Кіріспе

Мариамман – инду қадірлісі, көбінесе Оңтүстік Үндістанның ауылдық аймақтарында құрметтеледі. Оның мерекелері Тамил Наду және Декан аймағында Ади айының соңында/күздің басында өткізіледі, ең ірісі – Ади Тирувиза. Оған жасалған дұғалар негізінен жаңбыр шақыру және холера, шешек және сушешек сияқты ауруларды емдеуге бағытталған. Мариамманға Пидари немесе Грамадеватаи сияқты жергілікті дәстүрлерге сәйкес табыну қабылданған. Көптеген Оңтүстік Үндістан ауыл тұрғындары оны қорғаушы қадірлі (кавал деивам) деп есептейді.

Шығу тегі

Мариамманға табыну дравид халықтық діні дәстүрлерінен бастау алады. Ол – тамилдердің басты ана құдайы, көбінесе Оңтүстік Үндістанның ауылдық аймақтарында құрметтеледі. Мариамман Парвати, Кали, Дурга, Рукмини, Сита, Драупади сияқты индуист құдайларымен, сондай-ақ оның солтүстік үнділік әріптесі Шиталамен, шығыс үнділік әріптесі Олай Чандимен және батыс үнділік әріптесі Могал матамен байланыстырылған. «Мари» сөзінің «Сангам» тамил тіліндегі мағынасы – «Жаңбыр», ал дравид түбірлі сөз «Амман» – «Ана» дегенді білдіреді. Ежелгі тамилдер оны жаңбыр мен берекенің әкелушісі деп санаған, себебі олардың егін шаруашылығының өнімділігі көбінесе мол жаңбырға байланысты болған. Ана құдайға табыну – әйелдік күшке құрмет көрсететін қоғамның белгісі саналады. «Сангам» дәуіріндегі ғибадатханаларда, әсіресе Мадурайда, құдайға қызмет ететін діни қызметкерлер болған, олар көбінесе құдайлар түрінде көрінетін. «Сангам» әдебиетінде Паламутирчолай киелі орнында Куравар діни қызметкерлері жасаған рәсімдердің толыққанды сипаттамасы бар.

Иконография

Мариамман әдетте қызыл түсті киім киіп, қызыл бетті әдемі жас әйел ретінде бейнеленеді. Кейде оның көптеген қолдары бейнеленеді – оның көптеген күштерін көрсетеді, бірақ көбінесе оның екі немесе төрт ғана қолы болады. Мариамман көбінесе отырып не тұрып тұрған күйде бейнеленеді, көбінесе бір қолында үш тісті найза (трисула), екіншісінде ыдыс (капала) ұстап тұрады. Оның бір қолынан қорқыныштан сақтану үшін мудра, әдетте абхая мудрасы көрінеді. Ол екі түрлі мінез-құлықпен бейнеленуі мүмкін – бірі оның мейірімді жарасымды бейнесін, ал екіншісі қатыгездігін, тістері мен шашы ұзын, жабайы түрінде көрсетеді.

Аңыздар

Мариамманның шығу тегі біркелкі және тұжырымды аңыз ретінде қалыптаспаған, бірақ Оңтүстік Үндістанда ауызша тараған бірнеше аймақтық дәстүрлерде ана құдайға қатысты бірнеше мифтер бар. Аймақтық индуист аңызына сәйкес, бір кезде Нагавалли есімді әдемі әйел болған, ол Пируху есімді ришидің әйелі еді. Риши жолда болғанда, Брахма, Вишну және Шива құдайлары Тримурти оған келіп, оның шынымен де әдемі және ізгі екенін өздері анықтауға тырысты. Нагавалли оларды танымай, олардың бұрқылдауына ренжіп, өз күшімен балаға айналдырды. Құдайлар ашуланып, оны қарғып, бетіне шешек сырқатымен дақ салуға себеп болды. Пируху қайтып келгенде, оны жер бетіне тууға міндеттеді, оның ауруы адамдарға да жетіп, азап тартуға себеп болады деп айтып қуды. Ваннияр қауымының айтуынша, Пандавалардың ортақ әйелі Драупади – Шакти құдайшасының жаны. Драупади, Шакти болғанына қарамастан, өзінің табиғи күштерін басып, қарапайым әйел сияқты өмір сүрді. Олар шеттегі елде болғанда, Пандавалар ұйықтаған түндері, ол Ваннияр ауылдарына қатыгез құдайша кейпінде баратын. Ванниярлар оған арпа мен дұғалар сыйлап, оған ризашылық білдірді. Уақыт өте келе, оны Мариамман (жаңбыр мен ауруларды емдейтін ана) деп атап, Ваннияр ауылдарында танымал болды. Жоғары варналардың аңызына сәйкес, бір кезде пария ұлы брахман қызға үйлену үшін брахман жігіті болып көрінді. Осы өтірікті қыз, оның жаргоны мен ет жеу әдеттерін білгенде түсінеді. Қыз өзін тазалау үшін, лас париямен некелескендігінен құтылу үшін өзін-өзі өртеді. Бұл брахман қызы құдайлыққа көтеріліп, Мариамман деп аталады және париялардың құдайы болады. Мерекелік маусымда тоқылған тоқылған ыдыстарда пісірілген понгал және куж сияқты құрбандықтар да ұсынылады. Сондай-ақ, отпен жүру, ауыз немесе мұрынды тесу сияқты рәсімдер де орындалады. Самайпурамдағы Самайпурам Мариамман ғибадатханасында Мариамманға табыну үшін индуисттік құлшылық жүйесі әлі де сақталған. Кейбіреулер әлі де құдайға тауық пен ешкілерді құрбандыққа шалу арқылы ескі ауылдық дәстүрді сақтап келеді, бірақ жануарлар енді құрбандыққа шалынбайды, бірақ құрбандықтан кейін сатылады. Құдайға ең басты құлшылық ғибадатханадан бір-екі шақырым жердегі жолда өтеді. Жүздеген мыңдаған жандар ғибадатханаға асығыс жүріп, билеп барады. Көптеген адамдар ораза ұстап, шаштарын қырқып, құдайға қасиетті сары киім киеді. Әйелдер мен балалар құдайдың сүйікті жапырақтарымен – маргоза ағашының жапырақтарымен безендірілген ыдысты бастарына алып жүреді. Жастар, сондай-ақ ыдыстарды алып жүріп, барабаншылармен бірге билейді. Ересек ерлер мен әйелдер көмір оты бар ыдыстарды көтереді. Кейбіреулер өзін ерекше сынаққа салады: киелі қарулардың бірі – қылыш, үшбұрыш немесе сүйекті – олардың екі жағына немесе тілдеріне енгізеді. Осы құлшылық арқылы әрбір адам өзін-өзі тануға және сансара мен мокша арқылы басқаларды түсінуге жетеді. Осы өзін-өзі тануда құдаймен байланыс орнатылады, бұл құлшылықтың негізгі себебі болып табылады.

Мұлайқұтта

Мулайкотту – Тамил Надудың оңтүстігінде, әсіресе Мадурай, Сивагангай, Диндигул, Раманатурам, Тхутхукуди және Тирунелвели аудандарында тойланатын ауылдық мереке. Осылай істеу арқылы олар анасының батасын алып, жақсы егін алу үшін жеткілікті жаңбыр жауады деп сенеді. Мереке әдетте тамил айлары пангуни мен пураттаси аралығында өтеді. Мереке 11 күнге созылады (бірінші аптаның жексенбісінен екінші аптаның сәрсенбісіне дейін). Ауылдық мерекенің басталуында ауылдық жиналыс шақырылып, Мулайкотту мерекесін тойлауға ең қолайлы күн анықталады. Кез келген күнді белгілемес бұрын, ауылдың басшысы мен хатшысы ауыл тұрғындарынан үйлену тойы немесе тауық безгегімен ауырған адамдар туралы ақпарат жинайды. Егер біреу тауық безгегіне шалдықса, кенеттен қайтыс болса немесе үйлену тойы болса, онда жиналыстағы ауыл тұрғындарының пікіріне қарай Мулайкотту күні кейінге қалдырылады немесе тоқтатылады. Мереке әр үйден тоғыз түрлі дәнді тұқым жинаудан басталады, бұл тамил тілінде "тандал" деп аталады. Тандал Валарпирайдың жексенбісінде өтеді. Келесі сейсенбі – тандалдың екінші күні, "пари параппутал" деп аталады. Келесі сейсенбіде "мулайкотту" деп аталатын күні негізгі рәсім өтеді. Тандалдың келесі күні ғибадатхана комитеті әр үйге пари орнату үшін астық таратады. Пари – аузы кең, түбінде тесігі бар, тар негізді саз ыдыс. Бұл ыдыс осы мақсат үшін арнайы жасалып, базарда сатылады. Ауыл тұрғындары базарға барып, үйлеріне орнатуға қажетті париді сатып алады. Париді орнатудың бірінші қадамы – тандалдың екінші күні париді және үйді тазалау. Адамдар ешкі тынысы мен шөп жинайды. Шөп паридің тесігін бітеу үшін қолданылады. Ешкі тынысының қабаты шөпке жайылады және тыныс ылғалдану үшін суға шашыратылады. Осылай пари орнатылады. Содан кейін ғибадатхана комитетінен алынған тоғыз түрлі дәнді астық паридің үстіне, ешкі тынысына тегіс жайылады. Содан кейін паридің сәтті болуын тілеу үшін құдайға дұға жасалып, рәсім өткізіледі. Әр үйдің бірнеше париі болуы мүмкін. Бұл парилер үйдің қараңғы және оқшауланған бөлмесіне әкелінеді. Келесі жеті күн бойы олардан көшеттер өсіріліп, өсімдіктерге айналдырылуы керек. Осы кезеңде дыбыс күшейткіш құралдар мен фейерверктерге қатаң тыйым салынған. Кешкі уақытта барлық ауыл тұрғындары Мариамман ғибадатханасының алдына жиналып, "мари патту" деп аталатын халық әндерін айтады және "мулайкотту" (куммиге ұқсас), "Амман ойил" сияқты халық билерін билейді. Бұл рәсім тандал жексенбісінен (бірінші күн) келесі жексенбіге (сегізінші күнге) дейін күн сайын жалғасады. Тоғызыншы күн "тангал" деп аталады, яғни лагерьге шығу. Бұл күні ғибадатхана жабылады және халықтық дұғалар мен билерге тыйым салынады. Амман қарғамы ауылдың су қоймасында жасалады және соңғы 10 күн бойы ораза ұстаған адам "Аммади" (Амман бейнесіндегі адам) деп аталады. Аммади қарғамды алып, ғибадатханаға береді. Барлық парилер тандалдың оншы күні үйлерден Амман ғибадатханасына әкелінеді. Парилер бір түн Амман ғибадатханасында қалады және келесі күні (соңғы күні, он бірінші күні, сәрсенбі) дұғадан кейін парилер тиісті үйлеріне қайтарылады. Аммади қайтадан қарғамды алады және мулайпарилер де ғибадатханадан алынып кетеді. Соңында Амман қарғамы мен мулайпарилер ауылдың тоғанына батырылады. Бұл мереке Мадурай Амман ғибадатханасында да тамил айы адиде тойланады.

Тамил диаспорасында

Оның құлшылығы Тамил диаспорасы арқылы Кариб теңізі (Кариб Шактизміне қараңыз), Оңтүстік Африка, Маврикий, Сингапур, Вьетнам және Фиджи сияқты жерлерге жеткізілді, онда оның құрметіне мерекелер өткізіліп, храмдар салынады. Оның эйфориялық құлшылығы Гирмития арқылы бүкіл әлемге тарады, онда материктік Тамил Надудағы сияқты дәстүрлер сақталады. Көбінесе Мариамман Калимен біріктіріледі.

Ғибадатханалар

Мариамманға арналған ғибадатханалардың көпшілігі қарапайым ауылдық киіз үйлер болып табылады, онда ер және әйел дін қызметкерлері қасиетті рәсімдерді орындайды. Көптеген ауылдық киіз үйлерде қасиетті әйелдің бейнесі найза ұшындай өткір ұшы бар гранит тастан жасалған. Бұл тас көбінесе лайм гүлдерінен жасалған гүл шоқтарымен және қызыл гүлдермен безендіріледі. Мұндай киіз үйлерде көбінесе жыланның демалатын жері болуы мүмкін құмырсқалар бар. Жыланның ықыласын ояту үшін сүт пен жұмыртқа сыйланады. Кейбір киіз үйлер Брахмандарға оларды өткізуге жеткілікті танымал болды. Мысалы, Кавери өзенінің жағасындағы Самайпурам Мариамман, Тиручираппаллидің солтүстік шетінде, бай агамик дәстүрді сақтайды және барлық рәсімдерді Гуруккалалар орындайды. Таңжавурдың жанындағы Пунайналлурде тағы бір әйгілі Мариамман киіз үйі орналасқан. Аңыз бойынша, Мариамман 1676-1688 жылдары Таңжавурдың патшасы Венкоджи Махарадж Чатрапатиге түсінде пайда болып, ол Таңжавурдан үш шақырым қашықтықтағы Пуннай ағаштарының орманында екенін айтқан. Патша сол жерге асығып барып, орманнан Мариамманның мүсінін тапқан. Патшаның бұйрығымен сол жерде киіз үй салынды, мүсін орнатылды және бұл жер Пунайналлур деп аталды. Сондықтан да бұл киіз үйдің қасиетті әйелі Пунайналлур Мариамман деп танылады. Адам денесінің әр түрлі бөліктерінен жасалған саз мүсіндері киіз үйге ем іздеп келгендердің сыйлықтары ретінде қойылады. Таңжавурдың Тулажа Раджасының (1729-1735 жж.) қызы аурудан көзін жоғалтқан, бірақ осы киіз үйде құдайға дұға еткеннен кейін қайта көрген. Шри Садасива Брахмендра қасиетті әйел Мариамманның Мүла Муртиін жылан мекендеген құмырсқа төбесінен алынған саздан жасаған делінеді. Салем-Коттай Шри-Перия Мариамман киіз үйі қаланың орталығында орналасқан. Эроде Мариамман киіз үйінің мерекесі Тамил Надуда үлкен той болып есептеледі. Кішкентай, орташа және үлкен Мариамманға (қаланың үш бөлек жерінде тұратын) табыну әр сәуір айында фестивальмен біріктіріледі. Бұл фестивальде Тхирувижа және басқа да қасиетті әйелдерге арналған дұғалар оқылады, содан кейін Камбамның (Мариамманның күйеуі Шиваның бейнесі) суға батырылып, Кавери өзенінде тазалау рәсімі жасалады. Жыл сайын мамыр айының соңында тойланатын Карур Мариамман киіз үйінің мерекесі Тамил Надуда қасиетті әйелге арналған тағы бір маңызды шара. Тамил Надудағы Мариамманның басқа да маңызды киіз үйлері Верапанди, Тени, Анбил (Тричидің жанында), Нартамалай, Тируверкаду, Салем, Вирудунагар және Сивакаси, Веллоур қалаларында орналасқан. Ченнаиде (Мадрас) әйгілі Мариамман киіз үйі Путту Мариамман болып табылады: Путту (құмырсқа төбесі) киіз үйдің қарсы бетінде, Велачери магистралінің арғы жағында орналасқан. 2012 жылы әнші Харини Самайпурам Мариамман қасиетті әйелі туралы ән жазды, ол "Ом Нава Шакти Джая Джая Шакти" альбомында орын алды. Ән Шактидің күшін Самаяпурам Аман ретінде баяндайды және Перувалаи өзенін Пуня Тиртхаммен теңестіреді, сондай-ақ сол аймақтағы адамдар да солай дейді. Мадурайда Тэппакулам Шри Мариамман киіз үйі орналасқан, ол негізінен қасиетті әйелге, сонымен қатар Марутхувачиге (= дәрігер / акушерке) деген құлшылықтың белгілі орталығы. Периячи Аман (немесе Печи Аман), өзінің шеберлігі мен ерлігі үшін қасиетті деп саналған. Киіз үйдің ішінде үлкен теппакулам бар. Бұл жерде Пангуни мерекесі діни күнтізбедегі басты оқиға болып табылады. Қасиетті әйел Мариамманға табынушылар "пу хоридал" гүлдер мерекесін тойлайды, ал Ади айында көптеген әйелдер ораза ұстап, дұға етеді. Тағы бір әйгілі Мариамман киіз үйі Карнатака штатының Кауп қаласында, атақты киіз үйлі Удипи қаласынан жеті шақырым жерде орналасқан. Сондай-ақ, Маңғол қаласының тұрғын ауданы Уруда әйгілі және жоғары бағаланған Мариамман киіз үйі бар, онда қасиетті әйелдің күші арқылы көптеген кереметтер орын алған делінеді. Киіз үй "Урва Маригуди" деп аталады.

Жалпы сілтемелер

Коленда, Паулин. "Шешек және баласыздық қорқынышы: Солтүстік Үндістан ауылында шешек құдайының бейнелері мен идеялары" П. Коленда, Каста, Культ және Иерархия: Үндістан мәдениеті туралы эсселер. Жаңа Дели: Фольклор институты, 1983. 198–221 беттер. Ригопулос, Антонио. Ширдилік Саи Бабаның өмірі мен үйретіктері. Олбани: Нью-Йорк штаты университетінің баспасы, 1993. 78, 80, 160, 224, 226, 250 беттер.