Кіріспе

Архипелаг герцогдігінің бірінші герцогы Марко Санудо (шамамен 1153 – 1220 мен 1230 жылдар аралығында, көбінесе 1227 жылы) – Архипелаг герцогдігінің құрушысы және алғашқы герцогы, итальян тілінде: "Duca del Mare Egeo e Re di Candia", Наксос, Парио, Мило, Марине және Андри аралдарының бароны, Венеция Республикасы оған және оның барлық ұрпақтарына берген герцогтік. Төртінші крест жорығынан кейін оның әулеті Санудо де Кандия деп аталды. Венеция дожы Энрико Дандолоның ана тарапынан туған сіңлісінің ұлы, ол Төртінші крест жорығына (1204) қатысты. Венеция Республикасы Монферраттың Бонифацийінен Крит аралын сатып алған кездегі келіссөздерге қатысты. 1205 және 1207 жылдар аралығында, немесе деректерге сәйкес 1213-1214 жылдардан кейін, ол флот жинап, Наксос аралын басып алып, Архипелаг герцогдігінің негізін қалады. Ол аралда жаңа астана – Кастро қаласын (қазіргі бас порты) салды. Өкімшілік еткен кезеңінде Византия және Венеция ұйымдарын біріктірді. Шамамен 1210 немесе 1216 жылы Фландрияның латын императоры Генрихтің вассалы болды. Ол Никея империясына қарсы күресті. Бірақ Венеция үшін 1211 жылғы Крит экспедициясына қатысты.

Отбасы және жастар

Санудо әулеті Эраклея қаласынан бастау алған болуы мүмкін, онда Марко Санудоның ата-тегі билік өкілдері болған. Отбасы IX ғасырдың басында қаласы қираған соң Венеция аралдарына көшіп келген. Бір кезде олар Кандиано деп аталған, және осы атпен қалаға догтар тағайындалған: Пьетро I Кандиано (887), Пьетро II Кандиано (932–939), Пьетро III Кандиано Кануто (ақ шашты) немесе Сануто (ақылды) (942–959), Пьетро IV Кандиано (959–976) және Витале Кандиано (978–979). Соңғы Кандиани (11 ғасыр) Республикада билікті өз отбасына мұра етіп алуға тырысқан болуы мүмкін. Осылайша, олардың аты жоғалып, кейіннен тек Санудо әулеті ғана сақталды. Ескерту: Кандиано атауы Кандиден шыққан, өйткені Крит Венеция тілінде осылай аталған, сондықтан "Кандиано" – "криттік", ал "Наполитано" – "неаполитандық" дегенді білдіреді. Пьетро IV-тен кейін төрт буын өткен соң, Марко Санудо (11 ғасырдың екінші жартысы) "кеңесші" және "капитан" ретінде тіркелген. Ол сондай-ақ Константинопольге елші болып барған болуы мүмкін, онда 1084-1085 жылдары Византия императорының Далмация және Хорватия үстінен Венецияның үстемдігін мойындауы туралы келісімдер жүргізген. Ол Грекияда және Эгей теңізі маңында көптеген достық және туыстық қарым-қатынастар құрған болуы мүмкін. Содан кейін ол Константинополитан (константинопольдік) деген лақап атқа ие болды. Оның Пьетро есімді ұлы болған, ол Энрико Дандолоның қарындасына үйленгені ғана белгілі. Пьетро мен Забарелланың кем дегенде үш ұлы болды: Марко, Бернардо және Лунардо. Бернардо Санудо 1192 жылы дож Энрико Дандолоны сайлауға қатысқан сайлаушылардың бірі болды. Лунардо 1196 жылы Абидосқа шабуыл жасаған венеция флотының офицерлерінің бірі болды. Лунардо немесе басқа венециялық жылнамаларға сәйкес, Бернардо 1204 жылы Константинопольді жаулап алу кезінде Энрико Дандоло үшін Капитан делле Нави (Венеция флотының бір бөлігінің қолбасшысы) болды. Марко Санудоның туған күні белгісіз. Оның шамамен қайтыс болған уақытына қарай, оның шамамен жасын анықтау арқылы оны есептеу жиі кездеседі. Солгер абаның айтуынша, 1220 жылы оның жасы 67-де болған. Ол шамамен 1153 жылы туған болуы мүмкін. Ол алғаш рет ортағасырлық жылнамаларда 1176-1177 жылдары Венециядан келген 30 галера, Дож Себастьян Зианидің басшылығымен Фредерик I-нің ұлы Бургундия графы Отто I-нің басшылығымен келген 75 галерамен шайқасқанда айтылады. Бірақ бұл шайқастың тарихи шындығы күмәнді. Осылайша, Марко Санудо туралы белгілі алғашқы нақты факт – оның Төртінші крест жорығына қатысқаны. Ол Зара мен Константинопольді басып алу кезінде батылдығымен ерекшеленді, бірақ басқа ешқандай мәлімет жоқ. Бірақ оның есімі галера офицерлерінің тізімінде жоқ. Ол ағаларының бірімен (Бернардо немесе Лунардо) немесе оның ағасы Энрико Дандоло басқарған галерада болған болуы мүмкін.

Кикладтар 13 ғасырдың басында

Гераклийден кейін Византия империясы темаларға ұйымдастырылды. 10 ғасырда Эгей теңізі (tò théma toû Aiyaíou Pelágous) темасы құрылды, оны дұңгары (dhrungarios) басқарды. Оған Кикладтар, Спорадалар, Хиос, Лесбос және Лемнос кірді. Бірақ көп ұзамай орталық үкімет осы шағын және шашыраңқы жерлерді бақылауға қабілетсіз болды. 13 ғасырдың басында ол мүлдем осы идеядан бас тартты. Содан кейін Киклад аралдары бұрынғы византиялық мемлекеттік қызметкер Лео Габаласпен Родостан басқарылған болуы мүмкін, ол өзін "Цезарь" және "Родос және Кикладтардың иесі" деп атады. Бірақ тіпті ол да, негізінен генуялықтар мен түрік қарақшыларының кесірінен, салық жинауға шамасы келмеді. Сол кездегі тұрғындар теңіз жағасындағы ауылдарды тастап, тауларда жаңа ауылдар құрды, мысалы, Наксостағы Трагея жазығындағы ауылдар.

Венеция мен Генуя арасындағы бәсеке

XI ғасырдан кейін итальяндық саудагер қалалары, ең алдымен Венеция Республикасы мен Генуя Республикасы, Шығыспен, негізінен Константинополь және Египетпен, жібек жолының бастапқы кезеңдерімен саудасын дамытты. Екі қаланың сауда жолдары дерлік бірдей болды. Венеция кемелері Адриатика теңізінің шығыс жағалауымен Зара, Диррахиум және Корфуда тоқталып, содан кейін Пелопоннес айналып Корониге дейін, Эгей және Киклад аралдарында Наксос, Эвбея және Салоникада Константинопольге немесе Крит, Александрия және Сирия арқылы Египетке дейін жүрді. Генуя кемелері Италияның батыс жағалауымен жүзіп, Мессина бұғазынан кейін Отранто бұғазынан Корфуға, Пелопоннесті айналып Монемвасияда тоқтап, Эгей және Киклад аралдарында Киоста тоқтап Константинопольге немесе Милос, Наксос және Аморгос арқылы Египетке және Сирияға дейін өтті. Осылайша, қалалар аялдама пункттерін бақылау үшін бәсекелестікке түсті. Бәсекелестік XII ғасырда күшейді. Венеция император Исаак II Ангелосқа артықшылықтар алды. Оның ізбасары Алексий III Ангелос Венецияның Византия саудасына басымдығына наразылық білдірді. Ол Генуяға, сондай-ақ Пизаға (Генуяға толық билік беруден сақтану үшін) көбірек мүмкіндік беруге тырысты. Осылайша, Генуя флоты республиканың Венеция (және Византия) саудасын әлсірету үшін құрған қарақшыларды талқандады. 1201 жылы Константинопольдегі Генуя ауданы кеңейді. Пизаның ықпалы Салоникада да артты. Венеция мұны назарсыз қалдыра алмады. Алексий Ангелос крестшілерден император болуға көмектесуді сұрағанда, олар бас тарта алмады. Крестшілер мен Венецияға борышкер жаңа император, Византия империясындағы саудалық күшін қайтару үшін қалаға қажет болды.

Төртінші крест жорығы

1203 жылдың шілдесінде крест әскерлері Константинопольді басып алып, уәде етілгендей, Алексий IV Ангелосты таққа отырғызды. Бірақ тамыз айындағы өрт оны құртты. Крестшілер мен Константинополь тұрғындары арасындағы алауыздық та күшейді. Крестшілер мен Алексий V Дукас әскерлері арасында шайқас болды. Соңында, 1204 жылдың 13 сәуірінде крестшілер, немесе кейін "латындықтар" немесе "франктар" деп аталған крестшілер, Константинопольді қайтадан басып алып, жеңіліп алынған Византия империясын бөлісті. Partitio terrarum imperii Romaniae шарты 1204 жылдың күзінде 24 адамнан тұратын комиссия (12 венециялық, 12 венециялық емес) тарапынан жасалған болуы мүмкін. Төртінші бөлігі Латын императоры болып сайланған Генуя графы Бальдуин VI-ға, үш сегізін Венецияға, ал қалған үш сегізін басқа крестшілерге берді. Киклад аралдары, Спорадалар немесе Иония аралдары сияқты, аталмады. Тек Андрос пен Тинос есімдері айтылды: біреуі Венецияға, екіншісі императорға берілді. Тарихшылар мәтіндегі басқа Киклад аралдарын анықтауға тырысты, бірақ ештеңе нақты сенімді емес. Пол Хетерингтон Киклад аралдарының, тіпті Наксос сияқты үлкендердің де мәтінде болмауына екі қарапайым түсіндірме ұсынады. Шарт 1203 жылғы Византия салықтарын негізге алды, және олар көптеген аралдарда енді жиналмады. Венеция мұны қасақана жасаған болуы мүмкін, өйткені Республика Эгей теңізінің нақты географиялық біліміне ие жалғыз мемлекет болды. Осылайша, Республика өзінің сауда жолдарындағы маңызды тоқтау пункттерін сақтап қалды. Жеңіліп алынған Константинопольде Марко Санудо консулдық соттың судьясы (giudice del commun) болды, содан кейін Венеция Республикасы мен Монферрат графы Бонифаций I арасындағы келіссөздерге қатысты. Бонифаций Монферраттық генуэздіктерге тым жақын болды. Сондықтан ол Латын императоры болып сайланбады және өтемақы ретінде Салоника және Крит патшалықтары берілді. Бірақ Македония жаулап алынбаған еді, латын императорлық әскері жаулауды бастағанда, Бонифаций императордан өз үлесін алуға тырысып жатқанын ескеріп, көтеріліс жасады. Сондықтан ол Адрианопольді қоршауға алды. Энрико Дандоло Бонифацийды ақылға салу үшін елшілік жіберді. Елшілердің басшысы Джефрой де Вильгардуан болды, ал Марко Санудо олардың арасында болды. Миссияның басты мақсаты Бонифацийдің Критті Генуя Республикасына сатпауы еді. 1204 жылдың 12 тамызында Бонифаций мен Венеция арасында Адрианополь шартына қол қойылды. Республика Крит аралын алды және Бонифацийге Салоника патшалығын иеленуіне кепілдік берді. Энрико Дандолоның (1360–1362) жазғаннан кейінгі кейбір ортағасырлық жылнамаларында Адрианополь шарты Марко Санудоға Криттегі жерлерді бергендігі айтылады. Бірақ сақталған түпнұсқа мұндай сөздерді қамтымайды.

Наксос жерін жаулап алу

Венеция Республикасы өзінің бәсекелесі Генуя Республикасының Шығыс Жерорта теңізіндегі тұрақсыз жағдайды пайдаланып, үстемдікке ие болуы мүмкін деп қорқып еді. Венеция Генуядан бірқадам бұрын Критті сатып алуға шамасы келмеді. Соған қарамастан, Лигурия Республикасы үлкен аралдан бас тартпаса, қарсыласына соғыс жариялаймыз деп үміттендірді. Соғыс сөзсіз болды және басталды. 1205 жылдың басында Константинопольға Генуя флоты Эгей теңізіне жеткені туралы хабар жетті. Марко Санудо, әкесі Энрико Дандолоның және Латын Императорының қолдауымен, генуялықтарға қарсы күресу үшін өзіне сеніп тапсырылған сегіз галераны өз қаражатымен қаруландырды. Теңізшілердің барлығы венециялықтар еді және өз еріктерімен келді. Бұл мақсатқа жету үшін Наксос аралын бақылауға ие болу қажет болды. Санудоның флоты аралдың оңтүстік-батысына, Потамидаға жақын жерге түсті. Жергілікті халық оларға қарсылық көрсетпеді. Басты мақсат – шамамен үш шақырым жерде орналасқан Апалирудың Византия бекінісі еді. Оны грек және генуялық әскерлер күзетіп тұрды. Кейбір деректерге сәйкес, Санудо әскерлерін жігерлендіру үшін кемелерін толығымен өртеп жіберді. Қоршау бес аптаға созылды. Бекіністі басып алу Санудоға бүкіл аралды бақылауға мүмкіндік берді.

Саяси растаулар

Марко Санудо өзінің жаулап алуын Латын империясының билігімен растауы керек еді. Бірақ император Балдуин Адрианополь шайқасында (1205) қаза тапты, ал Марко Санудоның еңбектесі Энрико Дандоло да маусым айында қайтыс болды. Константинопольде подстата мен Венециялықтар кеңесі оған ешқандай қиындық болмайтынын мәлімдеді. Бірақ бір талап қойылды: Наксос аралы Санудо қайтыс болғаннан кейін ғана венециялықтарға тиесілі болатын. 1205 жылдың шілдесінде Санудо дождың қазасы туралы хабармен, сондай-ақ жаулап алуын растау үшін Венецияға аттанды. Ол жаңа дож Пьетро Зиани сайлауға қатысты. Одан кейін оған «Partitio Terrarum»-ға енбеген барлық Киклад аралдарын жеке меншік ретінде иеленуге рұқсат берілді. Шындығында, бұл құқық «Partitio Terrarum»-ға кірмеген барлық Византиялық жерлерге қатысты барлық венециялық азаматтарға берілді. Осы аралықта генуялықтар Крит және Корфуға қонды, бекіністерін орнатып, Венеция билігіне қауіп төндірді. Республика оларды ығыстыру үшін флот құрды. Марко Санудо Критке жасалған жорыққа қатысты, себебі генуялықтар оның аралына қауіп келтіріп тұрды. 1206 жылы Генуяға қызмет ететін Энрико Пескаторе сегіз галерадан тұратын флотымен Критке келді. Венециялық флот Спиналонгада төрт генуялық галерасын жаулап алды, содан кейін Крит теңізін бақылап, барлық кемелерге тексеру жүргізді. Бірақ аралға қондырып, қайта басып алуға тырысу болған жоқ. Жорық аяқталғаннан кейін венециялық флот үйге қайтты, ал Санудо жаңа императордың (Фландриялық Генри) өзінің жаулап алуына және жаңа жобасына – басқа Киклад аралдарын жаулап алуға растау алу үшін Константинопольге бет бұрды.

Басқа аралдарды жаулап алу

Венеция және Империяның берген өкілеттіктері басқа да авантюристтерге ой салуға мүмкіндік берді. 1206-1207 жылдары жеке қаржымен ұйымдастырылған жаңа экспедиция теңізге шықты. Сол жылы Марко Санудо өзінің серіктерімен немесе туыстарымен бірге барлық Киклад аралдарын бақылады. Оның туысы Марино Дандоло (Энрико Дандолоның тағы бір шөбересі) Андрос аймағының билеушісі болды. Басқа туыстары, ағайынды Андреа мен Геремия Гизи Тинос және Миконос аралдарының иелері болды, сондай-ақ Кеа және Серифос (Спорада аралдарында да) жерлерінде феодалдық иеліктерге ие болды. Писанилер Кеяны Гизилермен, Михелилермен және Густинианилермен бөлісті. Жакопо Бароцци (Болоньядан) Санториниді басып алды. Анафи Леонардо Фосколоға тиесілі болды. Пьетро Густиниани және Доменико Михели әрқайсысы Серифостың және Кеяның төрттен бір бөлігін алды. Марко Санудо онға жуық ірі аралдарды: Наксос, Парос, Антипарос, Милос, Кимолос, Иос, Аморгос, Сифнос, Сикинос, Сирос, Фолегандрос және Китносты (онда Кастелли мен Гоццадини оның вассалдары болды) басып алды. Кейбір жылнамалар оның сол кезде Смирнаны да басып алғанын көрсетеді. Бұл жаулау салыстырмалы түрде оңай болған сияқты. Шайқастар мен ұрыстар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Жаулап алушылардың аралдың басты портына келгенде және билікке өту туралы жариялағанда жеткілікті болған көрінеді. Тарихшылар бірнеше түсіндірме ұсынады. Біріншісі сол кезде Эгей теңізінде қарақшылардың тудырған қауіпсіздіксіздігімен байланысты, және тек Венеция флоты ғана олармен күресуге жеткілікті күшті болды. Жергілікті халық жаңа билеушілердің Венеция қызметіндегі капитан емес, жеке тұлғалар екеніне мән бермеді. Олар үшін қауіпсіздіксіздіктен гөрі, олар жақсырақ болды. Сонымен қатар, Санудо грек билеуші табын – архонттарды сыртта қалдырмады. Ол оларға өздерінің мүліктерін, артықшылықтарын және діндерін сақтауға рұқсат берді. Осылайша, жергілікті билеуші таптың бақылауындағы жергілікті халықтан қорқудың қажеті болмады.

Грекия халқымен қарым-қатынастар

Марко Санудо Архипелаг герцогтігінің барлық билеушілерінің өмір бойы сақталған екі маңызды саяси бағытының бастамашысы болды: Венеция Республикасынан тәуелсіздік және оның аралдарындағы грек халқымен жақсы қарым-қатынас орнату.

Эгей теңізіндегі феодализм

1210 жылы Марко Санудо латын императоры Генриге адалдыққа серт беруге уәде берді, ол оған Византия империясының пэрі және Архипелаг герцогы атағын сыйлады. Осы герцогтық «архипелаг» сөзінің пайда болуына себеп болған болуы мүмкін, ол венециялықтардан шыққан, Эгей теңізінің грекше атауы «Aigaion Pelagos» (Αιγαιον πελαγος) сөзінің өзгеруінен туындаған. Осы адалдық арқылы Санудо, Венеция атынан аралдардың қарапайым губернаторы болып қалудан аулақ болу үшін, императордың вассалы болуды жөн көрді. Осылайша ол өзінің бағындырған жерлерін жеке меншігіне айналдырды, оның орнына дәстүрлі феодалдық міндеттерді – көмек және кеңес беруді – қабылдады. Осылайша Эгей аралдарында феодалдық жүйе енгізілді. Императордың тікелей вассалдары болған Ғизилерді есептемегенде, Киклад аралдарындағы барлық итальяндықтар Марко Санудоның вассалдары болды, ал ол өзі императордың вассалы еді. Санудо аралдарды бағындырған сарбаздары мен теңізшілерін рыцарьдық атақ пен феодалдық міндеттерді – көмек және кеңес беруді – орындау шартымен марапаттады. Олар жерлерінен түсетін табыспен күнкөріс қамтамасыз ететін феодаттар немесе феодаторлар деп белгілі болды. Олар грек архонттарымен қатар жаңа әлеуметтік элита құрады. Грекияда қарапайым шаруалардың рыцарь бола алатыны туралы хабар басқа елдерге жеткенде, Италиядан, Франциядан немесе Испаниядан жаңа оқиға іздеушілер келіп түсті. Марко Санудо барлық грек архонттарының меншігіне қатысты құқықтарын және жасаған істерін мойындады. Наксоста сол кезде 56 феод (τόποι) белгілі болды: олардың жартысы гректердің қолында болды. Санудоның жаңа «франк» вассалдарына беру үшін, гректердің меншігін тартып алмастан, жеткілікті мөлшерде пайдаланылмаған жерлер мен ежелгі Византия мемлекеттік иелігінен алынған жерлер болған сияқты. Алайда, Критіде Венеция грек архонттарының меншігін тартып алып, оларды келесі ғасырлар бойы шеттетуге ұшырады, нәтижесінде республика көптеген көтерілістерге тап болды. Марко Санудоның «өз» жергілікті халқымен ешқандай қиындық болған жоқ. «Франк» феодалдық жүйесі жаңа билеушілер сақтап қалған ежелгі Византиялық әкімшілік жүйесіне қосылды: ежелгі Византиялық әкімшілік ұйым жаңа феодалдық салықтар мен жұмыс істеу міндеттемелері үшін пайдаланылды, ал Византиялық егіншілік техникалар жаңа феодтарда қолданылды. Жергілікті грек халқының некелесуі немесе мүлікке ие болуы үшін Византия заңдары да қолданылды. Діни ұйым үшін де осы принцип сақталды: католик иерархиясы билікте болғанымен, православие иерархиясы да сақталды (епископ болмаса да, протопапас болды). Католик діни қызметкері болмаған жағдайда, православие діни қызметкері мисса оқыды.

Герцогтік үкімет

Сандус Наксос пен Милосты тікелей басқарды және қалған аралдарға билеушілерді тағайындады. Әкесі Саульгердің сөзіне сенсек, Санудо герцогтіктің барлық мекемелерін құрған, бірақ Б. Дж. Слоттың пікірінше, мұның нақты дәлелі жоқ. Санудо аралдың сыртын өзгертіп, астананы (қазіргі Наксос қаласы немесе Хора) ішкі аймақтан ежелгі замандағыдай теңіз жағалауына көшірді. Оның порты тіпті Потамидстен де артық болды. Ол кем дегенде бір пирс салды. Кейбір дереккөздерде ол құрлықты ғибадатхана орналасқан шағын аралшамен байланыстырғандығы айтылады. Бір қызығы, порттың ортасындағы кішкентай аралдағы Миртидиотисса капелласы ортағасырлық пирс салынған жерде тұрғызылған деседі. Ескі акропольде Сандус өзінің бекінісін салды. Оған сарай, сыртқы қабырғалар, мұнара, готикалық капелла (кейін бұзылған), латын отбасыларының үйлері мен католик соборы кірді. Гректер өз үйлерін порт пен бекініс арасында, Бургу және Неохорио шағын аудандарында салған. Милоста да осылай істеді, онда латын отбасылары үшін теңіз жағалауында Апанокастро деген жаңа қала салынды.

Католицизм мен православие

Санудоның герцогтігінде грек еместер өте сирек кездесті, «астана аралы» Наксостың халқының шамамен 10% құрады, яғни шамамен 300 адам. Басқа аралдарда бұл үлес одан да аз болды: 5% аспады. Сөйтіп, «латын» және «грек» билеуші топтары тез араласты. Сонымен қатар, «латындықтар» көбінесе ер адамдардан тұрды және католик отбасылары қыздарын осылай алысқа ұзатуға құштар емес еді. Сондықтан латын ақсүйектері Грециядан әйелдер алды. Марко I Ласкаринаға үйленді, ол Ласкарис әулетінен шыққан әйел еді. Миллер оны Константин Ласкарис пен I Теодор Ласкарис әпкесі деп санайды. Ол бұл теорияны итальяндық жылнамаларды жеке түсіндіруіне негіздеді. Михаил Димитри Стюрдзаның 1983 жылғы «Греция, Албания және Константинопольдің ірі отбасыларының тарихи және генеологиялық сөздігі» византиялық бастапқы дереккөздерде бұл туралы ештеңе айтылмағанын себеп етіп, бұл теорияны жобады. Дегенмен, Марко I-нің бір ұлы болған: Анджело Санудо. Марино Сануто Ескісі оның ұрпағы саналады, бірақ оның тегі нақты белгілі емес.