Кіріспе

Венеция Республикасының бас судьясы

тізім

Венеция дожы (/d//oʊ//dʒ/ DOHJ) Венеция Республикасындағы (697 CE - 1797 CE) биліктің ең жоғары дәрежесі болды. "Догож" сөзі латын тіліндегі "dux" сөзінен шыққан, ол "жетекші" дегенді білдіреді. Бұл сөз бастапқыда кез келген әскери жетекшіні білдірген, бірақ Кейінгі Рим империясында шекаралық армиядан ([[Limitanei]) бөлінген, бірақ провинция губернаторына бағынышты, провинция шекарасынан тыс операциялар жүргізуге уәкілеттік алған экспедициялық күштің жетекшісінің атағына айналды. Венеция дожы мемлекет басшысы және венециялық олигархияның басшысы қызметін атқарды. Дождар күрделі дауыс беру процесі арқылы өмір бойына сайланды.

Византия дәуірі

Венецияның алғашқы дожы Паоло Луцио Анафесто 697 жылы сайланып, 717 жылға дейін қызмет етті. Анафесто Византияның азаматы болғандықтан, ол қалыпты венециялық дож емес еді. Бұл ерте атақтар Византиялық құрмет белгілерін және Венецияның бағынышты мәртебесіне нақты сілтемелерді біріктірді. Императормен өмір бойына берілген , , , және сияқты атақтар лауазымға (ἀξία διὰ βραβείου, ) байланысты емес еді, бірақ лауазымға тиесілі атақ (ἀξία διὰ λόγου, ) болды. Осылайша, он бірінші ғасырға дейін венециялық дождар Сардиния сияқты шеткі аймақтардағы Византия билеушілеріне тән атақтарды сақтады. 1202 жылға дейін дож Энрико Дандоло Алексий III Ангелоспен берілген атақты алды. Тоғызыншы ғасырдың соңында Византия билігі аймақта әлсірегенде, дождардың титулдарында Венеция провинциясы туралы сілтемелер жойылды. Он бірінші ғасырда dux Veneticorum (венециялық герцог) және dux Venetiarum (венециялықтардың герцогы) сияқты қарапайым атақтар басым болды. Көпше түрдегі атау дождың бірнеше федерациялық қалалар мен рулардың билігін көрсетеді.

Далмация және Хорватия герцогтері

Хорватияны жеңіп, 1000 жылы Далмация аумағын бағындырғаннан кейін, Пьетро II Орсеоло «Далмация герцогы» деген атақты қабылдады, толық түрі «Венециялықтар мен Далматиялықтар герцогы». Бұл атақты 1002 жылы Рим императоры Генрих II мойындады. Венеция тарапынан жасалған сұраныш бойынша, Византия императоры Алексий I Комнен 1082 жылы оны растады. Сол жылы шыққан хризобулда Алексий Венеция дожына императорлық атақ берді және оны Далмация тақырыбы бойынша император ретінде мойындады. «Құдайдың рақымымен» (Dei gratia) деген тіркесін Венеция канцлерлігі тек XI ғасырда тұрақты түрде қолдана бастады. Дегенмен, оның ерте мысалы 827–29 жылдары Юстиниан мен оның інісі Иоанн I бірлесіп билік еткен кезде кездеседі: per divinam gratiam Veneticorum provinciae duces, «құдайдың рақымымен Венеция провинцияларының герцогтары». 1350 жыл шамасында жазылған Venetiarum Historia еңбегінде, Доге Доменико Морозини 1150 жылы Истриядағы Пула қаласын бағындырғаннан кейін өзінің атағына atque Ystrie dominator («және Истрияның иесі») деген сөздерді қосты. Бірақ, тек бір ғана жарғы осыған ұқсас атақты қолданады: et totius Ystrie inclito dominatori (1153).

1204 жылдан кейін

Догаль титулының келесі маңызды өзгерісі Төртінші крест жорығымен (1204) болды, ол Византия империясын бағындырды. Византиялық құрметті атау осы кезде жойылды және Византия империясын бөлісуде Венецияның үлесіне сілтеме жасалды. Жаңа толық титул: «Құдайдың рақымымен Венеция, Далмация және Хорватия герцогы және бүкіл Румыния империясының төрттен бір бөлігі мен жартысының [үштен бірінің] иесі» (Dei gratia dux Venecie [немесе Venetiarum] Dalmatiae atque Chroatiae, dominus [немесе dominator] quartae partis et dimidie totius imperii Romaniae). Бұл титул дәстүрлі түрде кейінгі ортағасырлық жылнамашылармен Төртінші крест жорығы кезінде венециялықтарға жетекшілік еткен Дюг Энрико Дандолоға жатқызылса да, сондықтан «арма Дандола» деп белгілі болса, шындығында «Румыния империясының төрттен бір бөлігі мен жартысының иесі» деген титулды алғаш рет Константинопольдің амбициялы венециялық подестасы Марино Зено, Дюгтің өкілі ретінде «Румыния империясында» өз өкілеттігімен талап еткен, ал Дюг Пьетро Зиани ғана кейіннен оны догаль титулының бір бөлігі ретінде қабылдады. Грек жылнамашысы Георгий Акрополит «болыс» деген мағынадағы dominus сөзін аудару үшін осы терминді қолданды, бұл Византияның деспоты деген атағымен шатасуға әкелді. Соңғы титулды догтар ешқашан талап етпеген, бірақ кейде Константинопольдің венециялық подесталары Дюгтің өкілдері ретінде қолданған. «Барлық Румыния империясының төрттен бір бөлігі мен жартысының иесі» деген титул одан кейін ресми титулятурада қолданылды, бірақ 1261 жылы Палеологтар әулетімен Византия империясы қайта құрылғаннан кейін, Венецияның Византия императорларымен қарым-қатынасы жақсарғанда, догаль титулятурасының бұл бөлігі «және оның догатына бағынышты жерлер мен аралдардың иесі» (dominus terrarum et insularum suo ducatui subiectarum) немесе ұқсас формулировкалармен ауыстырылды. Венеция мен Венгрия арасындағы Далмация және Хорватия үшін болған даулар Венгрия корольдерінің Венеция догтарына осы титулдың бөлігісіз жүгінуіне әкелді, ал венециялықтар өз кезегінде Венгрия корольдерін екі провинцияға құқық талап ететін кез келген титулдан бас тартуға мәжбүрлеуге тырысты. Бұл дау 1358 жылғы Задар шартымен аяқталды, онда Венеция Далмацияға деген талаптарынан бас тартты; шартының арнайы бабы Далмация мен Хорватияны дог титулынан алып тастады. Соның нәтижесінде «Dux Veneciarum et cetera» («Венеция герцогы және басқалары») деген титул пайда болды. Далмация 15 ғасырдың басында Венецияға қайта қосылса да, титул өзгертілмеді және Республиканың соңына дейін қолданыста болды. Мұндай құжаттар итальян тілінде жазылған жағдайда да, титул мен мерзім көрсету латын тілінде жазылды.

Догтың таңдалуы

Догтың өкілеттіктері нақты анықталмаған еді. Бұл лауазым Венецияның ықпалды отбасыларының ішкі шеңберінің мүшелеріне сеніп тапсырылған, бірақ бірнеше дог өздерінің ұлдарын герцогтық кеңсесіне серік еткеннен кейін, мұрагерлік монархияға қарай бұл бейімділік заңмен шектелді, ол ешбір догқа өз отбасының мүшесін кеңсесіне қосуға немесе ізбасарын тағайындауға құқық жоқ екенін жариялады. 1172 жылдан бастап догты сайлау қырық адамнан тұратын комиссияға жүктелді, олар Венецияның Ұлы Кеңесінен таңдалған төрт адаммен сайланды, ал Ұлы Кеңес өзі жыл сайын он екі адам тағайындады. 1229 жылғы сайлаудағы дауыс тең түскеннен кейін сайлаушылардың саны қырықтан қырық біреуге дейін артты. Қызметке кіріспес бұрын, сайланған дог консиоға: "Егер сіздерге ұнаса, бұл – сіздердің догтарыңыз" деп ұсынылды.

Ережелер

Алғашында догтардың үлкен уақытша билігі болғанмен, 1268 жылдан кейін дог үнемі қатаң бақылауда болды: ол шетелдік державалардан келген хаттарды ашу үшін басқа шенеуніктердің келуін күтуге міндетті болды; оған шетелде мүлікке ие болуға рұқсат етілмеді. Әрбір Пасха дүйсенбісінде дож Сан-Маркодан Сан-Заккария монастырына процессия басқарды, онда әйел монахтар жасаған жаңа камауроны аббатиса оған табыс етті. Дождың ресми киіміне алтын жамылғы, тапочка және салтанатты шаралар үшін скипетр кірді.

Өлім және жерлеу

15 ғасырға дейін қайтыс болған дождың қоштасу рәсімі әдетте Сан-Марко базиликасында өткізілетін, сонда осы лауазымды алғашқы иелерінің бір бөлігі де жерленген. Бірақ 15 ғасырдан кейін барлық дождардың қоштасу рәсімі Сан-Джованни-и-Паоло базиликасында өткізілді. Онда жиырма бес дож жерленген.

Кеңсе құлдырауы

Конституциядағы олигархиялық элемент дамыған сайын, герцогтік кеңселердің маңызды функциялары басқа лауазымды тұлғаларға немесе әкімшілік кеңестерге жүктелді. Дождың рөлі көбінесе өкілдік қызметке тойналды. Соңғы дож – Людовико Манин болды, ол 1797 жылы Венеция қаласын жаулап алғаннан кейін Наполеонның Франциясының билігіне өткен кезде тақтан бас тартты. Венеция жақын арада өзін қайтадан республика деп жариялап, Австрияның қосылуына қарсы тұруға тырысқанмен, ешқашан дож атағын қайта жаңғыртпады. Ол юрисдикцияны басқару үшін түрлі атауларды, оның ішінде диктаторды және ұжымдық мемлекет басшыларын, соның ішінде триумвиратты пайдаланды.