Кіріспе
Ағылшын жазушысы және сыншысы Майкл Джон Харрисон (26 шілде 1945 жылы туған), баспа жұмыстары үшін негізінен М. Джон Харрисон ретінде танымал, ағылшын жазушысы және әдеби сыншысы. Оның туындыларына «Вириконий» роман және әңгімелер тізбегі (1971–1984), «Climbers» (1989) және «Light» (2002), «Nova Swing» (2006) және «Empty Space» (2012) кітаптарынан тұратын «Kefahuchi Tract» трилогиясы кіреді. Ол қазіргі заманғы фантастика және ғылыми фантастиканың маңызды стилистерінің бірі және «жанрға қарсы келетін» автор ретінде кеңінен танылады. «The Times Literary Supplement» оны «ерекше стиль иесі» деп сипаттады, ал «Literary Review» – «зейінді және шынайы қиялы мол жазушы» деп атады.
Michael John Harrison (born 26 July 1945), known for publication purposes primarily as M. John Harrison, is an English author and literary critic. His work includes the Viriconium sequence of novels and short stories (1971–1984), Climbers (1989), and the Kefahuchi Tract trilogy, which consists of Light (2002), Nova Swing (2006) and Empty Space (2012). He is widely considered one of the major stylists of modern fantasy and science fiction, and a "genre contrarian". The Times Literary Supplement described him as "a singular stylist" and the Literary Review called him "a witty and truly imaginative writer".
Алғашқы жылдар
Харрисон 1945 жылы Уорвикширдегі Рагби қаласында инженерлер отбасында дүниеге келді. Әкесі оның жасөспірім шағында қайтыс болды, содан кейін ол өзін "жалыққан, бөтен, ашулы және тұтқынға түскен" сезімде тапты, Дунсмор мектебінен (қазіргі Эшлон мектебі) жиі қашып жүрді. Оның тұңғыш әңгімесі 1966 жылы Кирил Бонфиглиолидің "Science Fantasy" журналында жарияланды, осының нәтижесінде ол Лондонға көшті. Ол онда Майкл Муркокпен танысты, ол "Жаңа әлемдер" журналын басқарып тұрған еді.
1978-1985: Манчестер шолу, Мұз маймыл, көбірек Вириконий
Кейін Харрисон Манчестерге көшіп, New Manchester Review журналына тұрақты үлес қосты (1978–79). Дэвид Бритон мен Майкл Баттерворт Савой кітаптарында оны жертөледе жұмыс істеуге алды (онда ол "көне Eagles, Freindz, New Worlds және Styng жинақтарының арасында болды. Бұл жерде ұрланған дыбыстардың ашық көрсетілімдері, жасырын микрофондардан алынған, ұқыпты үйілген пираттық жазбалар бар еді."). Savoy басылымдарында «Газ маскасы және өрт гидранты» деп жарияланған тапсырыс бойынша жасалған жұмыс, ақырында «Вириконийде» романына айналды. 1976–1986 жылдар аралығында Харрисон Пик ауданында тұрды. 1983 жылы ол екінші әңгімелер жинағын – «Мұз маймылы және басқа да әңгімелер» деп жариялады, онда адамның жағдайының қайғысы, юморы, қызығушылығы, үмітсіздігі, азабы және қара юморы бейнеленген жеті әңгіме бар. «Мұз маймылын» Рамзи Кэмпбелл жоғары бағалады, ол «М. Джон Харрисон – қазіргі кезде қорқыныш жанрында жазатын ең талантты британдық жазушы және ең өзгешесі» деді. «Шақыру» әңгімесінде, кейбір жағынан оның кейінірек жазылған «Жүрек жолы» романына көрініс беретін, қала маңындағы сиқырлы оқиғада, редакторды автордың сенім арқылы рактан емделуге тырысуы мазалайды. Харрисон басылымдарда бірнеше рет тауға шығудың оның жазуы үшін маңызды екенін, ол шындық пен оның салдарымен күресуге тырысқандығын, ал фантастика жазғанда бұған көңіл бөлмегенін айтты. Оның «Альпинистерге» дейінгі және кейінгі тәсілдерінің айырмашылығын «Вириконий» тізбегінің бірінші романы «Пастельді қала» мен екіншісі «Қанаттардың даулы» арасындағы стильдік ерекшеліктерден байқауға болады. «Альпинистерді» жазған кезде ол ғылыми фантастикадан түгелдей бас тартқанын мәлімдеді. Роберт Макфарлейн 2013 жылы «Альпинистердің» қайта басылымына кіріспе жазды. The Guardian газетінде жарияланған мақаласында ол былай деді: «Бұл, әрине, тауға шығу туралы жазылған ең жақсы роман – бірақ мұндай сипаттама оның жетістіктерін шектейді». Харрисон Саймон Ингспен бірнеше әңгімелерде және Саймон Пуммельмен «Ray Gun Fun» (1998) қысқа фильмінде жұмыс істеді. Оның туындылары кейбір адамдар China Miéville сияқты жазушылармен бірге «Жаңа Есімсіз» деп аталатын стильдің бөлігі ретінде жіктеді, бірақ Харрисон өзінің кез келген әдеби стильге жатқызылуына қарсы тұрады. Харрисон 1999 жылы Ричард Эванс сыйлығын жеңіп алды (Ұлыбритания баспагерлігінің аңыз тұлғасының құрметіне аталған). Бұл сыйлық коммерциялық сәттілікке ие болмай SF жанрына үлкен үлес қосқан авторға беріледі.
2002-2012 жж.: "Кефахучи трактаты" трилогиясы және басқа да шығармалары
Харрисон 1990 жылдардың аяғы мен 21 ғасырдың басында әртүрлі журналдарда қысқа әңгімелерін жариялауды жалғастырды. Мұндай әңгімелер Conjunctions ("Entertaining Angels Unawares", 2002 жылғы күзгі саны), The Independent on Sunday ("Cicisbeo", 2003), The Times Literary Supplement ("Science and the Arts", 1999) және Woman's Journal ("Old Women", 1982) сияқты әртүрлі журналдарда жарияланды. Олар оның Travel Arrangements (2000) және Things That Never Happen (2002) атты маңызды әңгімелер жинағына енді. 2007 жылы Харрисон Барбара Кэмпбеллдің (1001 Nights Cast, 2007, 2008) және Кейт МакИнтоштың (Loose Promise, 2007) қойылымдарына материал дайындады. 2002 жылы "Лайт" романы Харрисонның ғылыми фантастика жанрына қайта оралуын және "Кефахучи трактаты" трилогиясының басталуын қадағалады. "Лайт" 2003 жылы Джеймс Типтри, кіші сыйлығының бірлескен жеңімпазы атанды. Оның жалғасы "Нова Свинг" (2006), онда нуар элементтері бар, 2007 жылы Артур Кларк сыйлығын және 2008 жылы Филип К. Дик сыйлығын жеңіп алды. Трилогияның үшінші романы "Бос кеңістік: Көріністер" 2012 жылдың тамызында жарық көрді.
2012 қазіргі уақыт: Сен менімен бірге келуің керек, енді, суға батқан жер қайтадан көтеріле бастайды және мен мұнда болғым келеді
Харрисон Kindle-де екі қысқа әңгіме жариялады: Cave and Julia (2013) және The 4th Domain (2014). 2014 жылы Рис Уильямс пен Марк Боулд Уорвик университетінде (Ұлыбритания) Харрисонның туындыларына арналған «Объекті сәулелендіру: М. Джон Харрисон» атты конференция ұйымдастырды. Негізгі баяндамашылар Фред Боттинг (Кингстон университеті) және Сара Уассон (Эдинбург Napier университеті) болды. Конференция материалдары, соның ішінде Тим Эчелстің кіріспе сөзі, Рис Уильямс пен Марк Боулд редакциялаған «М. Джон Харрисон: Сыни эсселер» жинағы ретінде жарияланды. 2016 жылы ол Уорвик университетінен (Ұлыбритания) құрметті D. Litt. дәрежесін алды. 2017 жылдың қараша айында «Сен қазір менен бірге келуің керек» атты әңгімелер жинағы жарық көрді. 2020 жылы екі жаңа кітап шықты: «Суға батқан жер қайтадан көтеріле бастайды» романы және «Әлемді реттеу: 1970-2020 жылдардағы таңдалған әңгімелер». «Суға батқан жер қайтадан көтеріле бастайды» 2020 жылғы Голдсмитс сыйлығын жеңіп алды және 2020 жылғы BSFA сыйлығының ұзақ тізіміне енді. 2023 жылы Харрисон «Мен мұнда болсам еді» атты «анти-мемуар» жариялады.
Қарап шығу, бағалау және оқыту
Харрисонның New Worlds журналындағы еңбектері жоғарыда көрсетілген. Оның көптеген сын-пікірлері Parietal Games (2005 ж.; төменде қараңыз) жинағында топтастырылған. 1991 жылдан бері Харрисон The Guardian, The Daily Telegraph, The Times Literary Supplement және The New York Times басылымдарында көркем және ғылыми-танымдық әдебиеттерге сын жазады. 2003 жылы Харрисон Эдинбург халықаралық кинофестивалінде Майкл Пауэлл сыйлығының төрешілер тобында болды. Ол Девон мен Уэльсте Адам Лайвли және саяхат жазушы Джим Перринмен бірге пейзаж және өмірбаянға бағытталған шығармашылық жазу курстарын жүргізді. 2009 жылы Харрисон (Сара Холл және Николас Ройлмен бірге) Манчестер көркем әдебиет сыйлығын таңдау жөніндегі жұмысты бөлісті.
Стиль
Оның шығармашылығын Анжела Картер, Нил Гайман, Иан Бэнкс (оны "прозаның Зен шебері" деп атады), Чайна Миэвилл, Уильям Гибсон, Роберт Макфарлейн сияқты жазушылар жоғары бағалады. Locus журналына берген сұхбатында Харрисон өзінің шығармашылығын "адамдық құндылықтарды олардың жоқтығын сипаттау арқылы әдейі көрсету ниеті" деп сипаттады. Харрисонның көптеген романдары бұрын жарық көрген әңгімелердің кеңейтілген нұсқалары немесе қайта өңдеулері. Мысалы, "Боз маймыл" (жинақтың атау әңгімесі) "Кірмешілер" (1989) романының негізін құрайды; "Жүрек жолы" (1992) романы оның "Ұлы құдай Пан" атты әңгімесіне негізделген. "Изобель Авенс Степниге көктемде оралады" әңгімесі "Тұрмыстың белгілері" (1996) романы ретінде кеңейтілді; Interzone журналында алғаш жарияланған "Анима" әңгімесі де "Тұрмыстың белгілері" ромасының маңызды тақырыптарының бірі болып табылады. Сұхбаттарында Харрисон өзін анархист деп атады, ал Майкл Муркок "Жұлдыздық кеме штурмовиктері" атты эссесінде "Оның кітаптары анархистерге толы – олардың кейбіреулері, The Centauri Device романындағы анархистік эстеттер сияқты, өте ерекше" деп жазды.
Сыни жауап
Чайна Миэвилл былай деп жазды: "М. Джон Харрисонның Нобель сыйлығының лауреаты болмауы әдеби ортаның күйреуін көрсетеді. Ол – қатал, қаймықпайтын, тебірентетін, бүгінгі күннің ең ұлы жазушыларының бірі. Иә, ол фантастика мен ғылыми-фантастика жазады, бірақ оның формасы, масштабы және шеберлігі осы саланың қалғанын ғана емес, сонымен қатар көптеген қазіргі заманғы көркем әдебиеттерді де ұятқа қалдырады". Дэвид Уингров Харрисон туралы былай деп жазды: "Ол қилылық пен сиқыршылық, ғарыш операсы және қорқыныш әдебиетінің формаларын пайдаланып, өзіне тән көзқарас ұстанады: көбінесе зұлым, бірақ сарказмдық юмор мен сезімталдық детальдарға толы. Әдетте, оның кейіпкерлері түсініксіз мақсаттарға жету үшін бейшара одақтар құрып, маниялық және көбінесе ритуалдық ізденістерге шығады. Күрес барысында жасырын себептер ашыққа шығып, көбінесе қорқынышты нәтижеге әкеледі, бұл нәтиже бастапқыда құпия түрде қаланған екені сезіледі. Харрисонның көркем, ұсынысқа толы прозасы оқырманды әр нәрсенің шындығына көндіреді".