды қайта басып алды. Ресейдің барлық әскерлерінің бас қолбасшысы қызметінен алынған Николай ұлы герцог Кавказ майданына жетекшілік етті. Ұлы герцог Юденичке толық еркіндік берді, қыркүйекте орыстар Ванды қайта басып алып, 1916 жылдың маусымында Батыс Армения әкімшілігін қайта құрды. Аймақтағы шайқастар келесі 14 ай бойы екі тараптың да нақты жеңісіз жалғасты. 1916 жылы Юденич сәтті шабуыл операциясын жүргізіп, Ерзурум шайқасында (1916) және Трапезонт жорығында жеңіске жетті. Сол жылдың жазында оның әскерлері түріктердің қарсы шабуылына тойтарыс берді, нәтижесінде Осман генералы Мустафа Кемальдің қатысқан Ерзинжан шайқасы болды. Шабуыл кезінде Юденичке 2-дәрежелі Санкт-Георгий ордені табысталды, бұл Ресей империясында осы орденнің соңғы табысталуы болды. 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін Юденич 1917 жылы Кавказ майданының қолбасшысы болып тағайындалды, бірақ мамыр айында Ресейдің Уақытша үкіметі оны бағынбаушылық үшін қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Александр Керенскийдің тікелей бұйрығымен ол әскерден кетіп, Тбилисиден Петроградқа көшіп, Корнилов көтерілісін қолдады.

Ақ әскер

1917 жылғы Қазан революциясынан кейін Юденич большевиктерден жасырынып, Литва гвардиясының бұрынғы сержантының қорғауына ілікті. Ол Памирде Юденичпен бірге қызмет өткен еді. 1919 жылғы қаңтарда Финляндияға қашып кетті. Хельсинкиде Юденич 1918 жылғы қарашада құрылған, большевиктерге қарсы күреске ниеттенген «Орыс комитетіне» қосылды. Ол Солтүстік-Батыс Ресейдегі Ақ қозғалыстың толық өкілеттіктермен жабдықталған жетекшісі болып жарияланды. 1919 жылдың көктемінде Юденич Стокгольмге сапар шегіп, Ұлыбритания, Франция және АҚШ-тың дипломатиялық өкілдерімен кездесті. Большевиктерге қарсы күресу үшін ресейлік еріктілер корпусын құруға көмек алуға тырысты, бірақ үлкен табысқа жете алмады. 1919 жылғы маусымда Юденич Омскіде орналасқан адмирал Александр Колчак басқаратын Бүкілресейлік үкіметпен байланыс орнатты. Кейін Колчак оны Балтық теңізінде және Солтүстік-Батыс Ресейде большевиктерге қарсы күресетін барлық ресейлік қарулы күштердің бас қолбасшысы деп мойындады. Колчак оның әскерін жабдықтауға және жалдауға қажетті қаржыны да ұсынды. 1919 жылғы маусымда Юденич Таллинге барып, Эстонияның жоғарғы бас қолбасшылығының басшылығымен Петроградты шабуылға алып бара жатқан Ақ әскердің Солтүстік армиясының қолбасшысы генерал Александр Родзянкомен кездесті. Юденич Родзянконы өзінің көмекшісі етіп тағайындады. 1919 жылғы тамызда, Ұлыбритания үкіметінің қысымымен, өзінің маңызды одақтасы Эстонияның тәуелсіздігіне заңды кепілдік беруге мәжбүр болды. Осыған байланысты Юденич монархистер, социалистер-революционерлер және меньшевиктерді қамтитын контрреволюциялық «Солтүстік-Батыс Ресейдің аймақтық үкіметін» құрды. Юденич соғыс министрі болып тағайындалды және келесі екі айды әскерін ұйымдастыру мен оқытуға жұмсады. 1919 жылғы қыркүйек айына қарай, оның құрамында 17 000 сарбаз, 53 зеңбірек және алты танк бар, жақсы ұйымдастырылған армиясы болды. Алты танкты Ұлыбритания өз ерікті экипаждарымен бірге берді. Олар Солтүстік-Батыс армиясымен бірге шайқасқан жалғыз британдық құрлық әскерлері болды. 1919 жылғы қазан айының басында Юденич өзінің армиясын Петроградқа қарсы аттандырды. Қала нашар қорғалған еді, себебі Қызыл Армия Сібірде Колчак күштерімен және Украинадағы бірнеше казак әскерлерімен белсенді шайқас жүргізіп жатқан. Юденичтің Императорлық Ресей армиясынан досы генерал Карл Густав Эмиль Маннергейм Финляндия президенті Каарло Юхо Штольбергтен Юденичтің күштеріне қосылып, фин ақ гвардиясының көмегімен Петроградқа шабуыл жасауды сұрады. Юденич Финляндияның тәуелсіздігін мойындауға және елдің Үштік Антантамен байланысын тануға келісетін еді. Бірақ Ақ әскерлердің басшысы Колчак Финляндияның тәуелсіздігін мойындамайтындықтан, Штольберг Маннергеймнің өтінішін қабылдамады. Жалпы, Солтүстік-Батыс армиясы ұлттық және патриоттық болды, сондықтан этникалық ерекшеліктерді және сепаратизмді қабылдамады. Солтүстік-Батыс армиясы біріккен көпұлтты Ресейге сенді және ұлттық мемлекеттер құруға ұмтылған сепаратистерге қарсы болды. 1919 жылғы 12 қазанда ақтар Ямбургті қайта басып алды. Екі күннен кейін Юденич Гатчинаға жақындады. 1919 жылғы 19 қазанда оның әскерлері Петроград шетіне жетті, бірақ олар маңызды Мәскеу – Санкт-Петербург темір жолын бақылауға ала алмады. Бұл Революциялық әскери кеңеске қаланың құлауын болдырмау үшін үлкен күштерді жіберуге мүмкіндік берді. Юденичтің шабуылы қазан айының соңында тоқтап, 7-ші және 15-ші Қызыл Армиялар қарашада ақ әскерлерді Эстонияға кері ығыстырды. Ақ ресейліктерге сенімсіздікпен қараған Эстонияның жоғарғы бас қолбасшылығы Солтүстік-Батыс армиясының қалдықтарын қарусыздандырып, тұтқынға алды. Олар Эстония шебінен шығып кетті. Саяси тұрғыдан алғанда, большевиктер 3 қаңтарда Эстонияның тәуелсіздігін мойындауға уәде беріп, Эстониямен жеке келісімге келді. Бұл келісім Ақ әскер мен Колчак үкіметінің ұстанымына қайшы болды. Азамат соғысы кезінде көптеген генералдар сияқты Юденич те әскерлеріне ақша төледі. Ақшаның құндылығы соншалықты төмен болғандықтан, Таллин шоколад фабрикасы банкноттарды өнімдерін орау үшін пайдалануға рұқсат сұрады. 1920 жылғы 28 қаңтарда генерал Станислав Булак Балахович бірнеше орыс офицерлері мен эстон полициясымен бірге Юденичті Батыс Еуропаға қашып кетуге тырысқанда тұтқынға алды. Кейін Юденич түрмеден босатылды.

Кейінгі өмірі

Бостандыққа шыққаннан кейін Юденич Францияға жер аударылды. Соңғы 13 жылында ол Франциядағы ақ эмигранттар қауымдастығында елеулі рөл атқармады. Юденич 1933 жылғы 5 қазанда Францияның Ривьера жағалауындағы Ницца қаласына жақын Сен-Лоран-ду-Варда қайтыс болды.