Кіріспе
Көлік компаниясы
Grand Trunk Pacific Railway – Канаданың тарихи трансконтиненттік темір жолы, Онтарио штатындағы Форт-Уильямнан (қазіргі Тундер-Бей) Британдық Колумбиядағы Принс-Руперт портына дейін, Тынық мұхитының жағалауында орналасқан қалаға дейін созылған. Виннипегтен шығысқа қарай бұл желі Ұлттық трансконтинентальдық теміржол (NTR) ретінде жалғасты, Солтүстік Онтарио және Квебек аймақтарынан өтіп, Квебек қаласында Сент-Лоуренс өзенін кесіп өтіп, Нью-Брансуик штатындағы Монктон қаласында аяқталды. Grand Trunk Railway (GTR) бүкіл желінің басқаруын және жұмысын жүзеге асырды. Көбінесе 1907–1914 жылдары салынған GTPR, 1914–1919 жылдары, Канада Ұлттық темір жолы (CNR) мемлекеттік меншікке алынғанға дейін қызмет етті. Әртүрлі деңгейдегі үкімет пен теміржол басшылығының тиімсіз шешімдеріне қарамастан, GTPR жергілікті жұмыс орындарын құрды, телеграф қызметін ұсынды, сондай-ақ жүк, жолаушылар және пошта тасымалын жүзеге асырды.
Ұсыныс
Эдвард Уоткиннің биліктен қуылғаннан кейін, ГТР 1870 және 1880 жылдары Канаданың алғашқы трансконтиненталдық теміржолын салудан бас тартты. Кейіннен, Канадалық Тынық мұхиты теміржолы (CPR) трансконтиненталдық және оның қосымша бағыттары Канада-АҚШ шекарасына жақын орналасты. Орталық ендіктерді ашуға трансконтиненталды теміржол қажет болғандықтан, Канада үкіметі ГТР және Канаданың Солтүстік теміржолына (CNoR) ұсыныс жасады. Канаданың шығыс және орталық аймақтарындағы аймақтық операторлар бастапқыда бас тартты, себебі күтілетін жол жүк көлемі тиімді пайда табу мүмкін еместігін көрсетті. Кеңеюдің қажетті екенін түсінген ГТР, құрылысқа бірлесіп қатысудың орнына CNoR-ді сатып алуға тырысты. ГТР ақырында тек батыс бөлігін салуға келісті, ал федералдық үкімет шығыс бөліктерін NTR ретінде салады. Тиісті заң 1903 жылы қабылданды. Порт Симпсон Азияға Ванкуверден жақын орналасқан, ол Британдық Колумбия мен Аляска арасындағы шекараның бөлігін құрайтын Портленд каналының оңтүстік кіреберісінен оңтүстік-шығысқа қарай 19 миль (31 км) қашықтықта жатыр. 1903 жылы, АҚШ мүдделеріне басымдық берген Аляска шекарасы туралы шешімге байланысты Канадада туған шиеленіс кезінде, АҚШ президенті Теодор Рузвельт жақын жердегі аумаққа әскер жіберумен қорқытты. Жауап ретінде, Канаданың премьер-министрі Уилфрид Лориер терминалдың орнын оңтүстікке қарай жылдыруды жөн көрді, нәтижесінде оңай қорғалатын Кайен аралы (Принц Руперт) таңдалды.
Шолу
1905 жылғы 11 қыркүйекте Форт-Уильямда (Онтарио) өткен ресми салтанатта Лориер GTPR құрылысының алғашқы топырағын қазды, бірақ нақты алғашқы топырақ қазу алдыңғы айда Манитоба штатының Карберри қаласынан оңтүстікке қарай 19 шақырым (12 миль) жерде жүзеге асты. Форт-Уильямнан бастап GTPR, Sioux Lookout маңындағы NTR желісімен байланысатын 306 шақырымдық (190 миль) теміржол учаскесін салды. Бұл маршрут Виннипегтен батысқа қарай 217 шақырымға (135 миль) дейін CPR теміржолымен қатар жүрді, содан кейін солтүстік-батысқа бұрылды. Сол жылы Альберта және Саскачеван провинциялары құрылды. Желі 1907 жылы Саскатунға, 1909 жылы Эдмонтонға және 1910 жылы Вольф-Крикке дейін салынды. Шарттар бойынша, Виннипегтен Вольф-Крикке (Эдсон, Альберта) дейінгі бөлік – Далалық бөлім, ал Вольф-Крик пен Тынық мұхиты аралығы – Таулық бөлім деп есептелді. Foley, Welch and Stewart (FW&S) компаниясы соңғы бөлімнің бас мердігері ретінде таңдалды. GTPR, Джасперден (Альберта) бастап Yellowhead Pass арқылы өтетін Сэндфорд Флемингтің бастапқы «Канадалық Тынық мұхиты зерттеуі» маршрутын ұстанды, ал 1911 жылдың қарашасында жол төсеу машинасы Британдық Колумбия/Альберта шекарасын кесіп өтті. Таулы аймақта бір шақырым құрылысының құны жоспарланған 60 000 долларға қарағанда 105 000 долларға дейін өсті. CNoR теміржолымен Роки таулары арқылы салынып, 174 шақырымдық (108,4 миль) қайталама учаске құрылды, нәтижесінде GTPR теміржол төсемі көбінесе қажетсіз болып қалды. Оның жарғысында көрсетілгендей, солтүстікке қарай Пайн Пасс бағыты, трафик көлемін дамыту және ағымдағы CNR желісін жақсарту тұрғысынан тиімдірек болуы мүмкін (әсіресе егер кейінірек Тынық мұхиты Ұлы Шығыс теміржолы Monkman Pass арқылы өтуді таңдағанда). Британдық Колумбия үкіметінен жеңілдіктер алу үшін 1907 жылы Тынық мұхиты жағалауынан шығысқа қарай құрылыс басталды. Принс-Руперттен шығысқа қарай созылған теміржол 50 шақырымға жетті, содан кейін 1910 жылы 102 шақырымға, 1912 жылы Булкли аңғарына және 1913 жылы Бернс көліне дейін салынды. Желі далалар арқылы, Роки таулары арқылы және жаңадан салынған Принс-Руперт теңіз портына дейін аяқталды. Соңғы тіреу салтанаты 1914 жылғы 7 сәуірде Британдық Колумбиядағы Форт-Фрейзерден шығысқа қарай бір шақырым жерде, Стюарт (Финмур) қаласында өтті. 1910 жылғы болжамда, егер Тете Жаун Каштан Ванкуверге дейін желі салынса, Принс-Руперт тоқтатылып, оның маршруты тармақ желісіне дейін төмендетіледі деп дұрыс айтылған.
Құрылыс ұжымы
Жұмыс күші жетіспейтіндігін айтып, GTP Азиядан білімі жоқ иммигранттарды әкелуге үкіметтен рұқсат алуға тырысты. 1912 жылдың соңына қарай Эдмонтонның шығысында 6000 адам жұмысқа орналасты. Подрядшылар лагерьтерде спирттік ішімдікке тыйым салғанымен, контрабанда кеңінен таралды. FW&S қызметкерлерден айына бір доллар алып, ауруханалар мен медициналық қызметтер көрсетті. Фрейзердің Үлкен Каньоны, Дом Крик, Макгрегор, Жоғарғы Фрейзер және :Категория: Grand Trunk Pacific Railway станцияларындағы Қолдаушы қауымдастықтары туралы мақалалар, осы нақты жерлер арқылы жүргізілген құрылыс жөнінде мәлімет береді.
Табақ асты арткы дөңгелекті машиналар
FW&S Скина өзені бойындағы Принс-Руперттен шығысқа қарай жылжыған лагерьлерін жабдықтау үшін бес бу кемесін пайдаланды. 1908 жылы суға түсірілген "Дистрибьютор" және "Скина" 1914 жылға дейін, ал 1908 жылы сатып алынған "Оминека" да солай болды. 1909 жылы суға түсірілген "Оператор" мен "Конвейер" 1911 жылы бөлшектелді, Tête Jaune қаласына тасымалданды және 1912 жылы Фрейзер өзенінде қайтадан суға түсірілді. Мақалаларда "Скина", "Оператор" және "Конвейер" атты арқа дөңгелекті кемелердің және олардың Скина және Фрейзер өзендеріндегі атқарылған рөлдері туралы толық мәлімет берілген.
Фрейзер өзенінің шұңқырлары
Тете Жаунеден Форт Джорджға дейінгі құрылыс кезеңінде мыңдаған тонна жүк темір жол құрылысына және саудагерлерге қажетті материалдар темір жол станциясынан өзен арқылы қайықпен тасымалданды. 1913 жылы осы өзен бөлігінде қайықпен тасымалдау ең жоғары деңгейге жеткенде, шамамен 1500 адам қайықшы ретінде жұмыс істеді, оларды көбінесе "Өзен шошқалары" деп атады. Су деңгейі жоғары болғанда Тете Жаунеден сапар бес күнге созылса, су деңгейі төмен болғанда, өзеннің саяздығына байланысты 12 күнге дейін созылуы мүмкін еді. Әр қайық шамамен 40 фут (12 метр) ұзындықта, 12-16 фут (3,6-4,9 метр) енде болып, 20-30 тонна жүк тасыды. Әр басында екі адам болып жұмыс істеді. Goat River Rapids, Grand Canyon және Giscome Rapids өте қауіпті болды, сондықтан кемелердің апатқа ұшырауы және адамдардың суға батуы жиі кездесетін жағдайлар еді. Сапарды аман қалған қайықтарды бөлшектеушілер сатып алып, пайдаланылған ағаштарды негізінен үй салуға сатты.
Жылжымайтын мүлік саласы
Темір жолды кеңейтуді қаржыландыру темір жол сатып алған жерлерді сатудан түскен табысқа байланысты болды. Grand Trunk Pacific Town & Development Co. стратегиялық қала орындарын іздеу және оларды дамытуға жауапты болды. Бірақ, пайданы барынша арттыруға берілген басымдық, қауымдастықтар мен басқа да бизнестің экономикалық өркендеуіне кедергі келтірді, себебі бұл GTP-нің өзінің сақталуы үшін қажетті көлік көлемін арттыруға бөгет болды. 1910 жылы Принс-Рупертте 25 жылжымайтын мүлік агенті жұмыс істесе де, GTP президенті Чарльз Мелвилл Хейстің інісі Дэвид Хейс компанияның жалғыз өкілі болды. Принс Джордж болашақтағы қала орнында компания теміржол депосы мен жаңа қала құру үшін жергілікті халықтың резерватын сатып алды. GTPR сондай-ақ бағытындағы жергілікті қауымдастықтардың орын ауысуына және әлеуметтік-экономикалық құлдырауына себеп болды, олардың көпшілігі темір жолдың құндылықтарымен қақтығысқан әлеуметтік және экономикалық мүдделерге ие болды.
Бу кемелері
1910 жылдан бастап Принс-Руперттен GTPR пароход қызметі жұмыс істеді. Бірінші кеме – SS Prince Albert (бұрынғы Bruno, 1892 жылы Англияның Халл қаласында салынған) – 84 тонналық, болаттан жасалған қабығы бар кеме болды және Ванкувер мен Викторияға дейін саяхаттады. Одан кейін SS Prince John (бұрынғы Amethyst, 1910 жылы Англияда салынған) Шарлотта патшайым аралдарына бағыт алды. 1910 жылы салынған, әлдеқайда ірі кемелер, екеуі де 3,380 тонналық, 18 түйіндік жылдамдықпен жүретін, 1500 жолаушыны тасымалдай алатын және 220 орындық каюталары бар болды. Кемелер Сиэтлден Викторияға, Ванкуверге, Принс-Рупертке және Аниоксқа апта сайын рейстер жасады. Мақсат – жағалау кеме қатынасын Тынық мұхиттық желіге дамыту еді. Алайда, премьер-министр Роберт Борден Принс-Руперттің кез келген кеме компаниясы үшін тоқтау порты ретінде дамытылуына қызығушылық танытпады. Ванкувер гүлденсе, Принс-Руперт тоқырап қалды. 1919 жылдан бастап Канада үкіметінің сауда флоты (CGMM), CNR компаниясымен бірлесіп, Тынық мұхит аймағының елдерімен импорт-экспорт саудасын дамытуға көмектесті. Бұл кеңею Ванкуверге пайда келтіргенімен, Принс-Руперт артта қалды.
Қосалқы құрылғылар
GTPR Виннипегтегі Форт Гарри қонақ үйін және Эдмонтондағы Макдональд қонақ үйін салды. Чикаголық Halibird және Roche компаниясы ханзада Джордж үшін қонақ үй жобасын жасады, бірақ ол сызу тақтасынан асып шыққан жоқ. Франсис Раттенбери жобалаған 2 миллион долларлық «Шато Принс Руперт» құрылысы 1910 жылы іргетас салынумен тоқтатылды. Оған дейін болған уақытша GTP қонақ үйі 1962 жылы бұзылды. Кейде CNoR компаниясымен бірлесіп, GTPR бірнеше әсерлі қалалық станциялар салды. 1910 жылы салынған Сиэтлдегі Grand Trunk Pacific догы Батыс жағалаудағы ең ірі док болды. 1914 жылдың 30 шілдесінде өрт осы нысанды толығымен қиратты. Федералдық үкімет Принс-Рупертте 20 000 тоннаға дейінгі кемелерді қабылдайтын құрғақ док салуға 2 миллион доллар көмектесті. 1915 жылы аяқталған бұл док, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін негізінен кішкентай жергілікті кемелерге қызмет көрсетті. 1954-1955 жылдары ол демонтаждалды.
Операциялар
1913 жылы Канаданың Роки таулары арқылы салынған CNoR теміржолы 1911 жылғы GTPR желісімен салыстырылатын бағытта салынды және шамамен 100 мильдік қайталау участасын құрды. 1917 жылы Канада теміржол әскерлерінің корпусынан келген топ Лобстиктен (Альберта штаты) Ред-Пасс-Джанкшнға (Британдық Колумбия штаты) дейінгі бағыттағы ең қолайлы трасса бойынша рельстерді біріктіру үшін бірнеше өткелдер салды. Артық рельстер алынып, GTPR-дің ауыр рельстері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияға жіберілді. 1910 жылдары GTP, Grand Trunk Pacific Branch Lines Company және Grand Trunk Pacific Saskatchewan Railway Company еншілес компаниялары арқылы бірнеше тармақтар салды. Оларға Принс-Альберт, Батлфорд, Калгари және Регина арқылы халықаралық шекараға дейінгі тармақтар кірді. Тағы да бірнеше тармақтар жоспарланды, ал көптегендері Канада Ұлттық теміржолының басқаруымен аяқталды. 1915 жылы қарыздарын төлей алмаған GTP, GTPR-ді қабылдауды федералды үкіметтен сұрады. CNoR одан да қиын қаржылық жағдайда болды. 1916 жылы мәселені қараған комиссия 1917 жылы қорытындыларын жариялады. 1919 жылдың наурыз айында GTPR федералды үкіметке берілген құрылыс несиелерін төлей алмағаннан кейін, федералды теміржолдар және каналдар департаменті 1920 жылдың шілдесінде CNR-ге қосылғанға дейін GTPR-ді тиімді түрде бақылауға алды. 1921 жылғы арбитраж көптеген құрылыс қателіктерін атап көрсетіп, оның сол дәуірдегі ойсыз теміржол жобалары арасындағы маңыздылығын былай бағалады: «Бұлдан да дұрыс емес жобаны елестету қиын». GTP өзі 1922 жылы мемлекеттік меншікке алынды.
Ағымдағы жағдай
Бүгінде GTPR-дің көп бөлігі әлі де CN-нің (1960 жылы атауы Canadian National болып өзгертілді немесе "CN" аббревиатурасы) Виннипегтен Джасперге дейінгі басты желісі ретінде пайдаланылуда. Бұрынғы CNoR желісі және кейіннен Tête Jaune Cache желісі Валемұнттың солтүстігінде бірігіп, содан кейін Оңтүстікке Ванкуверге дейін жалғасады. Бұрынғы GTPR желісі Tête Jaune Cache арқылы Принс-Рупертке дейін CN-нің маңызды екінші басты желісін құрайды. GTPR-дің жоғары құрылыс стандарттары және Yellowhead Pass Солтүстік Америкадағы Континенттік бөліністің барлық теміржол өткелдерінің ең қолайлы еңістеріне ие болғандықтан, CN отын тиімділігі және үлкен көлемде жүкті тасымалдау мүмкіндігі тұрғысынан бәсекелестік артықшылыққа ие. Бір ғасыр бойы Ванкуверден қалып қойған Принс-Руперт порты 2000-шы жылдардың басынан бері маңызды ақтануда. Терминал инфрақұрылымын жаңғырту, Батыс жағалауындағы басқа порттарға қарағанда қалалық тығырындардың аздығы, Шығыс Азиядан Солтүстік Америкаға дейінгі ең қысқа маршрутқа жақындығы және бұрынғы GTPR желісі арқылы АҚШ-тың орталық аймақтарына жылдам байланыс тасымалдау уақытын қысқартты.