Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қызыл Армияның қолбасшысы (1887–1919)
Red Army commander (1887–1919)
Василий Иванович Чапаев немесе Чапаев (Василий Иванович Чапаев; 9 ақпан 1887 [е.к. 28 қаңтар 1887] – 5 қыркүйек 1919) – Ресей азамат соғысы кезіндегі орыс әскери және Қызыл Армияның қолбасшысы.
Vasily Ivanovich Chapayev or Chapaev (Василий Иванович Чапаев; 9 February 1887 [O. S. 28 January 1887]5 September 1919) was a Russian soldier and Red Army commander during the Russian Civil War.
Өмірбаян
Чапаев Будайка деген ауылда, қазіргі Чебоксардың бір бөлігі, кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол сержант ретінде соғысып, үш рет Георгий кресімен марапатталды. 1917 жылдың қыркүйегінде Ресейдің Социал-демократиялық жұмысшы партиясына (большевиктер) қосылды. Желтоқсан айында полктің әскерлері дауыс беріп, оны 138-ші жаяу әскер полкінің командирі етіп сайлады. Кейін 2-ші Николаев дивизиясы мен 25-ші атқыштар дивизиясына басшылық етті. 1919 жылдың 5 қыркүйегінде Либищенск маңындағы (оны оның құрметіне Чапаев деп атады) дивизия штабы Ақ әскердің күштерінің шабуылына ұшырады. Оның қалай қаза болғаны әлі анықталмаған, денесі табылмады. Көптеген әңгімелер айтылып жүр. 1926 жылы «Правда», «Известия» және «Красная звезда» газеттері бұрынғы казак офицері Трофимов Мирскийдің тұтқындалғаны туралы жариялады. Ол Чапаевты ұстап алып, Либищенскіге шабуыл жасаған кезде оны атқан деген айып тағылды. Чапаевтың қызы Клаудия және шөбересі Евгения командирдің сатқындыққа ұшырағаны және оның өлімін Леон Троцкий ұйымдастырғаны, сондай-ақ Пелагея Камешкертцеваның бұл құйрыққа қатысқаны туралы жазды. «Канондық емес» деп аталатын ешбір нұсқа құжаттармен дәлелденбеді. 1934 жылы шыққан «Чапаев» фильмі (оны Сталиннің өзі бекіткен және Совет Одағында ғана емес, сонымен қатар орыс эмигранттары арасында да аса танымал болды) Чапаевтың Орал өзенін кешіп өтуге тырысқанда жараланып суға батып кеткенін айтатын канондық нұсқаны кеңінен таратты.
Chapayev was born into a poor peasant family in a village called Budayka, now part of Cheboksary. During World War I, he fought as a non commissioned officer and was awarded the Cross of St. George three times. In September 1917, he joined the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks). In December he was elected commander of the 138 Infantry Regiment by a vote of the regiment's soldiers. He later commanded the 2nd Nikolaev Division and the 25th Rifle Division. On 5 September 1919, the divisional headquarters near Lbishchensk (renamed Chapayev in his honour) were ambushed by White Army forces. The circumstances of his death are uncertain and his body was never recovered. Several versions have been in circulation. In 1926, the newspapers Pravda, Izvestia and Krasnaya Zvezda reported on the arrest of the former Cossack officer Trofimov Mirsky, who allegedly shot Chapaev after capturing him during a raid on Lbishensk. Chapaev's daughter Claudia and his great granddaughter Evgenia wrote about the betrayal of the commander and the organization of his death by Leon Trotsky, as well as about the participation in the conspiracy of Pelageya Kameshkertseva. None of the "non canonical" versions received documentary evidence. The canonical version that wounded Chapaev drowned when trying to cross the Ural River was particularly popularized by the 1934 Chapayev (which was approved by Stalin himself and quickly gained the cult status not only in the Soviet Union, but among Russian emigrants as well).
Жеке өмір
1908 жылы Чапаев 18 жастағы Пелагея Метелинамен танысты. Әкесі олардың қарым-қатынасына қарсы болғанымен, Василий Иванович оған үйленді. Олар 6 жыл бірге өмір сүрді және үш балалары болды, соның бірі Клавдия Чапаева еді. Ресми ажырасу болмаса да, 1917 жылы Чапаев қайтыс болған әріптесі Петр Кишкерцевтің жесірімен бірге тұруға көшті. Қызығы, оның есімі де Пелагея еді. Чапаев оның екі баласын да өрбітті. Қазіргі таңда оның жалғыз туысы – шөбересі Василиса Чапаева, оның ата-анасы Евгения Чапаева мен Виктор Печерин.
In 1908 Chapayev became acquainted with Pelageya Metelina, who was 18. Although his father didn't approve of their relations, Vasily Ivanovich married her. They lived together for 6 years, and had three children, one of whom was Klavdia Chapayeva. Though there was no official divorce, in 1917 Chapayev started living with the widow of his deceased fellow soldier Petr Kishkertsev. Curiously enough, her name was also Pelageya. Chapayev adopted both of her children. Currently the only relative that remains is his great great granddaughter Vasilisa Chapayeva, with her parents Yevgenia Chapayeva and Viktor Pecherin.
Мұра
Чапаевтың естелік мұражайлары оның туған жеріне жақын Чебоксар қаласында, ал Пугачев қаласында (бұрынғы Николаевск) Балаково қаласындағы филиалымен ашылды, онда ол балалық шағы мен жастығын өткізді. Мұражайлар сондай-ақ Азамат соғысы кезінде 25-ші жаяу әскер дивизиясының штабы орналасқан ғимараттарда да ашылды: Башқортостан Республикасының Уфимский ауданындағы Красный Яр ауылында, Башқортостан Республикасының Белебей қаласында, Уральск қаласында және Лбищенская ауылында (қазіргі Чапаев қаласы) – дивизия басшысының соңғы шайқасы болған жерде. Кеңес жылдарында көптеген мектептерде Чапаевқа және 25-ші дивизияның жауынгерлік жолына арналған мұражайлар болды. Самара (Чапаевск), Саратов, Орынбор облыстарындағы және Ресейдің басқа да аймақтарындағы ондаған елді мекен Чапаевтың есімімен аталады, ал қазіргі Қазақстандағы Лбишенск қаласы да Кеңес дәуірінде оның құрметіне қайта аталды. Бұрынғы КСРО аумағындағы жүздеген елді мекендерде Чапаев көшелері бар, Чапаевка өзені оның есімімен аталды. 1937 жылы Болшая Житомирская көшесі, 40 мекенжайындағы Киевтің «Лира» кинотеатры «Чапаев кинотеатры» деп өзгертілді. Чапаевқа ескерткіштер Самара қаласында (1932), Санкт-Петербургте (1933), Пугачевте (1957), Чебоксарда (1960) (1930-шы жылдардан бастап ол Мәскеудегі ВДНХ аумағында орналасқан), Чапаев ауылында болжамды өлімі орнында стелла және орталық алаңда ескерткіш (1979), Уральскте (1982) және бұрынғы Кеңес Одағының басқа да көптеген қалаларында орнатылды. 1973 жылы Уральск мұражайы үшін Ефим Дешалит «Чапаевтың соңғы шайқасы» диорамасын, ал 1976 жылы Чапаев мұражайы үшін суретшілер Вениамин Сибирский мен Евгений Данилевский «Лбищенская ауылындағы Чапаевтардың шайқасы» диорамасын жасады.
Memorial museums of Chapaev were opened in Cheboksary near the place of his birth; in the city of Pugachev (former Nikolaevsk), with a branch in the city of Balakovo, where he spent his childhood and youth. Museums have also been opened in the buildings where the headquarters of the 25th Infantry Division was located during the Civil War: in the village of Krasny Yar in the Ufimsky district of the Republic of Bashkortostan, in the town of Belebey of the Republic of Bashkortostan, in the city of Uralsk and in the village of Lbischenskaya (now the town of Chapaev) at the site of the last battle division chief. In the Soviet years, museums dedicated to Chapaev and the combat path of the 25th division existed in many schools. Dozens of settlements in the Samara (Chapayevsk), Saratov, Orenburg regions and other regions of Russia are named after Chapaev, Lbishensk in modern Kazakhstan was also renamed in his honor during the Soviet era, Chapaev streets exist in hundreds of settlements on the territory of the former USSR, the Chapaevka River was named after him. In 1937, the Kiev cinema "Lira" on Bolshaya Zhitomirskaya Street, 40 was renamed the "Chapaev cinema". Monuments to Chapaev were erected in the cities of Samara (1932), in St. Petersburg (1933), in Pugachev (1957), in Cheboksary (1960) (earlier since the 1930s it was located on the territory of VDNKh in Moscow), in the village of Chapaev a stele at the site of the alleged death and a monument on the central square (1979), in Uralsk (1982), as well as in dozens of other cities and towns of the former Soviet Union. In 1973, for the museum in Uralsk, Efim Deshalyt painted the diorama "The Last Battle of Chapaev", in 1976 for the museum in Chapaev the diorama "Fight of the Chapaevs in the village of Lbischenskaya" by artists Veniamin Sibirsky and Evgeny Danilevsky.
Ресей мәдениеті
Кеңес Одағы құрылғаннан кейін Чапаев Кеңес үгіт-насихаты арқылы Ресей азамат соғысының батыры ретінде мәңгі есте қалды. 1923 жылы Чапаевтың дивизиясында комиссар болып қызмет еткен орыс жазушысы Дмитрий Фурманов "Чапаев" атты танымал роман жазды. Кейін, 1934 жылы, ағайынды Васильевтер осы романды "Чапаев" фильміне түсірді. Фильм Кеңес Одағында кең танылды. Немец актері және әншісі Эрнст Буш оның Уралдағы қазасы туралы "Tschapajews Tod" әнін жазды. Соңғы кезде ол қазіргі орыс жазушысы Виктор Пелевиннің "Чапаев және Бос кеңістік" романының маңызды кейіпкеріне айналды. 1998 жылдың қараша айында S. K. I. F. жасаған және Buka Entertainment (қазіргі 1C Company) басып шығарған "Red Comrades Save the Galaxy" атты нүктелік графикалық ойын жарық көрді. Ойынның басты кейіпкері Василий Иванович Чапаев, Чапаевтың өмірінен шабыттанды. Чапаев, оның көмекшісі Петка, комиссар Фурманов және пулеметші Анка бірге орыс халқының әдемі әңгімелерінде жиі кездесетін кейіпкерлерге айналды.
After the Soviet Union had been established, Chapayev was immortalized by Soviet propaganda as a hero of the Russian Civil War. In 1923, a Russian writer, Dmitriy Furmanov, who served as a commissar in Chapayev's division wrote a popular novel entitled Chapaev. Later, in 1934, it was made into a film Chapayev by the Vasilyev brothers. The movie became highly popular in the Soviet Union. The German actor and singer Ernst Busch also recorded the song Tschapajews Tod, which talks about his death in the Ural. More recently, he became one of the central characters in the novel Chapayev and Void by modern Russian writer Viktor Pelevin. In November 1998, Red Comrades Save the Galaxy, a point and click graphic adventure game was developed by S. K. I. F. and published by Buka Entertainment (now 1C Company). The game's protagonist Vasily Ivanovich Chapaev, is inspired by Chapayev. Chapayev, along with his aide Petka, commissar Furmanov, and Anka the Mashine gunner, became a recurring character in popular Russian jokes.