Кіріспе

Купер өзені (бұрын Купер ағысы) – Австралияның Квинсленд және Оңтүстік Австралия штаттарындағы өзен. 1861 жылы осы өзен бойында Барк пен Уиллз саяхатшылары қаза тапқан. Кейде ол Барку өзенінің саласы ретінде танылады және Эйр көлі алабына құятын Квинслендтің үш ірі өзен жүйесінің бірі болып табылады. Өзеннің су ағыны Квинслендтің шығысындағы жүздеген шақырым қашықтықта, бірнеше ай бұрын жауған муссондық жаңбырларға байланысты. Чарльз Стюрт 1845 жылы өзенге Оңтүстік Австралияның бас судьясы Чарльз Купердің құрметіне ат қойған. Барк пен Уиллз саяхатшылары 1861 жылы Купер ағысының жағасында қайтыс болды. Джон Кинг достық қарым-қатынаста болған аборигендердің көмегімен экспедициядан аман қалды. Саяхатшылардың қазасынан кейін он жыл өткен соң, су арнасында шаруашылықтар пайда бола бастады. Иннаминкадағы станция – аймақтағы тұрақты алғашқы елді мекен. 1880 жылға қарай, сенімді су көзі бүкіл аймақты қамтып, мал өсіруге мүмкіндік берді, соның салдарынан көптеген қоныс аударушылар тартылып, жергілікті халық өздерінің дәстүрлі жерлерінен ығыстырылды. 1900 жылға қарай халық саны бастапқы санының 10% құраған 30 адамға дейін азайды, себебі тұмау мен қызылша тарады. Өзеннің уақытша болуына байланысты, ол су тасқынына бейім. 1940 жылы Куперді қоршаған кең аумақ суға батты, өзеннің ені кейбір жерлерде 43 шақырымнан асты.

Курс

Ол Ұлы Бөлу жотасының батысында, төменгі жазықта екі орталық Квинсленд өзені – Лонгреч пен Чартерс Тауэрс арасындағы Томсон және Тамбоның шығысындағы Барку өзендері ретінде басталады. Әлемде екі өзеннің бір арнаға құйылатынының жалғыз мысалы осы деп саналады. Купер өзені Квинслендтің оңтүстік-батыс бұрышына қарай кеңінен таралып, көптеген тарамдалған, уақытша арналар құрайды, содан кейін Оңтүстік Австралияға қарай Эйр көліне ағып барады. Көп жылдары ол жерге сіңіп, каналдарды, Ямма-Ямма көлі сияқты көптеген тұрақты су қоймаларын толтырады немесе Эйр көліне жетпей буланып кетеді. Бірақ, өте ылғалды жылдары ол бүкіл Канал аймағын су басады және Стрзелецкий шөлінің, Стюрт Тасты шөлінің және Тирари шөлінің құрғақ аймақтары арқылы ағып өтіп, Эйр көліне жетеді. Зерттеулер көрсеткендей, орташа жылдық ағыны шамамен (Барку өзенінде 1902 жылы шамамен, ал 1950 жылы шамамен) құрайтын Купер өзені, Диамантинадан екі есе, ал Георгинадан үш есе көп су тасып шығарады. Дегенмен, соңғы он мың жыл ішінде ол бұл өзендерге қарағанда Эйр көліне әлдеқайда сирек жеткен. Бұл оның ағысы бойында Диамантина мен Георгинаға қарағанда көбірек су сіңірілуімен байланысты болуы мүмкін, сонымен қатар, осы бассейндердегі жүзжылдық немесе көпжылдық ылғалды және құрғақ циклдардың салдарынан да болуы мүмкін, олардың ылғалды кезеңдерде көлге үнемі жетуіне себеп болады (Эйр көлі төңірегіндегі террасалардан ортағасырлық жылы кезеңде осының орын алғандығына қатысты деректер бар). Су тасқыны кезінде Виндораның үстіндегі өзеннің ені шамамен 5 метрге жете алады.

Жерді пайдалану

Купер бассейнінің көп бөлігі табиғи жайылымдарда қой және ірі қара мал жаюға пайдаланылады: бассейннің шағын шығыс бөлігі салыстырмалы түрде ылғалды, Блэколл қаласындағы жауын-шашынның орташа мөлшері 500 мм (20 дюйм) аспаса да, жауын-шашынның болмауы егін өсіруге қолайлы емес. Топырақтар негізінен вертизольді немесе вертикальді торифлювенттерден тұрады және өте құнарлы, бірақ көбінесе ауыр текстуралы, жауын-шашынның тұрақсыздығынан жарылуға бейім.