Кіріспе

Америкалық жазушы (1924–2007)
неміс автомобиль моделі

Ллойд Чадли Александр (30 қаңтар 1924 – 17 мамыр 2007) – 40-тан астам кітаптың, негізінен балалар мен жасөспірімдерге арналған фантастикалық романдардың американдық авторы. Өзінің жеті онжылдық мансабында Александр 48 кітап жазды, ал оның туындылары 20 тілге аударылды. Оның ең танымал туындысы – «Прайден хроникасы», бес томдық жоғары фантастикалық роман сериясы, оның соңғы томы «Жоғарғы патша» 1969 жылы американдық балалар әдебиетіндегі үздік шығармасы үшін Ньюбери медалімен марапатталды. Александр Ұлы депрессия кезінде Пенсильванияда өсті. Ол кітап оқуға және поэзия жазуға құштарлық танытты. Ол колледжде бір семестр оқыды, себебі колледж оған жаңа ештеңе үйрете алмайды деп ойлады. Ол АҚШ армиясына қатарына қосылып, барлау және қарсы барлау бөлімінде штаб-сержант болып өсті. Францияда дислокацияланғанда ол әйелімен танысып, Париж университетінде француз әдебиетін оқыды. Жаңа отбасымен АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол өзінің алғашқы автобиографиялық романы «And Let the Credit Go» (1955) жарық көргенге дейін жазу арқылы күнкөріс табуға тырысты. Уэльс мифологиясына деген қызығушылығы «Прайден хроникасы» туындысын жазуға себеп болды. Александр екі рет халықаралық Ханс Кристиан Андерсен сыйлығына үміткер болды және 1971 жылы «Себастьянның тамаша оқиғалары» үшін балалар кітабы бойынша Ұлттық кітап сыйлығын, ал 1982 жылы «Вестмарк» үшін тағы да Ұлттық кітап сыйлығын алды. 2007 жылы қайтыс болғанға дейін Александр өмірінің жетістіктері үшін үш марапатқа ие болды. Бригам Янг университетіндегі Гарольд Б. Ли кітапханасында Ллойд Александрқа арналған тұрақты көрме бар, онда оның үй кеңсесінен алынған бірнеше заттар, оның ішінде оның жазу үстелі, теріс машинасы, қолжазбалары және кітаптарының басылымдары қойылған.

Ерте өмір және білім

Александр 1924 жылдың 30 қаңтарында Филадельфияда Эдна (құрмет аты Чудли) мен Алан Одли Александрдың отбасында дүниеге келді және қаланың батысында орналасқан Үстіңгі Дарбидің бір бөлігі – Дрексел Хиллде өсті. Оның Флоренс есімді үлкен әпкесі болған. Оның ата-анасы газеттерді ғана оқитын, бірақ "бос сөрелерді толтыру үшін құтқару армиясынан" кітаптар сатып алатын. Төрт жасында ол өзінен-өзі оқуға үйреніп, жеке квакер мектебінде бірінші және екінші сыныптарды өткізіп кетті. Ол достарымен Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған жабдықтарды қолданып, соғыс ойындары ойнайтын. 1929 жылғы Уолл-стрит құлдырауынан кейін оның әкесі, биржа брокері Алан банкротқа ұшырағаннан соң, Александр мемлекеттік мектепке барып, тағы бір сыныпты өткізіп, тоғыз жасында жетінші сыныпқа түсті. Александр Шекспир, Диккенс, Марк Твен және мифтерді, әсіресе Артур патша туралы оқитын. Ол Вест-Честер мемлекеттік мұғалімдер колледжіне қабылданды, бірақ оқу бағдарламасы жеткілікті қиын болмағандықтан бір семестрден кейін тастап кетті. Колледжді бітірмеген соң Александр алты ай бойы Атлантик мұнай өңдеу компаниясының пошта бөлімінде жұмыс істеді. Александр жазушы үшін колледжден гөрі қаһармандық тәжірибе жақсы мектеп екенін шешіп, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясына қосылды. Ол артиллериямен жұмыс істеуге тым ұқыпсыз болғандықтан майданға жіберілмеді, ал қанды көргенде есінен шығып, фельдшер болып жұмыс істеуге жарамсыз болды. Бұрын музыкамен айналыспағандықтан ол Техастағы әскери оркестрде цимбалдарда ойнады. Бірақ көп ұзамай ол капелланның көмекшісі болып тағайындалды. Армия арқылы Лафайетт колледжінде француз тілін, саясатын, әдет-ғұрыптарын және географиясын оқуға мүмкіндік алды. Кейін ол Мэриленд штатындағы Ричи лагеріне ауыстырылды, онда АҚШ армиясының жауынгерлік барлау және қарсы барлау корпусында арнайы барлау бойынша оқытылды. Ол соғыс ардагерлерімен, ғалымдармен, босқындармен және чероки тайпасының өкілдерімен кездесті. Ол корпуста штаб-сержант деңгейіне жетті. Александр қысқа уақытқа Уэльсте және Англияда орналасқаннан кейін Францияның шығысындағы 7-ші армияға тағайындалды, онда ол алты ай бойы радиохабарларды аударды. Оның келесі міндеті – контр-барлау корпусының (CIC) Париж кеңсесі, онда ол 1945 жылдың соңына дейін аудармашы және интерпретатор болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Александр Париж университетінде француз әдебиетін оқыды және Пол Элуардың поэзиясына ғашык болды. Александр Элуарды телефонмен шақырып, оған Элуардың туындыларының ағылшын тіліне аудармаларын көрсетті. Элуар бірден Александрды өзінің ағылшын тіліндегі жалғыз аудармашысы деп тағайындады. Александр Гертруда Стайнмен де байланысқа түсті, ол оған жазушы болу қиын және көңіл көншітпейтін процесс екенін айтты. Парижде ол Жанин Деннимен танысты, оның Мадлен есімді кішкентай қызы болған. Александр мен Денни 1946 жылдың 8 қаңтарында үйленіп, көп ұзамай Филадельфияға көшіп келді. Үшеуі оның ата-анасының үйінің шатырына көшіп, Александр күніне он екі сағат Элуардың шығармаларын аударумен және өзінің туындыларын жазумен өткізді.

Жазушылық мансап

Филадельфияда он бес жылдай Александр негізінен көркем әдебиет, ғылыми-популярлы және ересектерге арналған аудармаларды жазды. Жұмыс табуға мұңайып, ол әпкесіне құмыра жасаушының шәкірті болды. 1948 жылдың соңында ол жарнамалық мәтіндер жазуға кірісті және аудармалары үшін көбірек гонорар ала бастады, бұл оны Келлитаунда отбасына үй сатып алуға мүмкіндік берді. Бірақ үш айдан кейін жұмысынан айырылып, әйеліне текстиль фабрикасында жұмыс істеуге тура келді. Александр жеті жыл бойы романдарына сатып алушы таба алмаса да, жазуын талмай жалғастырды. Оның 1949 жылы New Directions Annual журналында жарияланған "Фантастикалық симфония" атты әңгімесі Берлиоздың "Фантастикалық симфония" туралы жазбаларынан шабыттанған сюрреалистік туынды болды. Александрдың шығармаларының арасындағы үлкен жетістігі – "Кредит кетірілсін" (1955) романы, оның алғашқы автобиографиялық жұмысы, онда ол жас кезінде банк хабаршысы болып жұмыс істеген тәжірибесін баяндады. Ол екінші романын, "Менің бес жолбарысым" (1956) атты, мысықтары туралы жазып, өзіне жақын тақырыптарды таңдау үрдісін жалғастырды. Ол редактор және карикатурист болып жұмыс істеді, соның арқасында соңғы төрт ересектерге арналған кітабын аяқтады. Ол екі жартылай автобиографиялық роман жазды: "Жанин француз" (1959) және "Менің музыкамен махаббатым" (1960). Александр мысықтарды емдеуге маманданған Луи Камутипен бірлесіп "Park Avenue Vet" (1960) кітабын жазды. Кейіннен Американың жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау қоғамы олардан тарихын жазуды тапсырды, оны Александр "Иттер үйінде елу жыл" (1964) деп атады. Сол кезде ол балаларға арналған екі ғылыми-популярлы кітап жазды, еврей баспа қоғамы тапсырысымен Аугуст Бонди мен Аарон Лопестің өмірбаянын жазды, олардың біріншісі 1959 жылы Ұлттық еврей кітабы сыйлығын жеңіп алды. Александрдың келесі романы – "Уақыт мысығы" (1963) – оның фантастика жанрындағы тұңғыш туындысы болды. Кейін ол оны "өмірімдегі ең шығармашылық және бостандыққа жетелейтін тәжірибе" деп атады. Роман әртүрлі уақыттарда өмір сүре алатын мысық туралы айтады, оның зерттелуіне Александр көп еңбек сіңірді. "Иттер үйіндегі елу жыл" (1964; "Райанға жібер" деген атпен қайта басылды) Уильям Майкл Райанның ASPCA арнайы агенті ретінде жұмыс істеген кезінде жануарларды қалай құтқаратынын баяндайды. Ол қырық жасқа таяғанда балаларға арналған фантастика жанрына көшті, осы жанрдағы ең танымал шығармаларын жазды. Уэльсте соғыс жылдарында болған кезінде ол көптеген кітаптарында суреттеген қамалдар мен пейзаждармен танысты. Ол оны өзіне пайдалы деп сипаттап, "немерелермен керемет уақыт өткізген, содан кейін ата-аналарға жөтелдің шабуылымен, шұлықтарды жөндеумен және балаларды тәртіпке келтіру үшін шантаж жасаумен айналысуды қалдырып кеткен ағасы сияқты" деді. Александр депрессиямен күрескенде "Ағаштағы сиқыршыны" жазды және оны 1975 жылы жариялады. Арбикан кейіпкері Александрдың өзінің жеке күресіне негізделген. 1977 жылы ол "Ағаштағы сиқыршыдан" жақсы пікір алған "Қаладағы мысықтар" кітабын шығарды. Оның келесі кітабы, "Лукас Кашаның алғашқы екі өмірі", 15 ғасырдағы Персияға негізделген фантастикалық әлемде 1978 жылы жарық көрді. Ол Голландияда "Күміс қарындаш" сыйлығын және Австрияда "Австрия кітап сыйлығын" жеңіп алды. Александрдың басқа да көркем шығармалар сериясы – "Вестмарк" (1981-1984 жж.) және "Веспер Холли" (1987-1990 жж. және 2005 ж.). "Вестмарк" 1800 жыл шамасындағы ойдан шығарылған еуропалық патшалықтағы көтеріліс пен азаматтық соғысқа қатысқан бұрынғы баспагер шәкірті туралы айтады. "Веспер Холли" – 1870 жылдары түрлі ойдан шығарылған елдерде оқиғалар бастан кешіретін Филадельфиядағы бай және тапқыр жетім. "The Fortune Tellers" (1992) сурет кітабына қатысты даулар болды, оны Трина Шарт Хайман суреттеген. Кейбіреулер бұл әңгіменің еуропалық екенін, сондықтан оның африкалық ортаға сәйкес келмейтінін айтты. Александрдың соңғы романы "Карло Чучионың алтын арманы" 2007 жылдың тамызында жарық көрді. Александр балалар әдеби журналы "Cricket" құруға көмектесті және оның редакциялық кеңесінде жұмыс істеді. 1974 жылы "World Book Encyclopedia" кітапхана комитетінің және 1982 жылы Жастар кітаптары жөніндегі халықаралық кеңестің директорлар кеңесінің мүшесі болды. Александр жұмыс кестесін қатаң сақтады, таңғы сағат 4-те оянып, кешке дейін жұмыс істеді, содан кейін әйелімен бірге тамақтанатын. Ол тіпті шабыттанбаған кезде де осы тәртіпті сақтады, өйткені тек шабытқа ғана сенеуге болмайтынын айтты. Ол жанкүйерлерімен хат алмасып, кейде олар үйіне келіп тұратын. Александр 2007 жылдың 17 мамырында, алпыт бір жыл бірге болған әйелінің қайтысынан бірнеше апта өткен соң, рактан қайтыс болды.

Тақырыптар мен стиль

"Прайден хроникалары" Уэльс фольклоры мен мифологиясына үлкен ұқсастығы бар қиял әлемінде өрбиді. Сыншылар осы хроникаларды "Уэльс мифопоэзиясының ең маңызды және тартымды мысалдарының бірі" деп атады. "Әдебиеттер сөздігінде" Александрдың кітаптарында "кейіпкерлердің әрекеттері ғана емес, сонымен қатар олардың ойлары, сезімдері және жиырмасыншы ғасырдағы адамдарды алаңдататын мәселелермен күресінен туындайтын ерекше тереңдік пен көрегендік бар" делінген. "Прайден хроникалары" қазіргі заман мен өткенді байланыстырудың маңыздылығын көрсетеді. Таран оқиғалардың маңызын олардың кейіпкерлерімен кездескенде түсінеді, олар көбінесе ол елестегендей емес. Серия барысында ол бастапқыда түсінбеген тапсырмаларды орындағанда билік өкілдерінің біліміне сенуі керек. Прайденнің сиқырлы әлемнен қарапайым әлемге айналуы Таранның ересек болуын көрсетеді. Серияның өткенмен басталып, болашаққа қатысты пікір білдіруі Уэльстің ханесиондық баяндамасын еске түсіреді, ол өткенге оралып, қазіргі заманды емдейді. Александрдың өмірбаянын жазған Джилл Мэй, сыншы Норман Багналлмен бірге "Прайден" сериясындағы бірнеше американдық тақырыптарды атап өтті: көшбасшылық – мұра емес, қабілет, және кез келген адам батыр бола алады. Багналл Таранның мінезінің американдық екенін түсіндірді, ол сөзсіз, өзін-өзі білмейтін жасөспірімнен өзін-өзі тәрбиелеген, өзін-өзі құрбан ететін ересекке дейін өсті. Керісінше, Квинсленд университетінің Кэт Филмер Дэвис "Прайден хроникаларының" уэльстік болуы олардың көп бөлігінің тартымдылығына жауапты деп санайды. Ол Уэльс мәдениетінде Таранның білімі мен ұлтшылдығы оның асыл емес отбасылық мәртебесінен маңызды екенін атап өтті. Александрдың шығармалары көбінесе кейіпкерлер тапсырмаларды орындайтын қиял әлеміндегі өмірге келу романдары болып табылады. Басты кейіпкерлер – тапсырмаларын орындағаннан кейін әдеттегі өміріне оралатын қарапайым адамдар. Оның сюжеті ертегілер мен аңыздарға негізделген болса да, оның әңгімелері заманауи. Өзін-өзі қабылдау және саналылық кейіпкерлердің өсуі үшін маңызды. Александрдың шығармалары адам табиғатына қатысты оптимистік көзқараспен жазылған, аяғы қайғылы емес, үміт береді. Ол өзінің қиял әлемінде "жақсылық әрқашан жамандықтан күштірек" және "батылдық, әділдік, сүйіспеншілік және мейірімділік іс жүзінде жұмыс істейді" деп мәлімдеді. "Прайден хроникалары" жақсылық пен жамандық және батыр болу деген не екені туралы мәселелерді қамтиды. "Вестмарк трилогиясы" да жақсылық пен жамандықты зерттейді және жемқорлық басшылықтың тәртіпсіздік пен төңкеріске қалай әкелетінін көрсетеді. Басты кейіпкер Микл күмәнмен күмәнсіз соғысқа қосылады, бұл әдеттегі соғыс ерліктерін бұзады. Кітаптар бір мезгілде этикалық мәселелерді талқылайтын қызықты оқиғалар, сыншы Хейзел Рохманның "Мектеп кітапханасы журналында" мақтаған сапасы. Мэри М. Бернс "The Horn Book" журналында жазған хатында "Иллириялық оқиға" шығармасы керемет деп атады, өйткені ол қиял-ғажайып болып, негізгі тақырыбы күшті болғандықтан, оған сенуге болады. Александр өзінің "өзінің уайымдары мен сұрақтары" әлі де өзінің көркем шығармаларында көрініс тапқанын айтты. Ол шындықты түсіну үшін қиял-ғажайыптарды пайдаланды. Александр әйел кейіпкерлерді құруға тырысты, олар батырдың пассивті трофейінен артық болды. Тарих профессоры Родни Фиерс "Прайден хроникаларының" бес кітабында Эйлонвидің әрекет ету қабілеті мен мінез-құлқын талдайды. Ол "Үш кітабында" тәуелсіз және сенімді болса да, басқа кейіпкерлер оның "Жоғарғы патшадағы" оқиғаларын әйелге жат деп санайды, оның пайдалы кеңестерін үнемі елемеді. Таран оған тек сәнді әйел киім киген кезде ғана қызығады, ал Эйлонвидің махаббаты Таранның сәнді киім кигеніне байланысты емес. "Льордың қамалы" романында Таран оған қаланы тастап кетпеуді бұйырады, бірақ себебін айта алмайды, оқырмандарға оның бақылаушылық мінез-құлқы асыл деп сезінеді. Оның құпиялылығы тек Айлонвиді көмексіз құрбан етіп, Таранның оны құтқаруға мүмкіндік беруі үшін маңызды. Кейр-Колрдағы ата-бабаларының үйін жаулап алған сиқыршымен күресуде Эйлонви оны және оған тиесілі қаланы жояды. Үйі қамалы қирағаннан кейін, Эйлонвидің өз дамуына көңіл бөлуден бастап, Таранға үйленуді күтуге бейімделеді. Тәрен Айлонвимен бірге болудан гөрі Прайданда қалуды жөн көретінін шешсе де, Айлонви өзінің сиқырлы күшінен бас тартып, Таранмен үйленіп, Прайданда қалады. Фиерс басқа фантастикалық көркем әдебиеттердегі әйелдерден айырмашылығы, кем дегенде Айлонви өзінің сиқырлы күштерін жоғалту туралы шешімді өзі қабылдады. Салливан Таранның билікке өсуінің "ерлер үстемдігінің дәуірін" символдайтынын атап өтті, бұл Прайденнің әйелдер билігінің бұрынғы дәуірімен қарама-қарсы. 1985 жылы Лоис Кузнесс "Прайден хроникалары" американдық идеалдарға жетпейді деп мәлімдеді, өйткені Таран патшаға айналады, президент емес, ал Эйлонви "әйелдікке жете алмайды". Александрдың өмірбаянын жазған Джилл Мэй бұл пікірге қарсы шықты, Александр 1960 жылдары кітаптарды жазған кезде оның аудиториясы феминистік идеяларды қабылдай бастағанын және оның шығармаларын тарихи контексте қарастыру қажет екенін айтты. Сыншы Джон Роу Таунсенд Таран мен Эйлонвидің "екі өлшемді" және "болжамды" кейіпкерлерін ұнатпады. Көптеген сыншылар Александрдың жазу стиліне тоқталды. "The Horn Book" журналындағы Веспер Холли кітаптарына жазған шолуда Этель Л. Хейнс Александрдың жазуы "әдемі, өткір және жақсы темптес" екенін айтты. Шолушылар "Прайден хроникаларындағы" әрекет көріністерін мақтап, олардың оқырманды қорқынышты емес егжей-тегжейсіз суреттеу арқылы оқиғаға тартуға мүмкіндік бергенін айтты. Джилл П. Мэй оның прозасы жұмысының мақсатына байланысты өзгеретінін айтты. Оның қиял стилі Дж. Р. Р. Толкин мен С. С. Льюиске салыстырылса, оның кейінгі жазбалары мүлдем басқа стильде жазылған. Оның балаларға арналған алғашқы жұмысы, еврей бостандық күрескері Август Бондидің өмірбаянында, тарихи дереккөздерге адал болу үшін тырысқандықтан, диалог азын болды. Көркем кейіпкерлер Бондиден гөрі көбірек көзге түсті. Александр еврейлік басылым қоғамы үшін Аарон Лопез туралы тағы бір өмірбаян жазды. Тарихи дереккөздердің жетіспеуіне байланысты Александр осы жұмыста көптеген оқиғаларды қиялдап шығарды, Лопездің қиялға келген көзқарасы Александрдың көзқарасын көрсетеді.

Марапаттар мен құрметтер

Александр алғаш рет "Прайден хроникалары" сериясымен сыншылардың айтарлықтай құрметіне ие болды. Екінші том ("Қара қазан") 1966 жылғы Ньюбери медаліне үміткер болды; төртінші том ("Таран саяхатшысы") – "Мектеп кітапханасы журналының" "Жылдың үздік кітабы" атанды; бесінші және соңғы том ("Жоғарғы патша") 1969 жылғы Ньюбери сыйлығын жеңіп алды. Александр 1972 жылы H. W. Вильсонның "Жастар авторлары мен суретшілерінің кітабы" анықтамалық сериясының үшінші томына енгізілді. 2001 жылы ол "Ата-аналар таңдауы" қорының өмірлік жетістіктері үшін алғашқы сыйлығын алды. 2003 жылы Александр өмірлік жетістіктері үшін World Fantasy Award сыйлығымен марапатталды. 2010 жылдың 28 қаңтарында Бригам Янг университетінің кампусындағы Гарольд Б. Ли кітапханасында Александрдың үй кеңсесінен бірнеше заттарды көрсететін көрме ашылды, ол оны "Қорап" деп атаған. Көрмеге оның қолжазбалары, кітаптарының барлық басылымдары, скрипкасы, теріс машинасы және үстелі кірді. 2012 жылдың 19 қазанында Александрдың өмірі мен шығармаларын баяндайтын деректі фильм шықты. Фильмнің атауы – "Ллойд Александр". 2014 жылдың 23 қыркүйегінде серияның 50 жылдығын мерекелеу үшін Генри Холт "Үш кітабының" арнайы "50 жылдық мерекелік басылымын" жариялады.