Венецияның дожы Энрико Дандоло: Өмір және саяхаттары

Кіріспе

Венеция догы (1107–1205)

Энрико Дандоло (ағылшынша Генри Дандоло және латынша Henricus Dandulus; шамамен 1107 – 1205 мамыр/маусым) – 1192 жылдан өліміне дейін Венеция догы болды. Ол өзінің діңгектілігімен, ұзақ өмірімен және ептілігімен, сондай-ақ Төртінші крест жорығы мен Константинопольді шабуылдауындағы рөлімен есте қалады. Дандоло 1205 жылы Константинопольде қайтыс болды және Ая-София соборында жерленді.

Ерте өмір және саясатқа араласуы

1107 жылы Венецияда туған Энрико Дандоло әлеуметтік және саяси жағынан ықпалды Дандоло әулетінің мүшесі болды. Ол күшті заңгер және герцог сарайының мүшесі Витале Дандолоның ұлы, оның екі бауыры: Андреа және Джованни болды. Оның інісі, сондай-ақ Энрико Дандоло, Градо патриархы болды. 1174 жылы әкесі қайтыс болғанға дейін кіші Энрико туралы көп мәлімет жоқ. Себебі Витале тоқсанға жуық жасқа дейін өмір сүрді, ал оның ұлдары оның қайтысына дейін толыққанды тәуелсіздікке ие болмады. Енрико өзі шамамен 67 жаста болғанымен, ол әлі де отбасылық бағынышта болды. Бұл оған іскерлікпен айналысуға мүмкіндік беретін жартылай тәуелсіздік түрі еді, бірақ ол әулет үшін жұмыс істегендіктен, көптеген, тіпті барлық құжаттарда Энрико есімінен гөрі Витале есімі қолданылды. Бұл шабуыл 1171 жылдың наурыз айында Комненнің империяда тұратын мыңдаған венециялықтардың мүліктерін тәркілеуге және тұтқындауға бұйрық беруіне себеп болды. Бұл жорық 1172 жылы қатысушыларының арасында оба жұққанда сәтсіз аяқтады, ал қайтып келген Михель жеңіліске ашуланған венециялықтардың қолынан қаза тапты. Одан кейін билікке келген дож Себастьяно Зиани Византия империясының қарсыластарымен одақ құруға тырысты, осылайша оны Венециямен келісімге келуге мәжбүрлеуді көздеді. Ол Константинопольге және Сицилиядағы король Вильгельм II сарайына бірнеше экспедиция жіберді, олардың бірнешеуіне Дандоло қатысты, бірақ ол Вильгельммен ешқашан кездеспеді. Дандоло Вильгельм II-мен кездеспегеніне қарамастан, оның осы елшіліктерге үнемі қатысуы герцог сарайындағы оның құндылығы мен маңыздылығын көрсетеді, осы қасиеттері оның 1192 жылы дож болып сайлануына әсер еткені сөзсіз. Дандоло 1183 және 1184 жылдары Константинопольге сапар жасады. Ол ағасы Джованнимен бірге аттанған алғашқы сапарында герцогтың өкілі ретінде әрекет етті. Бұл сапарда ол, әрине, жаңа Византия императоры Андроник I-мен қаланың венециялық ауданын қалпына келтіру туралы келіссөздер жүргізді. Ол сондай-ақ венециялық монастырларға жерді инвестициялады және қалпына келтірді, бұл ісі оған Сан-Сиприано ди Мурано монастырының заңгері лауазымын әкелді. 1184 жылы Дандоло Пьетро Зиани мен Доменико Санудомен бірге герцогтың өкілі ретінде қызмет етіп, Андроникпен венециялық ауданын қалпына келтіру туралы келіссөздер жүргізу үшін Константинопольге оралды. Бұл кездесуде император соңғы рет тұтқынға алынған венециялықтарды босатуға, олардың ауданын қалпына келтіруге және өтемақы төлеуге келісті.

Born in Venice 1107, Enrico Dandolo was a member of the socially and politically prominent Dandolo family. He was the son of the powerful jurist and member of the ducal court, Vitale Dandolo, and had two brothers: Andrea and Giovanni. His uncle, also named Enrico Dandolo, was patriarch of Grado. Not much information exists on the younger Enrico before his father's death in 1174. This is because Vitale lived into his nineties and his sons were not emancipated until he died. Though Enrico was himself an elderly man at around 67, he was still under filial subjection. This was a type of partial emancipation in which he could conduct business, but because he worked for the family, most, if not all, documents used Vitale's name rather than Enrico's. This attack caused Comnenus in March 1171 to order the seizure of goods and imprisonment of thousands of Venetians living in the empire. This expedition fell apart when its participants were struck by plague in 1172, and upon his return Michiel was killed by a mob of Venetians, angry with his defeat. The succeeding doge, Sebastiano Ziani, sought to form alliances with enemies of the Byzantine empire so that it would feel pressured into coming to terms with Venice. He sent out multiple expeditions to Constantinople and King William II's court in Sicily, several of which Dandolo was a part, although he never met with William. Despite Dandolo's failure to meet with William II, his constant participation in these envoys shows his value and importance within the ducal court, qualities which no doubt contributed to his election as doge in 1192. Dandolo also made trips to Constantinople in 1183 and 1184. The first voyage, on which he embarked with his brother, Giovanni, was the first in which he acted as a ducal legate. On this trip, he most likely engaged in negotiations for reparations of the city's Venetian quarter with the new Byzantine emperor Andronicus I. He also invested and restored land to Venetian monasteries, a deed which earned him the position of legal advocate for the monastery of San Cipriano di Murano. In 1184, Dandolo, serving again as a ducal legate along with Pietro Ziani and Domenico Sanudo, returned to Constantinople to negotiate the restoration of the Venetian quarter with Andronicus. In this meeting, the emperor at last agreed to release the imprisoned Venetians, restore their quarter, and pay for reparations.

Догелік

1 маусым күні 1192 жылы Орио Мастропиро тақтан бас тарғаннан кейін, Дандоло жаңа дож болды. Ол қырық сайлаушыдан тұратын кеңес таңдаған екінші дож еді. Жасы ұлғайған, соқыр болғанымен, бірақ зор амбицияға толы, ол үлкен энергия мен зиялы қабілетін көрсетті. Оның келесі он бір жылдағы ерекше істері кейбір зерттеушілерді оның Венеция басшысы болған кезде орта жасқа жеткен болуы мүмкін деген гипотезаға әкелді. Алайда, ертерек жылнамалар мен замандас куәгерлердің ешқайсысы оның нақты жасын көрсетпейді, тек ол өте қарт екенін айтады. Көбінесе 1107 жылы туған деген жыл Марино Сануто Кіші (1466–1536) үш ғасырдан кейін Дандоло таққа отырғанда сексен бес жаста болғанын айтқан дерегіне негізделген. Дандоло басқа дождардың арасында «promissione ducale» құрметін алғаш рет иеленгенімен, тарихшыларға бұл құрметтің ең ерте мысалы осыдан сақталған. Дандолоның дож ретінде алғашқы жарлықтарының бірі 16 тамыз күні 1192 жылы Венецияда екі жылдан кем тұрған барлық шетелдіктерді қуу болды. Пәтер иелері осы шетелдіктерді өз үйлерінен шығаруға міндетті болды. Жарлықты бұзған азаматтар елу лира айып төледі, ал шетелдіктердің мүлкі тәркіленді. Сонымен қатар, венециялықтар шетелдіктерге ақша беруге құқығы болмады, бірақ Умана немесе Рагуза аймақтарынан келгендерге он бес күннен аспайтын мерзімге қарыз беруге рұқсат етілді. Бұл жарлықтың не үшін қабылданғаны белгісіз, бірақ бұл қалада екі жылдан астам тұрған шетелдіктерге әсер етпегендіктен, Венецияға шетелдіктердің көптеп келуімен байланысты болуы мүмкін. 1193 жылы Дандоло жақын орналасқан Зара қаласына шабуыл жасады, бұл қала жылдар бойы Венецияны мазалап, Далмация жағалауындағы оның бақылауын қауіпке тілді. 1180 жылға дейін Зара Венецияның бақылауында болды, бірақ олар сәтті көтеріліс ұйымдастырып, осы жағалаудағы Венеция мүдделеріне қарсы тұрған жалғыз қала болды. Дандоло әрқашан Венецияның қалаға билігін қайтаруын қолдаған сияқты, өйткені ол 1187 жылы дож Орио Мастропироның сол жердегі бақылауды қайтаруға жасаған әскери әрекетіне қаржылай көмек көрсеткен. 1193 жылы Дандолоның Зараға жасаған шабуылы толыққанды сәтті болмады. Ол 1190 жылы Мастропиро бастаған шабуылда жоғалған Паго, Оссеро және Арбе аралдарын қайта бақылауға алды, бірақ Зараны емес. 1194 жылы Дандоло венециялық валюта жүйесінде маңызды реформалар жүргізді. Бұл реформалардан бұрын Венецияның негізгі монетасы күміс пенни болды, оның салмағы бір граммнан кем және шамамен төрттен бір бөлігі таза күміс еді. 1180 жылы күміс пеннидің құнын төмендету және Иерусалим мен Византия монеталарының құнының тұрақсыздығына байланысты Дандоло осы күміс пеннидің үш номиналын енгізді: бланко (жартылай пенни), квартароло (бір төрттен бір бөлігі пенни) және күміс гроссо. Бланконың күміс құрамы шамамен бес пайызды құрады және бір жағында крест, екінші жағында Марк суреті бейнеленген. Квартаролоның құрамында қымбат металл жоқ болды, бұл оны ежелгі Римнен бері алғашқы еуропалық монетаға айналдырды. Гроссо батыс Еуропада бес ғасырдан астам уақыттан бері шығарылған алғашқы таза күміс және жоғары номиналды монета болды. Оның бір жағында Дандоло мен Киелі Марк, екінші жағында таққа отырған Иса Мәсіхтің суреті бейнеленген, бұл византиялық аспрон трахикалық монеталарындағы әдеттегі дизайнды еліктеген. Гроссо ақырында Жерорта теңізі саудасының басты монетасына айналды.

On 1 June 1192, after Orio Mastropiero abdicated the throne, Dandolo became the new doge. He was the second doge to be chosen by a council of forty electors. Already aged and blind, but deeply ambitious, he displayed tremendous energy and mental capacity. His remarkable deeds over the next eleven years have led some to hypothesize that he actually may have been in his mid seventies when he became Venice's leader. None of the earlier chronicles and contemporary witnesses give his exact age, only mentioning that he was very old. The commonly given birth year of c. 1107 is based on the account of Marino Sanuto the Younger (1466 – 1536) three centuries later, who stated that Dandolo was eighty five when he assumed the throne. Though not the first doge to take the promissione ducale, Dandolo's is the earliest that is available to historians. One of Dandolo's first decrees as doge was to evict all foreigners who had lived in Venice for fewer than two years on 16 August 1192. Landlords were obligated to evict any of these foreigners from their premises. Citizens who violated the decree had to pay fifty lire, and foreigners' goods were confiscated. Additionally, Venetians were not allowed to lend money to foreigners—excepting those from the areas of Umana or Ragusa—for a period that exceeded fifteen days. The reason why this decree was implemented is unknown, but it seems to correlate to a recent increase of foreigners into Venice, since it did not affect foreigners who had been living in the city for more than two years. In 1193, Dandolo commanded an attack on the nearby city of Zara, which for years had troubled Venice and threatened its control over the Dalmatian Coast. Until 1180, Zara had been under Venetian control, until they staged a successful rebellion in which they became the sole city on this coast that was against Venetian interests. Dandolo seemed to have always supported Venice's reinstating power over the city, since he had contributed money to doge Orio Mastropiero's 1187 military attempt to regain control there. Dandolo's 1193 attack on Zara was only somewhat successful. He managed to regain control over the islands of Pago, Ossero, and Arbe, which had been lost in an 1190 attempt led by Mastropiero, though not Zara. In 1194, Dandolo enacted important reforms to the Venetian currency system. Before these reforms, Venice's principal coin was the silver penny, which weighed less than a gram and was about one quarter fine. Due to the debasement of the silver penny in 1180 and the constant fluctuation in value of Jerusalem and Byzantine coins, Dandolo instated three denominations of this silver penny, the bianco (half penny), the quartarolo (quarter penny), and the silver grosso. The bianco had a silver content of about five percent, and was decorated with a cross on one side and St. Mark on the other. The quartarolo had almost no precious metal content, which made it the first European token coin since ancient Rome. The grosso was the first nearly pure silver–and high denomination–coin minted in western Europe in over five centuries. It was decorated with an image of Dandolo and St. Mark on one side, and of Jesus Christ enthroned on the other side, which imitated a design typically seen on Byzantine aspron trachy coins. The grosso eventually became the dominant coin of Mediterranean commerce.

Төртінші крест жорығы

1202 жылы төртінші крест жорығының алты француз елшісі флот пен жабдықтар алу ниетімен Венецияға келді. Дандоло олар үшін герцог сарайымен кездесулер ұйымдастырды, онда кеңес осы сапарға қажетті шығындарды есептеді, бұл Венеция тарихындағы ең ірі жоба болмақ. Келісім шарттары мынадай болды: Венеция бір жылға дейін әскерге көлік және көп бөлігін қамтамасыз етеді. Әрбір рыцарь мен жылқы үшін төрт күміс марка, ал әрбір басқа мүше үшін екі күміс марка төленеді. Соңында, көптеген венециялықтар да крест жорығына қосылды және француздар олжаны бөлісуге уәде берсе, елу толық қаруланған галереяны беруге уәде берді. Халықтың ынталы қолдауымен Венецияның крест жорығына қатысуы бекітілді. Дандоло өзі келісімнің барлық тармақтарын орындауға қасты ант берді. Бірақ көп ұзамай Венеция қаржылық қиындыққа тап болды. Алты крестші флот үшін аванстық төлем ретінде ақша қарыз алды, бірақ оны қайтара алмады. Сол маусымда көбірек крестшілер келе бастағанда, бұл ақшаға деген қажеттілік арта түсті, өйткені көптеген венециялықтардың бизнесі осы төлемге байланысты, қаржылық қиындыққа ұшырады. Төлем мерзімі келгенде, Дандоло жақын маңдағы Лидода тұратын крестшілерден 85 000 марка төлеуді бұйырды. Тіпті барлығы, соның ішінде көптеген кедей крестшілер де, бар күштерін салғанмен, олар әлі де 34 000 марка қарыз болды. Крест жорығының флоты 1202 жылдың қазан айының бірінші аптасында Венециядан шықты, бұл оқиға Сан-Марко-ди-Венециядағы әсерлі және құлшынысты рәсімге айналды, онда Дандоло "крест алды" – крест жорығына өзін арнады – және халықтың қолдауы үшін "тірі немесе өлі" крестшілермен бірге болуға уәде берді, ал оның ұлдары оның болмаған уақытында оның орнына отыруға келісті. Крестшілер қарашада Зараға келді, олардың флотының зорлығы Заралықтарды дерлік бағынуға мәжбүр етті. Дандоло Заралықтарға ультиматум қойды: олар бірден қаладан кетуі керек немесе өлтіріледі. Осылайша крест жорығының барлық венециялық мүшелері қауымнан шығарылды (француз крестшілері кешірім сұрау үшін Папаға елші жіберген еді), бірақ Дандоло оларды осыдан хабардар етпеді, өйткені олар крест жорығынан бас тартатынын білді. Одан кейін, биліктен қуылған Византия императоры Исаак II-нің ұлы Алексий Ангелос Зараға келді, өзінің тағысынан тағылы тақтан тайдырған ағасы Алексий III-ті құлатуға көмек сұрады. Дандоло крестшілер басшыларының Алексий Ангелусты Византия империясының тағына отырғызу жоспарына келісті, оның орнына одан қолдау және крест жорығына қаржы жәрдемі алды. Осылайша крестшілер Константинопольге айналды, онда 12 сәуірде 1204 жылы қала жаулап алынып, тоналды. Тонау кезінде Дандоло көптеген құнды заттарды Венецияға қайтарды, соның ішінде осы күнге дейін венециялық соборды безендіріп тұрған төрт Марк атты қоңырларын.

In 1202, six French envoys of the Fourth Crusade arrived in Venice in hopes of acquiring a fleet and supplies. Dandolo arranged meetings for them with the ducal court, in which the council calculated the expenses necessary for this voyage, which would be the largest project in Venetian history. The terms were laid out as such: for up to a year, Venice would provide transportation and most provisions for the army. Four silver marks would be paid for each knight and horse, and two would be paid for each other member. Finally, many Venetians would also join the Crusade and promised to supply fifty fully armed galleys as long as the French promised to split the spoils with them. With the enthusiastic support of the population, Venice's participation in the Crusade was confirmed. Dandolo himself swore on holy relics to uphold every part of the agreement. However, Venice soon faced a financial problem. The six original Crusaders had borrowed money as a down payment for the fleet, but failed to pay it back. When more Crusaders began to arrive that June, the urgency for this money increased as many Venetians, whose business relied on this reimbursement, were being driven closer to financial ruin. When the due date for payment arrived, Dandolo ordered the Crusaders, who were staying on the nearby Lido, to collectively pay 85,000 marks. Even when everyone, including many poor Crusaders, contributed all they could afford, they still owed 34,000 marks. The Crusade fleet left Venice during the first week of October 1202, following an emotional and rousing ceremony in San Marco di Venezia where Dandolo "took the cross" –committed himself to crusading–and promised to "go live or die" with the Crusaders in exchange for his people's support, and his sons' taking his place during his absence. The Crusaders arrived in Zara in November, the sheer size of their fleet intimidating the Zarans into near surrender. Dandolo gave the Zarans an ultimatum: either they leave the city right away or they would be killed. All of the Venetian members of the Crusade were thus excommunicated (the French Crusaders had sent an envoy to the pope to ask for forgiveness), but Dandolo kept this a secret from them since he knew they would abandon the Crusade if they found out. Shortly afterwards, Alexius Angelus, son of the deposed Byzantine emperor Isaac II, arrived in Zara, looking for help to overthrow his uncle, Alexius III, after he violently seized the throne from Isaac. Dandolo agreed to the Crusade leaders' plan to place Alexius Angelus on the throne of the Byzantine Empire in return for his support and funds to help the Crusade. The Crusaders thus took another detour to Constantinople, where the conquest and sack of Constantinople took place on 12 April 1204. During the looting, Dandolo had many items of value sent back to Venice, including the four Horses of St. Mark that decorate the Venetian cathedral to this day.

Латын империясы

Константинополь құлағаннан кейін, Дандоло Венецияға қауіп төндіретін тәртіпсіздікке жол бермеу үшін империяның тұрақтылығын жылдам қалпына келтіру қажеттігін түсінді. Жаңа Латын империясына император табу да қажетті міндет болды. Дандолоға бұл қызмет ұсынылды, бірақ ол бас тартты, ал оның орнына Фландриялық Балдуин таққа отырды. Дегенмен, Дандоло деспот атағын қабылдады. Осы жаулап алу нәтижесінде Partitio Romaniae пайда болды, ол крестшілер империя құлағанға дейін жасасқан келісімге сәйкес Византия империясының үш сегізден бірін Венецияға берді. Бұл Константинопольдің портына жақын бөлігін, Мармара теңізінің жағалауының бір бөлігін және басқа да бұрынғы Византия иеліктерімен қатар Адрианополь қаласын қамтыды. Дандолоға "Рим империясының үш сегізден бірінің иесі" деген лақап берілді, бірақ бұл иеліктер Латын империясының 1261 жылы құлауына дейін ғана сақталды.

Өлім және жерлеу

Дандоло 1205 жылы мамыр немесе маусым айында қайтыс болды және Константинопольдегі Әйя-София соборына жерленді. 19-шы ғасырда итальяндық реставрациялық топ ықтимал жерге жақын ескерткіш тасын орналастырды, ол әлі де көрініп тұр. Көптеген туристер бұл тасты дождың нақты қабірінің ортағасырлық белгісі деп жаңылысады. Нақты қабір қиратылған деген болжам бар; түрлі аңыздар бұл қираудың Византияның қаланы қайта басып алу кезінде немесе 1453 жылы Осман империясының Константинопольді басып алуынан кейін, содан соң Әйя-Софияның мешітке айналуынан туындағанын айтады. Дегенмен, 2021 жылы Түркияның мемлекеттік телеарнасы TRT көрсеткен деректі фильмде осы аңыздарға қарсы дәлелдер табылды. TRT-нің георадарлық суреттері ескерткіштің астында, шамамен 50 сантиметр тереңдікте, Иерусалимге қарап отырған адамның қаңқасын көрсетіп тұр. Қаңқаның биіктігі мен дене күйі сияқты белгілі бір ерекшеліктері Дандолоның қаңқасына ұқсас.

Соқырлық

Дандолоның қашан және қалай соқыр болғаны белгісіз. Новгород шежіресінде айтылғандай, ол 1171-1172 жылдарғы Византияға жасаған жорық кезінде византиялықтардың қолынан соқыр болған. Император Мануил Комненус оның көзін шынымен бүркеуге бұйрық берген, сонда көзі зардап көрмеген, бірақ ол ештеңе көре алмаған. Томас Ф. Мэдденнің зерттеуіне сәйкес, Дандоло 1174 және 1176 жылдар аралығында басының артына күшті соққы алғаннан кейін қабықшалық соқырлыққа ұшыраған. Құжаттарда 1174 жылы Дандолоның қолы толық оқылатыны, ал 1176 жылы қағазға жайылып жазылғаны көрсетілген, бұл оның көру қабілетінің уақыт өте келе нашарлағанын көрсетеді. Дандолоның соқырлығы толық болғанға ұқсайды. Дандоломен бірге Төртінші крест жорығына қатысқан Джеффри де Вильхардуан: «Оның көзі сырттан қалыпты көрінсе де, басынан алған жарақатынан кейін көру қабілетін жоғалтқандықтан, бетіне ұстаған қолын да көре алмады» деп жазған. Бұл бірінші дерек Мэдденнің Дандолоның соқырлығы қабықшалық болған деген теориясын қолдайды, себебі оның көзі зақымдалмаған секілді.

Танымал мәдениет

Додж Энрико Дандоло танымал кезекпен ойналатын стратегиялық ойын Civilization V-тің екінші кеңейтуі – Brave New World-де Венеция цивилизациясын басқарады. Дандоло Дэн Браунның "Инферно" кітабындағы басты кейіпкер Роберт Лэнгдонның оның соңғы бейіті – Ая-Софиямен байланысты айту арқылы қысқаша еске алынады. Бұл роман 2016 жылы Том Хэнкс пен Фелисити Джонстың қатысуымен сол аттас фильмге де бейімделді.