Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай мен Вьетнамдағы этнос, Азиядағы Яо этносы.
Ethnic group in China and Vietnam
the Yao ethnic group in Asia
Яо халқы немесе Дао – Қытай мен Вьетнамдағы әртүрлі этникалық азшылықтарды білдіретін жіктелім. Олардың көпшілік бөлігі Миен деп те аталады. Олар Қытайдың 56 ресми танылған этникалық тобының бірі болып табылады және елдің оңтүстік-батысы мен оңтүстігіндегі таулы аймақтарда қоныстанған. Сондай-ақ, олар Вьетнамның ресми түрде мойындаған 54 этникалық тобының бірі. 2010 жылғы Қытай халық санағы бойынша олардың саны 2 796 003 адамды, ал 2019 жылғы Вьетнам халық санағы бойынша 891 151 адамды құрады. Иу-Мьен тармағының шамамен 60 000 яосы АҚШ-та, көбінесе Батыс жағалау штаттарында тұрады. Олардың «Ритуалдар кітабында» және «Үш патшалықтың романтикасындағы» сипаттамаларын факт ретінде қабылдауға болмайды, себебі олар тұманды және әдемілендірілген, тіпті экзонимнің өзі бұрыс және Яо халқының тарихы мен мәдениеті туралы нақты ақпарат бермейтін, жалпылама «оңтүстік тайпалары» деген мағынаны білдіреді. Яо және Хмонг халықтары Мин әулетіне қарсы Мяо көтерілісі кезінде көтерілісшілердің қатарында болды. Хан қытайлары Оңтүстік Қытайға кеңіген кезде, Яо солтүстікке қарай Хунань мен Гуйчжоу, оңтүстікке қарай Гуандун мен Гуанси арасындағы таулы аймақтарға шегінді, ал кейбіреулері Шығыс Юньнаньға дейін жетті. 1890 жылдар шамасында Гуандун үкіметі Солтүстік-Батыс Гуандундағы Яо халқына қарсы шаралар қолдана бастады. «Яо халқы» деген алғашқы қытай экзонимі – графикалық түрде кемсітуші «яо» c=猺 (радикал және фонетикалық c=䍃). 20 ғасырдың тілдік реформаларында ол қазіргі түріне, радикалмен өзгертілді.
The Yao people or Dao is a classification for various ethnic minorities in China and Vietnam. Their majority branch is also known as Mien. They are one of the 56 officially recognized ethnic groups in China and reside in the mountainous southwest and south of the country. They also form one of the 54 ethnic groups officially recognized by Vietnam. They numbered 2,796,003 in the 2010 Chinese census and 891,151 in the 2019 Vietnamese census. An estimated 60,000 Yao of the Iu Mien branch reside in the United States, mostly in the Western coastal states. Their descriptions in Book of Rites and Romance of the Three Kingdoms cannot be taken as facts however, as they are vague and heavily romanticized, even the exonym itself meant vague "southern barbarians", in no way being specific nor accurate about Yao history and culture. The Yao and Hmong were among the rebels during the Miao Rebellions against the Ming dynasty. As the Han Chinese expanded into South China, the Yao retreated into the highlands between Hunan and Guizhou to the north and Guangdong and Guangxi to the south, and stretching into Eastern Yunnan. Around 1890, the Guangdong government started taking action against Yao in Northwestern Guangdong. The first Chinese exonym for "Yao people" was the graphic pejorative yao c=猺 ( radical with the phonetic c=䍃). In the 20th century language reforms, this was changed to its present form, with the radical.
Лаос азаматтық соғысы
Лаос азаматтық соғысы кезінде Лаостың Яо тайпалары АҚШ күштерімен жақсы қарым-қатынаста болды және "тиімді дос күш" деп аталды. Олар (Оңтүстік Вьетнам) үкіметін қолдап, коммунистерге қарсы күресті. Осы қарым-қатынас Лаостың жаңа коммунистік үкіметінің соғыс аяқталғаннан кейін Яо тайпаларын мақсат тұтуына әкеп соқты. Бұл Таиландқа одан әрі көші-қонға түрткі болды, нәтижесінде тайпалар Таиланд-Лаос шекарасындағы лагерьлерге орналастырылды.
During the Laotian Civil War, the Yao tribes of Laos had a good relationship with U. S. forces and were dubbed to be an "efficient friendly force". They fought in favour of the (South Vietnamese) government against the communists. This relationship caused the new communist Laotian government to target Yao tribal groups once the war was over. This triggered further immigration into Thailand, where the tribes would be put into camps along the Thailand Laos border.
АҚШ-қа көшіп келу
Тай үкіметінен босқын мәртебесін алғаннан кейін және Біріккен Ұлттар Ұйымының көмегімен көптеген Яо халқы АҚШ-қа көшіп баруға мүмкіндік алды (бірақ көптеген адам Таиландта қалды). АҚШ-қа қоныс аударған Яо халқының көпшілігі АҚШ-тың батыс бөлігінде, негізінен Калифорния штатының орталық және солтүстік бөліктерінде, Визалия, Окленд, Оровилл, Рединг, Ричмонд, Сакраменто қалаларында қоныстанды, сондай-ақ Орегон штатының Портленд, Салем және Бивертон қалаларында, ал Вашингтон штатының Сиэтл және Рентон қалаларында да қоныстанды. Миен болып танылғандар үшін "Миен америкалықтары" деген мақалаға қараңыз.
After obtaining refugee status from the Thai government, and with the help of the United Nations, many Yao people were able to obtain sponsorship into the United States (although many remain in Thailand). Most of the Yao who have immigrated to the United States have settled along the Western part of the US, mainly in central and northern California such as Visalia, Oakland, Oroville, Redding, Richmond, Sacramento, but also in parts of Oregon like Portland, Salem, and Beaverton as well as the state of Washington in Seattle and Renton. See Mien American for those identified as Mien.
Мәдениет, қоғам және экономика
Яо қоғамы дәстүрлі түрде әкеден тарайды, ұлдар әкелерінен мұра алады. Яолар әкесінің үйіне күйеу баланың қоныстануын қадағалайды. Яо халқы мың жылдан бері егіншілікпен айналысып келеді, көбінесе жыртып күріш өсіреді, бірақ кейбіреулері оттан пайдаланып жер өңдейді. Яо халқы орманды аймақтарға жақын жерде тұрса, аң аулаумен де айналысады. Яо халқы жыл сайын күнтізбенін он айының он алтыншы күні Пан Ван (Пан патша) мерекесін тойлайды. Бұл мереке Яо халқының мифтік бастау тарихын тойлайды және "Яо халқы үшін жақсы егін жинауды мерекелеуге және ата-бабаларын құрметтеуге арналған қуанышты мерекеге айналды".
Yao society is traditionally patrilineal, with sons inheriting from their fathers. The Yao follow patrilocal residence. The Yao people have been farmers for over a thousand years, mostly rice cultivation through plowing, although a few practice slash and burn agriculture. Where the Yao live nearby forested regions, they also engage in hunting. The Yao celebrate their Pan Wang (King Pan) festival annually on the sixteenth day of the tenth lunar month. The festival celebrates the mythical original story of the Yao people, and has evolved "into a happy holiday for the Yao to celebrate a good harvest and worship their ancestors."
Дін
Таоизм Яо халқы үшін тарихи тұрғыдан маңызды болған. 1948 жылғы зерттеуде Цзиньяг Иньлиан Яо дінінің (1) хан қытайларының ықпалымен Даоизация процесінен өтуімен; (2) Даоизмге дейінгі халықтық діннің сақталуымен; және (3) белгілі бір буддалық сенімдермен сипатталатынын айтқан. Яо дінінің сипаттамасы Артур Вольф пен Стив Сангрен сипаттаған қытай халықтық дінінің анықтамасына ұқсас. Ғалым Чжан Южун Яо халқына "күшті буддалық ықпал" деген пікірге қарсы шығып, "Яо діни мәтіндерінде буддалық көріністер болғанымен, Яо халқы мүлдем буддизмге сенбейді. Олар – адал Таоистер" дейді. Буну халқы өзін Нуокс, Буод нуокс, Дунгб нуокс деп атайды, немесе ресми атауы Яоф зуф. 1982 жылғы халық санағы бойынша Буну болып саналатын 439 000 адамның 258 000-ы ғана Буну тілінде сөйлейді; 100 000-ы Тай-Кадай Чжуан тілінде, ал 181 000-ы қытай және Тай-Кадай Буэй тілінде сөйлейді.
Taoism has historically been important to the Yao. Jinag Yingliang, in a 1948 study, argued that Yao religion was characterized by (1) a process of Han Chinese influenced Daoisation ; (2) the endurance of pre Daoist folk religion; and (3) some Buddhist beliefs. The description of Yao religion is similar to the definition of Chinese folk religion as described by Arthur Wolf and Steve Sangren. Scholar Zhang Youjun takes issue with claims of "strong Buddhist influence" on the Yao, arguing that "although Yao ritual texts contain Buddhist expression, the Yao do not believe in Buddhism at all. They are resolutely Taoist." The Bunu people call themselves Nuox , Buod nuox , Dungb nuox , or their official name Yaof zuf Only 258,000 of the 439,000 people categorised as Bunu in the 1982 census speak Bunu; 100,000 speak the Tai–Kadai Zhuang languages, and 181,000 speak Chinese and the Tai–Kadai Bouyei language.
Тарату
Яо халқы негізінен Қытайдың Хунань, Гуандун, Гуанси, Гуйчжоу және Юньнань провинцияларында қоныстанған. Яо этносы сондай-ақ Вьетнам, Лаос және Таиландта да таралған.
Yao peoples are distributed primarily in the provinces Hunan, Guangdong, Guangxi, Guizhou, and Yunnan of China. Ethnic Yao are also found in Vietnam, Laos, and Thailand.
Жазба тілдері
1982 жылдан кейін Гуанси ұлттық институты мен Қытай әлеуметтік ғылымдар академиясы бірлесіп, Яо американдық ғалымы Юэсе Хоудың (дәстүрлі қытайша: 約瑟·候/жеңілдетілген қытайша: 约瑟·候) зерттеу нәтижелерімен үйлестірілген жаңа Яо жазу жүйесін жасады. Жазу жүйесі 1984 жылы Гуандуң провинциясының Руюань автономиялық уезінде (乳源瑤族自治縣) аяқталды, оған қытай профессорлары Пан Ченцзянь (盤承乾/盘承乾), Денг Фангуй (鄧方貴/邓方贵), Лю Баоюань (劉保元/刘保元), Су Дефу (蘇德富/苏德富) және Яуз Менг Борнх; Қытай үкіметінің өкілдері; Миен американдықтары Сенгфо Чао (Жао Фумин), Као Чием Чао (Жао Юцзай) және Чуа Менг Чао; Дэвид Т. Ли қатысты. Америка тіл білімі маманы Герберт К. Пурнелл Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тілдерді үйренуге арналған оқу бағдарламасын және семинарлық материалдарды, сондай-ақ Таиландтан келген Яо Сенг Денгті дамытты. АҚШ делегациясы жаңа жазу жүйесін АҚШ-тағы Иу-Миен қауымына жеткізді, онда американдық Миен қауымының басшылары конференциясында 78 дауысқа 7 қарсы нәтижесімен қабылдады. Латын әліпбиіне негізделген бұл жазу жүйесі барлық диалектілерді қамтуға арналған; ол 30 буынның басын, 121 буынның соңын және сегіз тонды ажыратады. Бірлескен әліпбидің Яо тілінің Iu Mien тілінде қалай қолданылатынының мысалы үшін Iu Mien тіліне қараңыз. Буну тілі үшін бөлек жазу стандарты бар, себебі ол Miao–Yao тілдер отбасының Mien/Yao емес, Hmong/Miao тармағынан шыққан. Кейбір адамдар Яо тілінің бірнеше түрі Қытайдың Хунань провинциясының оңтүстік бөлігіндегі жергілікті жазу – Нюшуда жазылған немесе жазылған деп санайды. Алайда, Яо тілі мен Нюшу арасындағы бұл байланыс күмәнді, өйткені Нюшу көбінесе Хунаньдағы Яо халқына да белгілі болған жергілікті қытай диалектін жазған. Ресми мәліметтерге сәйкес, 2002 жылы Қытайдағы Яо халқының сауатсыздығы және жартылай сауаттылығы 40,6% құрады.
After 1982, the Guangxi Nationality Institute and the Chinese Academy of Social Sciences together created a new Yao writing system which was unified with the research results of the Yao American scholar Yuēsè Hòu (Traditional Chinese: 約瑟·候/Simplified Chinese: 约瑟·候). The writing system was finalized in 1984 in Ruyuan County (乳源瑤族自治縣), Guangdong, which included Chinese professors Pan Chengqian (盤承乾/盘承乾), Deng Fanggui (鄧方貴/邓方贵), Liu Baoyuan (劉保元/刘保元), Su Defu (蘇德富/苏德富) and Yauz Mengh Borngh; Chinese government officials; Mien Americans Sengfo Chao (Zhao Fuming), Kao Chiem Chao (Zhao Youcai), and Chua Meng Chao; David T. Lee. American linguist Herbert C. Purnell developed a curriculum and workshop presentations on language learning in East and Southeast Asia, as well as Yao Seng Deng from Thailand. The US delegation took the new writing system to the Iu Mien community in the United States where it was adopted with a vote of 78 to 7 by a conference of Mien American community leaders. This writing system based on the Latin alphabet was designed to be pan dialectal; it distinguishes 30 syllable initials, 121 syllable finals and eight tones. For an example of how the unified alphabet is used to write Iu Mien, a common Yao language, see Iu Mien language. There is a separate written standard for Bunu, since it is from the Hmong/Miao side, rather than the Mien/Yao side, of the Miao–Yao language family. Some people think that a variety of Yao is, or was, written in Nüshu, an indigenous script in Southern part of Hunan Province in China. But this connection between Yao language and Nüshu is disputed, because Nüshu more likely recorded local Chinese dialect which might be also known by Yao people in Hunan. Officially, illiteracy and semi literacy among the Yao in China still stood at 40.6% in 2002.
Фильмдер
2003 Шаманның өлімі. Режиссері – Ричард Холл, өндірушісі – Фахм Фонг Саеянг. 1989 «Тауларды жылдыру: Иу-Мьен халқының тарихы». Режиссері және өндірушісі – Элейн Веласкес.
2003 Death of a Shaman. Directed by Richard Hall; produced by Fahm Fong Saeyang. 1989 "Moving Mountains: The Story of the Yiu Mien". Directed and produced by Elaine Velazquez