Кіріспе

Уэльстегі аймақ. Уэльстен тысқары "Кіші Англия" атауы Уэльстегі Оңтүстік Пемброкшир және Оңтүстік-Батыс Кармартеншир аймағына қатысты қолданылады. Бұл аймақ Англиядан шалқары орналасқандығына қарамастан, көп ғасырлар бойы тіл және мәдениет жағынан ағылшын тілінде сөйлеп, ағылшын мәдениетін қабылдап келген. Оның пайда болуы, басқа Оңтүстік-Батыс Уэльс аймақтарына қарағанда, осы жерге ирландтардың, норвегиялықтардың, нормандардың, фламандтардың және саксондықтардың қоныстануымен байланысты болуы мүмкін. Аймақтың солтүстік шекарасы Ландскер сызығы деп белгіленген. Көптеген жазушылар мен ғалымдар, көне және заманауи, осы ерекшеліктің қалай және қашан пайда болғанын, сондай-ақ неліктен сақталғанын талқылаған, бірақ нақты түсіндірме табылмаған.

Этимология

Бұл аймақ пен уэльс тілінің кеңінен қолданылатын солтүстік аймақ арасындағы тілдік шекара, кейде Ландскер сызығы деп аталатын, өте анық және тұрақты екенімен белгілі. Бұл шекара, әлдеқайда көне болса да, алғаш рет "Уэльстен тыс Кішкентай Англия" деп 16 ғасырда Уильям Камден бұл аймақты Anglia Transwalliana деп атағанда айтылды.

Тарих

350–400 жылдары Деизи тайпасы, ирландтардың бірі, римдіктер Деметей деп атаған аймаққа қоныстанды. Деизи жергілікті уэльстік тайпалармен бірігіп, аймақтық атау Деметей Дифедке (410–920) айналды, ол тәуелсіз шағын мемлекет ретінде болды. Аймақта уэльстік емес ертедегі қоныстардың болуына қатысты мәліметтер зерттелді. 9-шы және 10-шы ғасырларда викингтер шабуыл жасады, және олардың кейбіреулері Гвинедке (солтүстікке қарай) қоныстанғандай, осы аймақта да қоныстанған болуы мүмкін. Аймақта шашыраңқы скандинавиялық жер-атаулары бар, көбінесе Кледдау өзенінің солтүстігі мен батысындағы Роуз жүзінде. Ортағасырлық уэльс жылнамасы "Brut y Tywysogion" Уэльстің оңтүстік-батысындағы көптеген шайқастарды және Норман кезеңінен бұрынғы Меневия (Сент-Дэвид) қаласын тонауды айтады. Кейде бұл қақтығыстар сакстармен, ал кейде тегі белгісіз адамдармен болған деп көрсетілген. Сакстар тілге әсер етті. Джон Тревиза 1387 жылы былай деп жазды: "Уэльстің батыс жағында қоныстанған фламандтар, мұнда ерекше тіл қалдырды және қазіргідей саксонша сөйлейді." Оның замандасы Ланкарфандық Кародок (шамамен 1135 жылы) былай деді: "1108 жылы теңіздің күші Фландрияның жазық аймақтарының көп бөлігін суға батырып, тұрғындары басқа жер іздеуге мәжбүр болды. Олар король Генриге келіп, оларға қоныстануға бос жер беруін сұрады. Король өзіне тиесілі емес нәрсеге жомарт болғандықтан, оларға Диветтегі (Батыс Уэльсте) Росс жерін берді, қазір Пембрук, Тенби және Хаверфорд орналасқан жер. Олар осы күнгі дейін сол жерде тұрып, сөздері мен мінез-құлқымен елдің қалған бөлігінен ерекшеленеді." Ал 1603 жылы Джордж Оуэн фламанд тілінің ұзақ бұрын жойылғанына сендірді.

Норманнан кейінгі кезең

1155 жылы жаңа король Генрих II-нің бұйрығымен фламандтардың үшінші толқыны Рис ап Груффидтің Батыс Уэльс аймақтарына жіберілді. XV ғасырдың басында Оуэйн Глиндврдың тәуелсіздік соғысының сәтсіз аяқталуымен, онда «кіші Англияда» ешқандай шайқас болған жоқ, Уэльске қатысты қатаң заңдар енгізілді. Алайда, тарихшылар анықтай алмаған себептерге байланысты, бұл заңдар Уэльстің басқа аймақтарына қарағанда мұнда азырақ қатаң қолданылды. Аймақтың ұлттық санасы 15 ғасырда Генри Тюдордың Пемброк замкісінде дүниеге келуімен және Оңтүстік-Батыс Уэльстегі жорығын бастағаннан кейін Англия тағына көтерілуімен байланысты болды. Тюдор кезеңінің соңында Джордж Оуэн «Пенброкшир сипаттамасын» (sic) жазды, ол 1603 жылы аяқталды. Аймақтың тілдік географиясы туралы сандық сипаттамалар шамамен 1870 жылы Эрнст Георг Равенштейннің еңбектерінен басталады. Бұл Оуэннің заманынан бері тілдік аймақтың тарылғанын көрсетеді. 1891 жылдан бастап Уэльстегі тілдік байланыс халық санағы арқылы бағаланады. Жалпы картинаға қарағанда, шекара айтарлықтай, бірақ шамалы өзгерген. Сонымен қатар, шекара әрқашан өткір деп сипатталған. 1972 жылы Брайан Джон тілдік шекара туралы: «Бұл таңғаларлық тұрақты мәдени ерекшелік; ол төрт ғасыр бұрынғы жағдайға қарағанда жақсы көрінеді, бірақ сәл ғана әлсіз» деді. Оңтүстік Пемброкшир диалектісінің ерекшеліктері 1976 жылы Марло тұрғындары Британ кітапханасында берген баяндамада айтылды; олардың диалектісі Англияның Батыс аймағында қолданылатын тілге, Оңтүстік-Шығыс Уэльстегі тілге қарағанда ерекше ұқсастықтарды көрсетті. 1997 жылғы Уэльс өкілеттік беру туралы референдумға дейін, нәтижесінде Уэльс Ұлттық Ассамблеясы (қазіргі Сенат) құрылды, Пемброкширдің дауысы шешуші болуы мүмкін деген хабар тарады. Уэльс тілінде сөйлейтіндердің арақатынасының айырмашылықтары сақталып қалды, бұл 2011 жылғы санақтан алынған картада көрсетілген, және атау 21-ші ғасырға дейін қолданылып келеді; 2015 жылы Тенби «Уэльстен тыс Кішкентай Англияның дәстүрлі ортасы» деп аталды. 2022 жылы Пемброк док-та орналасқан мұзқаймақ өндіруші Upton Farm компаниясы өнімдерінің қаптамасында «Уэльстен тыс кішкентай Англияда сіз үшін жасалған» деген фразаны қолданғаны үшін сынға ұшырады. Компания болашақта бұл сілтемені алып тастауға және оны «біздің Уэльстігімізді анық көрсететін хабарламалармен» алмастыруға келісті.

Шолу

Жергілікті атауларға келсек, англосаксон атауларының ең көп шоғырлануы Роуздың бұрынғы жүзінде, ол нормандардан бұрын пайда болған, ал Кіші Англияның қалған бөлігінде уэльс жергілікті атауларының саны көп, бірақ бұл аймақтар, әрине, ағылшын тілінде сөйлеген. Фентон атап өткендей, фламанд есімдері ерте құжаттарда сирек кездеседі, бұл Оуэннің айтқанымен сәйкес келеді: «Елдің шаруалары мен жұмысшыларында фламандтық текті жиі кездестіруге болады», бірақ: «Осы елге шетелдіктер алғаш рет келген кезде, олардың көпшілігі саксон немесе ағылшын болды, ал алғашқы нормандық патшалар фламандтардан құтылуды тіледі, және осының нәтижесінде ағылшын тілі басымдыққа ие болды». Фентон қосады: «Сол себепті, осы округтің осындай бөлігі отанға айналып, оларды бөлек халық ретінде сақтауға ұмтылған (әлі толық жойылмаған) көзқарастарға ие болғандықтан, оны Уэльстен тысқары Кіші Англия деп атауға және заң жүзінде Англияның бір бөлігі деп қарауға болады. Өйткені, «Патша жарлығы Уэльсте орындалмайды» деген қағида қабылданған кезде, көптеген сақталған құжаттардан патша жарлықтары Камденнің «Уэльстен тыс Англия» деп атаған аймағына, соның ішінде Пемброк графының құзыретіне, тек ағылшын тілінде сөйлейтін жерлерге ғана таралатыны анық. Говер түбегінде ағылшын және уэльс тілінде сөйлейтін халықтар арасындағы айқын ерекшелік «Англиялықтар» және «Уэльстіктер» деп аталды. Оуэннің сөзіне сүйенсек, Кіші Англия мен «Уэльстіктер» арасындағы мәдени айырмашылықтар тілден асып түседі. Манориалдық ауылдар Кіші Англияда, әсіресе Даугледау сағасының жағасында жиі кездеседі, ал солтүстікте уэльстік сипаттағы шашыраңқы елді мекендер басым. Ауыл шаруашылығының әдістері де ерекшеленеді. Алайда, Кіші Англия мен Уэльстіктердің көптеген ортақ белгілері бар. Оуэннің заманында Уэльсте кең таралған әкелік тектің әдеттегі тегі (мысалы, Эдвардс, Ричардс, Филлипс және т.б.) Кіші Англиядағы есімдердің 40 пайызын құрады. Джонның айтуынша, бүгінде ағылшын тілінде сөйлейтін Кіші Англияның көптеген тұрғындары өзін валлийлік деп санайды, сияқты 1146 жылы оңтүстік жағалаудағы Манорбиерде туған Джеральд та. Соңғы кезде Дэвид Остин «Кіші Англияны» миф деп атап, тілдің қалыптасу процесін күмәндандырып, оны жерді манипуляциялау және Тюдор дәуіріндегі «амбициялы ақсүйектер» комбинациясына байланысты деп санайды.

Генетикалық зерттеулер

Уэльстік ғалым Морган Уоткин Оңтүстік Пемброкширде А тобы қанның деңгейі қоршаған аймақтарға қарағанда 5–10% жоғары екенін мәлімдеді. Уоткин бұл аймақтағы викингтердің қоныстануының нәтижесі деп санайды, ал король Генрих I-нің 12 ғасырдың басында фламанд босқындарын күштеп осы аймаққа көшіруіне байланысты емес. Алайда, генетик Брайан Сайкс кейінірек төмендегіні айтты: "Төмен елдерде А тобы қанның деңгейі аса жоғары болмаса да, "Кіші Англиядағы" жоғары деңгейдің себебі "шабуыл жасаған викингтер ме, әлде бельгиялықтардың бірнеше арбасы ма" деп анықтау мүмкін емес". Сайкс сондай-ақ, өзінің Оксфорд генетикалық атласы жобасының нәтижелеріне сүйене отырып, Оңтүстік Уэльсте жалпы "Сигурд" руынан (R1a гаплотобы) Y хромосомаларының жетіспеушілігі байқалғанын, бұл викингтердің қоныстануына қарсы күшті дәлел екенін және Уоткиннің "Кіші Англияда" А тобы қанның жоғары жиілігі туралы теориясының дұрыс еместігін атап өтті. 2003 жылы Хаверфордвест қаласында жүргізілген Y хромосомалық зерттеу Англияның оңтүстік-батысындағы халыққа ұқсас англо-кельт халқының бар екенін көрсетті. 2015 жылы Wellcome Trust Адам генетикасы орталығының зерттеушілері Уэльстің Пемброкшир графтығының солтүстігі мен оңтүстігіндегі тұрғындардың ДНК белгілерінде "күрт айырмашылықтар" табылды деп хабарлады.